बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 559, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंनक्षत्रकर्मगुणाध्यायः ५३१
यत् फलं सदसच्छुभमशुभं वा तारकामितस्तारकासंख्यैरब्दैर्वर्षैर्वक्तव्यम्। यथा—'मृगशिरसि
मघायाम्' इति। यथा—'बहुसुखसुतदासीवित्तसौभाग्ययुक्त' इति। यत् फलं सच्छोभनं
तथाद्र्द्राद्ये भचतुष्टये नेति। सदसत्फलं शुभं दुष्टं ततारकामितैस्तारकासंख्यैरब्दैर्भवति।
दिवसैर्ज्वरस्य नाश इति । तारकामितैर्दिवसैर्ज्वरस्योत्पन्नस्य नाशो वाच्यो वक्तव्यः।
इति तारकामानम्।।१-३।।
अथ नक्षत्रदेवता आह—
अश्वियमदहनकमलजशशिशूलभृददितिजीवफणिपितरः ।
योन्यर्यमदिनकृत्त्वष्टृपवनशक्राग्निमित्राश्च ॥४॥
शक्रो निर्ऋतिस्तोयं विश्वे ब्रह्मा हरिवसुर्वरुणः।
अजपादोऽहिर्बुध्न्यः पूषा चेतीश्वरा भानाम् ॥५॥
अश्विनीकुमार, यम, अग्नि, ब्रह्मा, चन्द्रमा, शिव, अदिति, बृहस्पति, सर्प, भग ( सूर्य-
विशेष ), अर्यमा ( सूर्यविशेष ), रवि, त्वष्टा ( विश्वकर्मा ), वायु, इन्द्राग्नी मित्र, इन्द्र,
निर्ऋति ( राक्षस ), जल, विश्वेदेव, ब्रह्मा, विष्णु, वसु, वरुण, अजचरण ( सूर्यविशेष ),
अहिर्बुध्न्य ( सूर्यविशेष ), पूषा ( सूर्यविशेष )—ये क्रम से अश्विनी आदि नक्षत्रों के
स्वामी होते हैं। जैसे—अश्विनीकुमार अश्विनी के, यम भरणी के, अग्नि कृत्तिका के,
ब्रह्मा रोहिणी के, चन्द्रमा मृगशिरा के इत्यादि स्वामी होते हैं।।४-५।।
अश्वियमदहनेति । अश्वादीनां क्रमेण भानां नक्षत्राणामीश्वराः। तद्यथा—अश्विना-
वश्विन्याः। यमो भरण्याः। दहनोऽग्निः कृत्तिकायाः। कमलजो ब्रह्मा रोहिण्याः। शशी चन्द्रो
मृगशिरसः। शूलभृद्रुद्र आर्द्रायाः। आदित्यः पुनर्वसोः। जीवो बृहस्पतिस्तिष्यस्य। फणी
सर्प आश्लेषायाः। पितरो मघायाः। योनिर्भगः पूर्वफल्गुन्याः। अर्यमा उत्तरफल्गुन्याः।
दिनकृदादित्यो हस्तस्य। त्वष्टा चित्रायाः। पवनो वायुः स्वातेः। शक्राग्नी इन्द्राग्नी विशाखायाः।
मित्रोऽनुराधायाः। शक्र इन्द्रो ज्येष्ठायाः। निर्ऋती राक्षसो मूलस्य। तोयं जलं पूर्वाषाढायाः।
विश्वे देवा उत्तराषाढायाः। ब्रह्माऽभिजितः। हरिर्विष्णुः श्रवणस्य। वसुर्धनिष्ठायाः। वरुणो-
ऽपाम्पतिः शतभिषजः। अजपादोऽजैकपात् पूर्वभद्रपदायाः। अहिर्बुध्न्य उत्तरभद्रपदायाः।
पूषा रेवत्याः। चशब्दः समुच्चये। इत्येवंप्रकारा भानां नक्षत्राणामीश्वराः स्वामिनो नक्षत्र-
देवताः।।४-५।।
अधुना ध्रुवाणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह—
त्रीण्युत्तराणि तेभ्यो रोहिण्यश्च ध्रुवाणि तैः कुर्यात्।
अभिषेकशान्तितरुनगरधर्मबीजध्रुवारम्भान् ॥६॥
उन पूर्वोक्त नक्षत्रों में से तीनों उत्तरा और रोहिणी नक्षत्र ध्रुव ( स्थिर ) संज्ञक हैं।
इनमें अभिषेक ( राजा आदि का अभिषेक ), शान्ति ( उत्पातों का प्रतीकार ), रोपण
( वृक्षों का रोपण ), नगर ( नगरों की प्रतिष्ठा आदि ), धर्मक्रिया, बीज ( बीजों का
बोना ) और स्थिर कार्यों का आरम्भ करना चाहिये।।६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA