सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

वराहमिहिरकृता
बृहत्संहिता
( उत्तरार्द्धा )
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

॥ श्रीः ॥
वराहमिहिरकृता
बृहत्संहिता
‘भट्टोत्पलविवृति’समन्वित‘विमला’हिन्दीव्याख्यायुता
( उत्तरार्द्धा )
अथ वास्तुविद्याध्यायः
अथ वास्तुविद्या व्याख्यायते। तत्रादावेवागमप्रदर्शनार्थमाह—
वास्तुज्ञानमथातः कमलभवान्मुनिपरम्परायातम्।
क्रियतेऽधुना मयेदं विदग्धसांवत्सरप्रीत्यै ॥१॥
❁ विमला ❁
अब इसके बाद ब्रह्माजी के पास से मुनिपरम्परागत इस वास्तुज्ञान को चतुर दैवज्ञों
की प्रसन्नता के लिये मैं कहता हूँ॥१॥
❁ भट्टोत्पलविवृति ❁
अथानन्तरमतोऽस्मात् पिटकलक्षणादधुना इदानीं विदग्धसांवत्सराणां पण्डितदैवज्ञानां
प्रीत्यै प्रीत्यर्थं वास्तुज्ञानं मया क्रियते। अथवा विदग्धसांवत्सरप्रीत्या हेतुभूतया। कीदृशम्?
कमलभवाद् ब्रह्मणः सकाशाद् मुनीनां गर्गादीनां यत् पारम्पर्येण यातं प्राप्तमिति॥१॥
अथ वास्तुज्ञानस्योत्पत्तिप्रदर्शनार्थं श्लोकद्वयमाह—
किमपि किल भूतमभवद्रुन्धानं रोदसी शरीरेण।
तदमरगणेन सहसा विनिगृह्याधोमुखं न्यस्तम् ॥२॥
यत्र च येन गृहीतं विबुधेनाधिष्ठितः स तत्रैव।
तदमरमयं विधाता वास्तुनरं कल्पयामास ॥३॥
प्राचीन काल में अपने शरीर से पृथ्वी और आकाश को आच्छादित करने वाला
कोई अपरिचित व्यक्ति उत्पन्न हुआ। उसको सहसा देवताओं ने पकड़कर नीचे मुख
करके पृथ्वी पर स्थापित कर दिया। उस समय उस अपरिचित पुरुष के जिस अङ्ग को
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२ बृहत्संहिता
जिस देवता ने पकड़ रक्खा था, उन्होंने उस अङ्ग में ही अपना स्थान बना लिया। उस
देवमय अपरिचित व्यक्ति को ब्रह्मा जी ने 'वास्तुपुरुष' नाम से कल्पित किया।।२-३।।
किलेत्यागमसूचने। किमपि भूतमभवत् सत्त्वमासीत्। किमपीत्यनिर्दिष्टनामाऽपरिज्ञात-
स्वरूपम्। रोदसी द्यावापृथिव्यौ शरीरेण वपुषा रुन्धानं व्याप्यमानम्। तद्भूतममरगणेन
देवसमूहेन सहसा झटित्येव विनिगृह्य गृहीत्वा अधोमुखमवाग्वदनं न्यस्तं क्षिप्तम्।
यत्र च यस्मिन्नङ्गे स्थित्वा येन च विबुधेन देवेन गृहीतम्, स तत्रैवाधिष्ठितो व्यवस्थित
इत्यर्थः। तं भूतं विधाता प्रजापतिरमरमयं देवमयं वास्तुनरं वास्तुपुरुषं कल्पयामास कल्पित-
वानिति। तथा च बृहस्पतिः-
पुरा कृतयुगे ह्यासीद् महद्भूतं समुत्थितम्।
व्याप्यमानं शरीरेण सकलं भुवनं ततः।।
तद्दृष्ट्वा विस्मयं देवा गताः सेन्द्रा भयावृताः।
ततस्तैः क्रोधसन्तप्तैर्गृहीत्वा तमथासुरम्।।
विनिक्षिप्तमधोवक्त्रं स्थितास्तत्रैव ते सुराः।
तमेव वास्तुपुरुषं ब्रह्मा समभिकल्पयत्।। इति।।२-३।।
अथ नृपादिब्राह्मणान्तानां सर्वेषां पञ्च पञ्च गृहाणि प्रत्येकस्य वक्ष्यति। तत्रादावेव
नृपगृहाणां प्रमाणमाह-
उत्तममष्टाभ्यधिकं हस्तशतं नृपगृहं पृथुत्वेन।
अष्टाष्टोनान्येवं पञ्च सपादानि दैर्घ्येण ॥४॥
राजगृह में १०८ हाथ का विस्तार उत्तम होता है और चारगृह में आठ-आठ हाथ
कम करके विस्तार होना चाहिये तथा सपाद विस्तार दैर्घ्य होना चाहिये। जैसे उत्तम गृह
में १०८ हाथ विस्तार एवं १३७ हाथ दैर्घ्य, द्वितीय में १०० हाथ विस्तार एवं १२५
हाथ दैर्घ्य, तृतीय गृह में ९२ हाथ विस्तार एवं ११५ हाथ दैर्घ्य, चतुर्थ गृह में ८४ हाथ
विस्तार एवं ११५ हाथ दैर्घ्य और पाँचवें गृह में ७३ हाथ विस्तार एवं ९५ हाथ दैर्घ्य.
होना चाहिये।।४।।
राजवेश्मोत्तमं प्रधानमष्टाभ्यधिकमष्टोत्तरं हस्तशतं पृथुत्वेन विस्तारेण कार्यम्। अन्यानि
चत्वारि गृहाण्यष्टाष्टोनानि, अष्टभिरष्टभिर्हस्तैरूनानि कार्याणि। एतदुक्तं भवति-प्रथमं
नृपगृहमष्टाधिकं हस्तशतं विस्तीर्णम्, द्वितीयं शतम्, तृतीयं द्विनवतिः, चतुर्थं चतुरशीतिः,
पञ्चमं षट्सप्ततिरिति। प्रत्येकस्य गृहस्य यत् पृथुत्वमुक्तं तत् सपादं चतुर्भागेनाधिकं तस्य
दैर्घ्यं कार्यमित्यर्थः। यथा प्रथमगृहे पञ्चत्रिंशदधिकं शतम्, द्वितीयं पञ्चविंशत्यधिकम्, तृतीयं
पञ्चदशाधिकम्, चतुर्थं पञ्चोत्तरं शतम्, पञ्चमं पञ्चनवतिरितयेवं ज्ञेयमिति। तथा च काश्यपः-
अष्टोत्तरं हस्तशतं विस्तारात्नृपमन्दिरम्।
कार्यं प्रधानमन्यानि तथाष्टाष्टोनितानि तु।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ३
विस्तारं पादसंयुक्तं दैर्घ्यं तेषां प्रकल्पयेत्।
एवं पञ्च नृपः कुर्याद् गृहाणां च पृथक् पृथक्।। इति।
एवं पञ्च गृहाणि प्रत्येकस्याचार्येणाभिहितानि। अत ऊनाधिकता न शोभनेति।।४।।
अथेदानीं सेनापतिगृहाणां प्रमाणमाह—
षड्भिः षड्भिर्हीना सेनापतिसद्मनां चतुःषष्टिः ।
एवं पञ्च गृहाणि षड्भागसमन्विता दैर्घ्यम् ।।५।।
सेनापति के प्रथम गृह का विस्तार ६४ हाथ का बनाना चाहिये। शेष चार मकानों
में छः-छः हाथ कम करके विस्तार रखना चाहिये और विस्तार से षष्ठांश अधिक दैर्घ्य
बनाना चाहिये। जैसे कि प्रथम गृह का विस्तार ६४ एवं दैर्घ्य ७४ हाथ १६ अंगुल,
द्वितीय गृह का विस्तार ५८ हाथ एवं दैर्घ्य ६७ हाथ १६ अंगुल, तृतीय गृह का विस्तार
५२ हाथ एवं दैर्घ्य ६० हाथ १६ अंगुल, चौथे गृह का विस्तार ४६ हाथ एवं दैर्घ्य ५३
हाथ १६ अंगुल तथा पाँचवें गृह का विस्तार ४० हाथ एवं दैर्घ्य ४६ हाथ १६ अंगुल
होना चाहिये।।५।।
चतुःषष्टिर्हस्ताः षड्भिः षड्भिर्हीना पृथुत्वम्। तद्यथा—प्रथमगृहस्य चतुःषष्टिः,
द्वितीयस्याष्टपञ्चाशत्, तृतीयस्य द्वापञ्चाशत्, चतुर्थस्य षट्चत्वारिंशत्, पञ्चमस्य चत्वारिंश-
दिति। एवमनेन प्रकारेण पञ्च गृहाणि। विस्ताराः षड्भागसमन्विता दैर्घ्यमिति। प्रत्येकस्य
गृहस्य यो विस्तार उक्तः, स एव षड्भागाधिको दैर्घ्यं भवति। अत्रेयं परिभाषा—भाग-
हारेण भागमपहृत्य हस्ता लभ्यन्ते, शेषाच्चतुर्विंशतिगुणितादङ्गुलानि, तच्छेषात् षष्टि-
गुणाद्व्यङ्गुलानीति सर्वत्र।।५।।
अथ सचिवगृहाणां प्रमाणमाह—
षष्टिश्चतुश्चतुर्भिर्हीना वेश्मानि पञ्च सचिवस्य ।
स्वाष्टांशयुतो दैर्घ्यं तदर्धतो राजमहिषीणाम् ।।६।।
मन्त्री के गृह में पहले गृह का विस्तार ६० हाथ होता है। शेष चार मकानों को
चार-चार हाथ कम करके बनाना चाहिये। जैसे पहले घर का विस्तार ६० हाथ एवं
दैर्घ्य ६६ हाथ १२ अंगुल। दूसरे घर का विस्तार ५६ हाथ, दैर्घ्य ६३। तीसरे घर का
विस्तार ५२ हाथ एवं दैर्घ्य ५८ हाथ १२ अंगुल। चौथे घर का विस्तार ४८ हाथ एवं
दैर्घ्य ५४ हाथ और पाँचवें घर का विस्तार ४४ हाथ एवं दैर्घ्य ४९ हाथ १२ अंगुल
होना चाहिये। इसके आधे विस्तार-दैर्घ्य में राजमहिषी का गृह-निर्माण करना चाहिये;
जैसे—प्रथम गृह का विस्तार ३० हाथ एवं दैर्घ्य ३३ हाथ ६ अंगुल। द्वितीय गृह का
विस्तार २८ हाथ.एवं दैर्घ्य ३१ हाथ १२ अंगुल। तृतीय गृह का विस्तार २६ हाथ एवं
दैर्घ्य २९ हाथ ६ अंगुल। चतुर्थ गृह का विस्तार २४ हाथ एवं दैर्घ्य २७ हाथ। पञ्चम
गृह का विस्तार २२ हाथ एवं दैर्घ्य २६ हाथ १८ अंगुल होना चाहिये।।६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४ बृहत्संहिता
सचिवस्य मन्त्रिणः पञ्च वेश्मानि गृहाणि यानि तेषां षष्टिश्चतुश्चतुर्भिर्हीना पृथुत्वम्।
तद्यथा—प्रथमगृहस्य षष्टिः, द्वितीयस्य षट्पञ्चाशत्, तृतीयस्य द्वापञ्चाशत्, चतुर्थस्याष्ट-
चत्वारिंशत्, पञ्चमस्य चतुश्चत्वारिंशदिति। प्रत्येकस्य गृहस्य यो विस्तारः स एव स्वाष्टांश-
युतोऽष्टभागसंयुक्तस्तस्य दैर्घ्यम्। तदर्धतो राजमहिषीणाम्, महिष्यः प्रधानस्त्रियः, तासां
नृपमहिषीणां तदर्धतः सचिवप्रमाणार्धेन गृहाणि कार्याणीति। एतदुक्तं भवति—सचिवस्य
यानि पञ्च गृहाण्युक्तानि तेषां यो विस्तारो यच्च दैर्घ्यम्, तदर्धेन राजमहिषीणां गृहाणि
कार्याणीत्यर्थः। तद्यथा—प्रथमगृहस्य पृथुत्वं त्रिंशत्, द्वितीयस्याष्टाविंशतिः, तृतीयस्य
षड्विंशतिः, चतुर्थस्य चतुर्विंशतिः, पञ्चमस्य द्वाविंशतिरिति। स्वाष्टांशयुतो दैर्घ्यं सर्वेषां
कार्यमिति।।६।।
अथ युवराजगृहाणां लक्षणमाह—
षड्भिः षड्भिश्चैवं युवराजस्यापवर्जिताऽशीतिः।
त्र्यंशान्विता च दैर्घ्यं पञ्च तदर्धैस्तदनुजानाम्॥७॥
इसी प्रकार युवराज के लिये पाँच घर बनाना चाहिये। जिसमें प्रथम गृह का
विस्तार ८० हाथ और बाकी चार मकानों में ६-६ हाथ कम करके विस्तार की
कल्पना करनी चाहिये। जैसे दूसरे घर का विस्तार ७४, तीसरे का ६८, चौथे का ६२
और पाँचवें का ५६ हाथ होना चाहिये। विस्तार में विस्तार का तीसरा भाग जोड़ कर
दैर्घ्य क्रम से १०६।१६, ९८।१६, ९०।१६, ८२।१६ और ७४।१६, कल्पना
करनी चाहिये। इसी तरह युवराज के गृह का आधा विस्तार और दैर्घ्य युवराज के छोटे
भाई और भृत्यों का होना चाहिये। यथा युवराजानुज का विस्तार ४०, ३७, ३४, ३१,
२८ दैर्घ्य ५३।८, ४९।८, ४५।८, ४१।८, ३७।८ होनी चाहिये॥७॥
एवमनेन प्रकारेण युवराजस्याशीतिः षड्भिः षड्भिरपवर्जिता पञ्चानां गृहाणां पृथुत्वम्।
तद्यथा—प्रथमस्याशीतिर्हस्तो विस्तारः, द्वितीयस्य चतुःसप्ततिः, तृतीयस्याष्टषष्टिः, चतुर्थस्य
द्विषष्टिः, पञ्चमस्य षट्पञ्चाशत्। प्रत्येकस्य गृहस्य विस्तारः स्वस्वत्र्यंश आत्मीयत्रिभागेन
युतो दैर्घ्यं भवति। एवं पञ्च गृहाणि तदनुजानामिति। तस्य युवराजस्यानुजानां पश्चाज्जातानां
कनीयसां भृत्यानां तदर्धैः पृथुत्वदैर्घ्यात् पञ्च गृहाणि कार्याणि। तद्यथा—प्रथमस्य पृथुत्वं
चत्वारिंशत्, द्वितीयस्य सप्तत्रिंशत्, तृतीयस्य चतुस्त्रिंशत्, चतुर्थस्यैकत्रिंशत्, पञ्चम-
स्याष्टाविंशतिः, त्र्यंशान्वितं सर्वेषां दैर्घ्यमिति।।७।।
अधुना सामन्तप्रवरराजपुरुष कञ्चुकिवेश्याकलाज्ञानां गृहलक्षणान्याह—
नृपसचिवान्तरतुल्यं सामन्तप्रवरराजपुरुषाणाम्।
नृपयुवराजविशेषः कञ्चुकिवेश्याकलाज्ञानाम्॥८॥
पूर्वोक्त राजा के पाँच गृह और मन्त्री के पाँच गृह जो कहे गये हैं, उन दोनों के
विस्तार के अन्तर तुल्य विस्तार और दैर्घ्य के अन्तरतुल्य दैर्घ्य लेकर माण्डलिक राजा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ५
और प्रधान राजपुरुष का घर बनाना चाहिये। साथ ही राजा और युवराज के गृह के
अन्तरतुल्य कञ्चुकी, वेश्या और कलाज्ञाता का घर बनाना चाहिये।।८।।
नृपगृहाणां पञ्चानां सचिवगृहैः पञ्चभिः सह यदन्तरं तत्सामन्तानां माण्डलिकानां
नृपाणां प्रवराणां प्रधानानां राजपुरुषाणां च कार्यम्। एतदुक्तं भवति—नृपसचिवयोः परस्परं
विस्तारस्य विस्तारेण सहान्तरे कृते दैर्घ्यस्य दैर्घ्येण च सहान्तरे कृते यद् भवति तत्पृथुत्वं
दैर्घ्यं सामन्तप्रवरराजपुरुषाणां च कार्यम्। तथा नृपमानस्य युवराजस्य मानेन सह यो
विशेषोऽन्तरं भवति तत्कञ्चुकिनां महत्तरकपतीनां वेश्यानां साधारणस्त्रीणां कलाज्ञानां
कलाप्रवीणानां गेयवाद्यनृत्यचित्रपुस्तकपत्राच्छेदकर्मविदां च कार्यमिति।।८।।
अथाध्यक्षाधिकृतकर्मान्ताध्यक्षदूतानां पञ्च गृहाण्याह—
अध्यक्षाधिकृतानां सर्वेषां कोशरतिसुल्यम्।
युवराजमन्त्रिविवरं कर्मान्ताध्यक्षदूतानाम् ॥९॥
अश्वशाला, गजशाला और गोशाला के अधिकारियों तथा और कार्यों के जो स्वामी
होते हैं, उन सबके लिये कोश या रतिगृह के बराबर गृह बनाना चाहिये। साथ ही कर्म-
शाला के जो स्वामी होते हैं, उनका और दूतों का गृह युवराज और मन्त्री के गृह के
दैर्घ्य-विस्तार का जो अन्तर हो, उसके बराबर दैर्घ्य-विस्तार लेकर बनाना चाहिये।।९।।
स्फुटार्थ चक्र

ज्ञातयःहस्तअङ्गुलहस्तअङ्गुलहस्तअङ्गुलहस्तअङ्गुलहस्तअङ्गुलप्रमाणम्
राज्ञः१०८०१०००९२०८४०७६०विस्तारः
१३५०१२५०११५०१०५०९५०दैर्घ्यम्
सेनापतेः६४०५८०५२०४६०४००विस्तारः
७४१६६७१६६०१६५३१६४६१६दैर्घ्यम्
मन्त्रिणः६००५६०५२०४८०४४०विस्तारः
६७१२६३०५८१२५४०४९१२दैर्घ्यम्
राजमहि-३००२८०२६०२४०२२०विस्तारः
षीणाम्३३१८३११२२९६२७०२४१२दैर्घ्यम्
युव-८००७४०६८०६२०५६०विस्तारः
राजस्य१०६१६९८१६९०१६८२१६७४१६दैर्घ्यम्
युवराजा-४००३७०३४०३१०२८०विस्तारः
नुजस्य५३८४९८४५८४१८३७८दैर्घ्यम्
साम-४८०४४०४००३६०३२०विस्तारः
न्तस्य६७१२६२०५६१२५१०४५१२दैर्घ्यम्
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

-त.
Actually, let's look at the letter: द्वि-गु-णि-तं or द्वि-गु-णी-तं?
In many Indian prints, 'णितं' often has the 'i' curve joining from the left of ण or right. Here it looks like 'द्विगुणीतं'. Let's look very carefully: the curve goes to the right of ण, so it is printed as 'द्विगुणीतं'.

Let's check the Hindi translation for verse 11:
गृह में विस्तार के तुल्य ही उसकी ऊँचाई होनी चाहिये तथा एक शाल वाले गृह
में विस्तार से द्विगुणित दैर्घ्य होना चाहिये।।११।।

Commentary:
वास्तुनि गृहे यो विस्तार उक्तः स एवोच्छ्रायनिश्चय औच्च्यप्रमाणं शुभद इति।

Footer:
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

  1. Final Polish:
    • Verify every line prefix format: , , etc.
    • Check table formatting: clean, clear representation.
    • Check exact spellings:
      • "कञ्चुकिवेश्याकलाज्ञानाम्"
      • "कर्माध्यक्षस्य"
      • "ज्योतिषिपुरोहितवैद्यानाम्"
      • "कोशरतितुल्यम्

वास्तुविद्याध्यायः ७
यथा नृपस्य प्रथमगृहमुष्टाधिकं हस्तशतं विस्तारादुक्तम्, तथाष्टाधिकं हस्तशतमेवोच्छ्रितं
कार्यमिति। एकशालगृहेषु च विस्ताराद् द्विगुणं दैर्घ्यं कार्यमिति। तथा च काश्यपः—
चतुःशालगृहेष्वेवमुच्छ्रायो व्याससम्मितः।
विस्तारं द्विगुणं दैर्घ्यमेकशालयुतस्य च।। इति।। ११।।
अथ ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयस्य गृहप्रमाणमाह—
चातुर्वर्ण्यव्यासो द्वात्रिंशत् सा चतुश्चतुर्हीना।
आषोडशादिति परं न्यूनतरमतीव हीनानाम् ।। १२।।
सदशांशं विप्राणां क्षत्रस्याष्टांशसंयुतं दैर्घ्यम्।
षड्भागयुतं वैश्यस्य भवति शूद्रस्य पादयुतम् ।।१३।।
ब्राह्मण आदि चारो वर्णों के गृहों का विस्तार क्रम से ३२ हाथ में चार-चार हाथ
कम करके १६ हाथ पर्यन्त बनाना चाहिये। जैसे—३२, २८, २४, २० या १६ हाथ
ब्राह्मणों के गृह का; २८, २४, २० या १६ हाथ क्षत्रियों के गृह का; २४, २० या
१६ हाथ वैश्यों के गृह का तथा २० या १६ हाथ शूद्रों के गृह का विस्तार बनाना
चाहिये। इससे कम विस्तार का गृह नीच जातियों के लिये बनाना चाहिये। ब्राह्मणों के
गृह का दैर्घ्य विस्तार से दशमांश अधिक, क्षत्रियों का अष्टमांश, वैश्यों का षष्ठांश और
शूद्रों के गृह का दैर्घ्य विस्तार से चतुर्थांश अधिक होना चाहिये ।।१२-१३।।
चातुर्वर्ण्य इति। चतुर्वर्णानां भावश्चातुर्वर्ण्यम्। चत्वारो वर्णाः—ब्राह्मणक्षत्रिय-
वैश्यशूद्राः। तस्मिंश्चातुर्वर्ण्ये ब्राह्मणादिके व्यासो विस्तार द्वात्रिंशत्, सा चतुश्चतुर्हीना।
आषोडशादिति, षोडशं यावदिति। द्वात्रिंशच्चतुश्चतुर्भिर्हीना तावत् कार्या यावत् षोडशेति।
एतदुक्तं भवति—ब्राह्मणस्य प्रथमगृहव्यासो द्वात्रिंशद्धस्ताः, अन्यानि चत्वारि चतुर्भि-
श्चतुर्भिर्हीनानि। क्षत्रियस्य प्रथमगृहव्यासो हस्ता अष्टाविंशतिः, अन्यानि त्रीणि चतुर्भि-
श्चतुर्भिर्हीनानि। वैश्यस्य प्रथमगृहं चतुर्विंशतिः, अन्ये द्वे चतुर्भिंश्चतुर्भिर्हीने। शूद्रस्य प्रधानं
गृहं विंशतिर्हस्ताः, अपरं षोडशेति। एवं ब्राह्मणस्य पञ्च गृहाणि, क्षत्रियस्य चत्वारि,
वैश्यस्य त्रीणि, शूद्रस्य द्वे। अतः परं निकृष्टं न्यूनतरमल्पतरमतीव हीनानां चाण्डालश्वपाका-
दीनां कार्यमिति।
विप्राणां ब्राह्मणानां व्यासो यद्विस्तारमानमुक्तं तदेव सदशांशं स्वदशभागयुतं दैर्घ्यं
कार्यम्, पञ्चस्वपि गृहेषु। एवं क्षत्रियस्याष्टांशयुतमष्टभागाधिकम्। वैश्यस्य स्वषड्भागयुतम्।
शूद्रस्य पादयुतं चतुर्भागाधिकमित्यर्थः। तथा च किरणाख्ये तन्त्रे—
हस्तद्वात्रिंशता युक्तो विस्तारः स्याद् द्विजालये।
विस्तारं सदशांशं तु दैर्घ्यं तस्य प्रकल्पयेत् ।।
त्रयाणां क्षत्रियादीनां मानं यत्पूर्वचोदितम्।
तच्चतुर्भिः करैस्तार्क्ष्य ह्रासयेदनुपूर्वशः।।
एषामष्टांशषड्भागपाददैर्घ्यं क्रमाद् भवेत् ।। इति ।। १२-१३ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

८ बृहत्संहिता
अथ कोशरतिभवनयोः प्रमाणं राजपुरुषाणां च गृहप्रमाणान्याह—
नृपसेनापतिगृहयोरन्तरमानेन कोशरतिभवने ।
सेनापतिचातुर्वर्ण्यविवरतो राजपुरुषाणाम् ॥१४॥
राजा और सेनापति के गृह के अन्तरतुल्य कोश ( खजाना ) का घर और रतिभवन
( क्रीडागृह ) बनाना चाहिये तथा सेनापति और चारो वर्णों के गृह के अन्तरतुल्य
राजपुरुषों का घर बनाना चाहिये । जैसे कि सेनापति और ब्राह्मण के गृह के अन्तरतुल्य
ब्राह्मण राजपुरुषों का, सेनापति और क्षत्रिय के गृह के अन्तरतुल्य क्षत्रिय राजपुरुषों का,
सेनापति और वैश्य के गृह के अन्तरतुल्य वैश्य राजपुरुषों का तथा सेनापति और शूद्र
के गृह के अन्तरतुल्य शूद्र राजपुरुषों का घर बनाना चाहिये ॥१४॥
स्फुटार्थ चक्रम्

ज्ञातयःहस्तअङ्गुलहस्तअङ्गुलहस्तअङ्गुलहस्तअङ्गुलहस्तअङ्गुलप्रमाणम्
ब्राह्मणस्य३२०२८०२४०२००१६०विस्तारः
३५५३०१९२६१०२२०१७१४दैर्घ्यम्
क्षत्रियस्य२८०२४०२००१६०××विस्तारः
३११२२७०२२१२१८०××दैर्घ्यम्
वैश्यस्य२४०२००१६०××××विस्तारः
२८०२३८१८१६××××दैर्घ्यम्
शूद्रस्य२००१६०××××××विस्तारः
२५०२००××××××दैर्घ्यम्
कोशरति-४४०४२०४००३८०३६०विस्तारः
भवनस्य६०८५७८५४८५१८४८८दैर्घ्यम्
राजपुरुषा-३२०३००२८०२६०२४०विस्तारः
णाम३९११३६२१३४६३११६२९२दैर्घ्यम्
नृपस्य गृहमानस्य प्रागुक्तस्य सेनापतिगृहमानेन प्रागुक्तेनैव सह यदन्तरं तेन मानेन
कोशभवनं च कार्यम्। कोशभवनं गञ्जः, रतिभवनं क्रीडागृहम्, अनयोस्तुल्यं प्रमाणम्।
सेनापतेश्चातुर्वर्ण्यस्य च यद्विवरमन्तरं तेन मानेन राजपुरुषाणां कार्यम्। अत्र यदा ब्राह्मणो
राजपुरुषो भवति, तदा ब्राह्मणवास्तुमानं सेनापतिवास्तुमानादपास्य यदवशिष्यते तेन
मानेन गृहपञ्चकं कार्यम्। एवं क्षत्रियादीनां विज्ञेयम्, किन्तु सेनापतिगृहस्य द्वितीयस्य
क्षत्रियवास्तुमानेन सहान्तरं कृत्वा शेषं क्षत्रियराजपुरुषस्य प्रधानगृहम्। एवं तृतीयस्य
द्वितीयेन, चतुर्थस्य तृतीयेन, पञ्चमस्य चतुर्थेनेति। एवं तृतीयेन सेनापतिगृहेण सहान्तरं
वैश्यस्य प्रधानगृहम्, चतुर्थेन शूद्रस्येति॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ९
अथ पारशवादीनां वास्तुप्रमाणं हीनाधिकस्य वास्तुनश्चाशुभत्वमाह—
अथ पारशवादीनां स्वमानसंयोगदलसमं भवनम् ।
हीनाधिकं स्वमानादशुभकरं वास्तु सर्वेषाम् ॥१५॥
पारशव ( ब्राह्मण के वीर्य और शूद्रा के रज से उत्पन्न ), आदि ( भूर्जकण्टक = ब्राह्मण
के वीर्य और वेश्या के रज से उत्पन्न ), मूर्धावसिक्त ( ब्राह्मण के वीर्य और क्षत्रिया के
रज से उत्पन्न ) को माता और पिता के वर्णजनित पूर्वोक्त मान के योगार्ध समान विस्तार
दैर्घ्य लेकर गृह बनाना चाहिये। कथित मान से न्यूनाधिक मान वाला गृह सबके लिये
अशुभ होता है ॥१५॥
अथानन्तरं ये ब्राह्मणेन शूद्रायां जाताः पारशवाः। एवं वैश्यायां जातो भूर्जकण्टकः।
क्षत्रियायां जातो मूर्धावसिक्तः । एतेषां पारशवादीनां स्वमानसंयोगदलसमं भवनं कार्यम्।
स्वमानस्यात्मीयमानस्य द्वयोरेव मातापित्रोः संयोगादैक्यं कृत्वा तस्य दलमर्धं तत्तुल्यं
पारशवादेर्भवनं गृहं कार्यम्। एतदुक्तं भवति—ब्राह्मणस्य यन्मानं यच्च शूद्रस्य तयोरैक्यं
कृत्वा अर्धीकार्यम् । तन्मानं पारशवगृहस्य । वैश्यायाः क्षत्रियायाः पुत्राणामेवमपि। सर्वेषां
नृपादीनां पारशवान्तानां स्वमानादात्मीयमानाद्धीनमधिकं वास्तु न शुभकरमिति ॥१५॥
अथ पश्चाश्रमिणां धान्यायुधवह्निरतिगृहाणां च परमतेनोच्छ्रायप्रमाणं चाह—
पश्चाश्रमिणाममितं धान्यायुधवह्निरतिगृहाणां च ।
नेच्छन्ति शास्त्रकारा हस्तशतादुच्छ्रितं परतः ॥१६॥
पशु, आश्रमी ( संन्यासी ) के गृह, धान्यगृह, आयुधगृह, अग्निगृह और क्रीड़ागृह
को अमित ( परिमाणरहित ) बनाना चाहिये अर्थात् जैसी इच्छा हो, वैसा निर्मित करना
चाहिये। सौ हाथ से अधिक ऊँचा गृह बनाने की इच्छा वास्तुशास्त्रकार नहीं करते
अर्थात् सौ हाथ से अधिक ऊँचा गृह बनाना अशुभ होता है ॥१६॥
पशूनां चतुष्पदानाम्। आश्रमिणां च प्रव्राजकानाममितमपरिमितं यथेष्टप्रमाणं गृहस्य।
तथा धान्यगृहस्य धान्यानि यत्र स्थाप्यन्ते, आयुधगृहस्यायुधानि यत्र स्थाप्यन्ते, वह्निगृहस्य
चाग्निशालायाः, रतिगृहस्य च क्रीडावेश्मनः। एषाममितमपरिमितं प्रमाणम्। शास्त्रकारा
वास्तुज्ञानविदो हस्तशतात् परत उच्छ्रितं नेच्छन्ति। हस्तशतादूर्ध्वमुच्छ्रितं गृहं न कार्यम्।
‘वास्तुनि यो विस्तारः स एव चोच्छ्रायनिश्चयः शुभदः' इत्यस्यायमपवादः। तथा च गर्गः—
शतहस्तोच्छ्रितं कार्यं चतुःशालगृहं बुधैः।
अपि तच्चैकशालं तु शुभदं तत्प्रकीर्तितम्॥ इति ॥१६॥
अथ सेनापतिनृपद्वारेण सर्ववास्तूनां शालाऽलिन्दयोः प्रमाणमाह—
सेनापतिनृपतीनां सप्ततिसहिते द्विधाकृते व्यासे ।
शाला चतुर्दशहृते पञ्चत्रिंशद्धृतेऽलिन्दः ॥१७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१० बृहत्संहिता
सेनापति और राजा के गृह के व्यासमान के योग में सत्तर मिला कर दो जगह रख
कर एक जगह चौदह का भाग देने से शाला ( गृहाभ्यन्तर भाग ) और दूसरी जगह
पन्द्रह का भाग देने से अलिन्द ( शाला की भित्ति के बाहर सोपान मार्ग ) का प्रमाण
होता है।।१७।।
सेनापतेर्नृपतेर्वास्तुनि व्यासस्य वा चातुर्वर्ण्यविवर्जितस्यान्यस्य वा यस्य कस्यचित्
सप्ततिसहितस्य सप्तत्या युक्तस्य तथाभूतस्य द्विधाकृतस्य द्विष्ठस्यैकत्र चतुर्दशभिर्भागमपहृत्य
यल्लभ्यते हस्ता अङ्गुलानि च तेन प्रमाणेन शाला कार्या। शालाशब्देन गृहाभ्यन्तरमुच्यते।
अन्यत्र पञ्चत्रिंशता भागे हृते यल्लभ्यते हस्तादिकं तेन प्रमाणेनालिन्दः कार्यः। अलिन्दशब्देन
शालाभित्तेर्बाह्या या गमनिका जालकावृताङ्गणसम्मुखा क्रियते सा ज्ञेयेति। पूर्वमुक्तमुत्तम-
मष्टाभ्यधिकं हस्तशतमित्यादि क्षेत्रप्रमाणं तत्र चायं निर्माणविधिरिति।।१७।।
अथ चातुर्वर्ण्यस्य शालालिन्दयोः प्रमाणमाह—
हस्तद्वात्रिंशादिषु चतुश्चतुस्त्रित्रिकत्रिकाः शालाः।
सप्तदशत्रितयतिथिस्त्रयोदशकृताङ्गुलाभ्यधिकाः॥१८॥
त्रित्रिद्विद्विसमाः क्षयक्रमादङ्गुलानि चैतेषाम्।
व्येका विंशतिरष्टौ विंशतिरष्टादश त्रितयम्॥१९॥
पूर्वोक्त ब्राह्मण आदि के क्रम से ३२, २८, २४, २० और १६ हाथ विस्तार वाले
गृह में क्रम से ४ हाथ १७ अङ्गुल, ४ हाथ ३ अङ्गुल, ३ हाथ १५ अङ्गुल, ३ हाथ
१३ अङ्गुल और ३ हाथ ४ अङ्गुल प्रमाण की शाला तथा क्रम से ३ हाथ १९ अङ्गुल,
३ हाथ ८ अङ्गुल, २ हाथ २० अङ्गुल, २ हाथ १८ अङ्गुल और २ हाथ ३ अङ्गुल प्रमाण
का अलिन्द बनाना चाहिये।।१८-१९।।
हस्तद्वात्रिंशादिषु। द्वात्रिंशादादौ ब्राह्मणादीनां वर्णानामित्यर्थः। तेषां चतुश्चतुस्त्रित्रिकत्रिका
हस्ताः शालाः कार्याः। किम्भूताश्च ते हस्ताः? सप्तदशत्रितयतिथिस्त्रयोदशकृताङ्गुलाभ्यधिका
इति। तद्यथा—चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमगृहे प्रधाने शाला चतुर्हस्ता सप्तदशाङ्गुलाभ्यधिका
कार्या, द्वितीये चतुर्हस्ताङ्गुलत्रितयेनाधिका, तृतीये त्रिहस्ता तिथिभिः पञ्चदशभिरङ्गुलैरधिका,
चतुर्थे त्रिहस्ता त्रयोदशभिरङ्गुलैरधिका, पञ्चमे त्रिहस्ता कृतैश्चतुर्भिरङ्गुलैरधिका कार्येति।
एवं यद् गृहं ब्राह्मणस्य द्वितीयं तत् क्षत्रियस्य प्रधानम्, यत् क्षत्रियस्य द्वितीयं तद्वैश्यस्य
प्रधानम्, यद्वैश्यस्य द्वितीयं तच्छूद्रस्य प्रधानम्। अनेनैव प्रकारेण शालाप्रमाणं सिद्धम्।
त्रित्रिद्विद्विसमा इति। त्र्यादयश्च हस्ता व्येकविंशतिप्रभृतिभिरङ्गुलैर्युक्ताः। चातुर्वर्ण्य-
वास्तुष्वलिन्दप्रमाणमनुक्तमपि ज्ञायते। तद्यथा—ब्राह्मणस्य प्रथमगृहेऽलिन्दप्रमाणं हस्तत्रितय-
मेकोनविंशत्यङ्गुलैरधिकम्। व्येका विंशतिः। विगत एको विंशतेः। द्वितीये हस्तत्रिकमष्टाभि-
रङ्गुलैरधिकम्। तृतीये हस्तद्वयं विंशत्यङ्गुलैरधिकम्। चतुर्थे हस्तद्वितयमष्टादशभिरङ्गुलै-
रधिकम्। पञ्चमे हस्तद्वितयं त्रिभिरङ्गुलैरधिकम्। एवमेतेषां हस्तानां क्षयक्रमाद् गृहक्रमेणै-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ११
तान्यङ्गुलान्यधिकानि कार्याणि। अत्र केचित् पठन्ति—व्यतिक्रमादङ्गुलानि चैतेषामिति।
अन्ये एवं व्याचक्षते। यथा—एतान्यङ्गुलानि क्षयो हानिरेषां हस्तानां कार्यः। एतद्वृद्ध-
स्थपतिभिर्नाङ्गीकृतम्। अत्र यथा सेनापतिचातुर्वर्ण्यविवरतो राजपुरुषाणामिति तच्छाला-
लिन्दयोरपि कार्यमिति ।।१८-१९।।
अथ वीथिकाप्रमाणं तदुपलक्षितानां च वास्तूनां नामान्याह—
शालात्रिभागतुल्या कर्तव्या वीथिका बहिर्भवनात्।
यद्यग्रतो भवति सा सोष्णीषं नाम तद्वास्तु ॥२०॥
सायाश्रयमिति पश्चात् सावष्टम्भं तु पार्श्वसंस्थितया ।
सुस्थितमिति च समन्ताच्छास्त्रज्ञैः पूजिताः सर्वाः ॥२१॥
शाला के तृतीयांशतुल्य भवन के बाहर वीथिका ( स्थला = कृत्रिम भूमि )
बनानी चाहिये। यह जिस भवन के पूर्व में हो वह 'सोष्णीष', जिसके

१२ बृहत्संहिता
वास्तुनि यो विस्तार उक्तस्तस्य यः षोडशभागः सचतुर्हस्तः चतुर्हस्ताधिको गृहस्यो-
च्छ्रायो भवति, अधस्तनभूमिकायामुच्छ्राय औच्च्यं भवतीत्यर्थः। यथा नृपगृहस्याष्टाधिकं
हस्तशतं पृथुत्वम्, अतः षोडशांशो हस्ताः षडङ्गुलान्यष्टादश एव चतुर्हस्ताधिका हस्ता
दश एतदधस्तनभूमिकाप्रमाणम्। एवमन्यत्रापि ज्ञेयम्। तदुपरि या भूमिका सा तद्द्वादश-
भागोना कार्या। प्रथमभूमिकाप्रमाणात्तद्द्वादशभागमपास्य यद् भवति तेन प्रमाणेनेत्यर्थः।
एवमेतस्या अप्युपरि या भूमिका सा तद्द्वादशभागोना कार्या। एवं समस्तानां सर्वासां
भूमिकानां द्वादशभागेनोनं प्रमाणमुपर्य्युपरि कार्यमित्यर्थः।।२२।।
अथ भित्तिप्रमाणज्ञानं पक्वेष्टकादारुकृतानां च विशेषमाह—
व्यासात् षोडशभागः सर्वेषां सद्मनां भवति भित्तिः ।
पक्वेष्टकाकृतानां दारुकृतानां तु न विकल्पः ।।२३।।
प्रत्येक पक्की ईंटों से निर्मित गृह के व्यास के सोलहवें भागतुल्य उसके भीत का
प्रमाण होना चाहिये। परन्तु लकड़ी से निर्मित गृहों के लिये इस प्रकार की कोई व्यवस्था
नहीं है, अपितु उसमें अपनी-अपनी सुविधा के अनुसार भीत का प्रमाण बना लेना
चाहिये।।२३।।
सर्वेषां नृपाद्यानां पारशवान्तानां सद्मनां गृहाणां व्यासाद्विस्ताराद्यः षोडशभागः षोडशांशः
स भित्तिप्रमाणं भवति। यथा नृपगृहस्य व्यासस्याष्टाधिकशतस्य षोडशभागः षड्ढस्ता अष्टा-
दशाङ्गुलान्येतद्भित्तिप्रमाणम्। एवमन्येषामपि ज्ञेयम्। तथा च गर्गः—
विस्तारषोडशांशेन गृहभित्तिं प्रकल्पयेत् ।
हीनाधिका न कर्तव्या गृहभर्तुर्न शोभना ।।
एतद्भित्तिप्रमाणं तत्पक्वेष्टकाकृतानां वास्तूनाम्, अन्येषां दारुकृतानां तु वास्तूनां न
विकल्पः, नेयं विकल्पना। तेषां यथेच्छं कार्यम्। न केवलं भित्तिप्रमाणं यावत् पृथुत्वदैर्घ्य-
त्वोच्छ्रायाश्च यथाऽभिमताः कार्या इति। तथा च किरणाख्ये तन्त्रे—
पक्वेष्टनामयं व्यासो दारुजानां यथेच्छया।
द्विजाद्येव गृहं कार्यं तत् स्याच्छुभ्रं स्वदिग्गतम् ।।
नवत्रयोदशाद्यैश्च करैर्ज्ञात्वा प्रकल्पयेत्।। इति।।२३।।
अथ नृपबलेशद्वारेण चातुर्वर्ण्यविवर्जितानां सर्वेषां वास्तूनां द्वारप्रमाणज्ञानमाह—
एकादशभागयुतः ससप्ततिर्नृपबलेशयोर्व्यासः ।
उच्छ्रायोऽङ्गुलतुल्यो द्वारस्यार्धेन विष्कम्भः ।।२४।।
राजा और सेनापति-हेतु निर्मित गृह के विस्तार के एकादश भाग से युत विस्तार में
७० मिलाने पर जो प्राप्त हो, तत्तुल्य अङ्गुल प्रधान द्वार की ऊँचाई और द्वार की ऊँचाई
के आधे तुल्य उसका व्यास बनाना चाहिये ।।२४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः १३
अत्र नृपबलेशग्रहणमुपलक्षणार्थम्। नृपो राजा। बलेशः सेनापतिः। नृपबलेशयोरन्यस्य
वा यस्य कस्यचिच्चातुर्वर्ण्यविवर्जितस्य यो व्यासो गृहविस्तारः स एकादशभागयुतः
स्वकीयेनैकादशभागेन युक्तः ससप्ततिः सप्तत्या सहितः कार्यः। एवं कृते यद्भवति
तावन्त्यङ्गुलानि द्वारस्योच्छ्रायः, औच्च्यमित्यर्थः। यथा नृपव्यासोऽष्टाधिकं हस्तशतमस्यै-
कादशभागोऽर्धाधिकादश, तत्सहितमष्टाधिकं शतं तच्च सप्तत्यधिकमष्टाशीत्यधिकं शतम्।
एतावन्त्यङ्गुलानि द्वारोच्छ्रायः। यत उक्तमुच्छ्रायोऽङ्गुलतुल्यो द्वारस्य। एवमन्येषामपि ज्ञेयम्।
अर्धेन विष्कम्भ इति। अस्मादुच्छ्रायादर्धेन विष्कम्भो विस्तारः कार्यः। यथा—नृपगृह-
द्वारस्य नवनवत्यङ्गुलानि विस्तारः। एवमन्येषामपि ज्ञेयम्॥२४॥
अथ चातुर्वर्ण्यस्य द्वारप्रमाणमाह—
विप्रादीनां व्यासात् पञ्चांशोऽष्टादशाङ्गुलसमेतः।
साष्टांशो विष्कम्भो द्वारस्य त्रिगुण उच्छ्रायः ॥२५॥
ब्राह्मण आदि वर्णों के गृह के व्यास के पञ्चमांश से युत अठारह अङ्गुल में उसका
अष्टमांश मिला कर जो प्राप्त हो, उतने अङ्गुलतुल्य द्वार का विस्तार और त्रिगुणित
विस्तारतुल्य अङ्गुल ऊँचाई होनी चाहिये।
उदाहरण—ब्राह्मण के गृह-विस्तार ३२ हाथ का पञ्चमांश ६ में १८ अङ्गुल
युत किया तो २४ हुआ, इसमें इसका अष्टामांश ३ जोड़ने से २७ अङ्गुल द्वार का व्यास
आया और इसके त्रिगुणित तुल्य ८१ उसकी ऊँचाई आई॥२५॥
विप्रादीनां ब्राह्मणादीनां वर्णानां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां व्यासाद्विस्ताराद्यः पञ्चांशः
पञ्चमो भागः स चाष्टादशभिरङ्गुलैरधिकः कार्यः। ततः पुनरस्य योऽष्टांशस्तेन युतं कृत्वा
यद्भवति तावन्त्यङ्गुलानि द्वारस्य विष्कम्भो विस्तारः कार्यः। यथा—ब्राह्मणव्यासो द्वात्रिंशत्।
अस्य पञ्चांशः षड्हस्ताः। एते अङ्गुलत्वेन परिकल्प्याः। अष्टादशाङ्गुलसमेतश्चतुर्विंशतिः।
पुनरस्या अष्टांशेनाङ्गुलत्रितयेन युता सप्तविंशतिरेतद्विष्कम्भप्रमाणम्। विष्कम्भात्त्रिगुणादुच्छ्राय
इति॥२५॥
अथ शाखोदुम्बराणां बाहुल्यं पृथुत्वं च स्तम्भस्याग्रमूलयोः प्रमाणमाह—
उच्छ्रायहस्तसंख्यापरिमाणान्यङ्गुलानि बाहुल्यम्।
शाखाद्वयेऽपि कार्यं सार्धं तत् स्यादुदुम्बरयोः ॥२६॥
हस्त जाति ऊँचाई तुल्य अङ्गुल शाखाओं की मोटाई बनानी चाहिये। उस मोटाई
को डेढ़ से गुणा करने पर जो प्राप्त हो, तत्तुल्य अङ्गुल उदुम्बर ( देहली = 'उदुम्बरस्तु
देहल्यामि'ति मेदिनी ) की मोटाई होनी चाहिये।
उदाहरण—जैसे राजा के गृहद्वार की ऊँचाई १८८ अङ्गुल को हस्तात्मक बनाने से
१८८/२४ = ७ ५/६ = शाखाओं की मोटाई तथा डेढ़ गुणित मोटाई ४७/६ + ४७/१२ = (९४+४७)/१२ = १४१/१२ =
११ ३/४ = उदुम्बर की मोटाई प्राप्त होती है॥२६॥

९४ बृहत्संहिता
द्वारोच्छ्रायस्य यावती हस्तसङ्ख्या तावन्त्यङ्गुलानि बाहुल्यं घनत्वं शाखाद्वयेऽपि
कार्यम्। शाखा द्वारिका। अपिशब्दः सम्भावनायाम्। बहुष्वेवमेवेति। यथा नृपगृहद्वारस्यो-
च्छ्रायोऽङ्गुलानामष्टाशीत्यधिकं शतम्। अतो हस्ता अर्धाधिकेनाष्टौ भवन्ति। एतावन्त्यङ्गुलानि
शाखाद्वये बाहुल्यम्। एवमन्यत्रापि।
सार्धं तत्स्यादुदुम्बरयोरिति । तच्छाखाबाहुल्यं सार्धं सार्धकमुदुम्बरयोः प्रमाणं स्याद्
भवेत्। यथाऽत्र नृपगृहे सार्धकं शाखाबाहुल्यं द्वादशाङ्गुलान्येवमन्यत्र। उदुम्बरौ शाखयो-
रुपर्यधःस्थिते काष्ठे देहलीनिटालाख्ये॥२६॥
उच्छ्रायात् सप्तगुणादशीतिभागः पृथुत्वमेतेषाम्।
नवगुणितेऽशीत्यंशः स्तम्भस्य दशांशहीनोऽग्रे ॥२७॥
राजा के द्वार की ऊँचाई को ७ से गुणा कर ८० का भाग देने पर जो लब्धि प्राप्त
हो, तत्तुल्य शाखा और औदुम्बर की विस्तृति बनानी चाहिये तथा स्तम्भ की ऊँचाई को
९ से गुणा कर ८० से भाग देने पर जो लब्धि प्राप्त हो, तत्तुल्य स्तम्भ के मूल की
मोटाई और अपना दशवाँ भाग हीन मोटाई तुल्य अग्र भाग की मोटाई बनानी चाहिये।
उदाहरण—राजा के द्वार की ऊँचाई १८८ अङ्गुल को ७ से गुणा कर ८० का
भाग देने पर लब्धि = १८८×७ / ८० = १३१६ / ८० = १६ ३६/८० तुल्य शाखा और उदुम्बर का विस्तार
प्राप्त होता है।
तथा—राजा के प्रथम महल की ऊँचाई तुल्य स्तम्भ की ऊँचाई १० हाथ १८
अङ्गुल है। इसको अङ्गुलात्मक बनाया तो १०×२४+१८ = २५८ हुआ। इसको ९
से गुणा कर ८० का भाग देने से लब्ध = २५८×९ / ८० = १२९×९ / ४० = ११६१ / ४० = १९ ४१/४०, तुल्य
स्तम्भ के मूल की मोटाई आई। इसमें इसके दशांश हीन करने से = ११६१ / ४० - ११६१ / ४०० =
११६१०-११६१ / ४०० = १०४४९ / ४०० = २६ ४९/४०० स्तम्भ के अग्र भाग की मोटाई हुई॥२७॥
उच्छ्रायात् सप्तगुणादिति। द्वारस्य य उच्छ्रायस्तस्मात् सप्तगुणाद्योऽशीतिभागोऽशी-
त्यंशः तत्तुल्यं पृथुत्वं विस्तृतत्वमेतेषां शाखोदुम्बराख्ये कार्ये। यथा—नृपद्वारोच्छ्रायोऽष्टा-
शीत्यधिकमङ्गुलशतम्, अस्मात् सप्तगुणादशीतिभागः षोडश सार्धाङ्गुलानि। एतत्सर्वेषां
पृथुत्वम्। एवमन्यत्रापि।
नवगुणित इति। स्तम्भोच्छ्राये नवगुणिते नवाहते योऽशीत्यंशोऽशीतितमो भागस्तत्
प्रमाणं स्तम्भस्य मूले पृथुत्वम्, तदेव स्वदशांशोनमग्रे पृथुत्वं स्तम्भस्य। यथा नृपगृहेऽध-
स्तनभूमिकाप्रमाणे दश हस्ता अष्टादशाङ्गुलानि। एतदेव स्तम्भस्यौच्छ्र्र्यम्। अस्मात्रव-
गुणितादशीत्यंशः अष्टाविंशत्येतदङ्गुलानि। एतन्मूले पृथुत्वम्। तदेव स्वदशांशोनमग्रे
पृथुत्वम्। अतस्त्रिगुणः परिधिः। एतदुदाहरणमात्रेण प्रदर्शनम्। अन्यथा 'स्तम्भं विभज्य
नवधा वहनं भाग' इत्यनया परिभाषया यो मध्यभागः समचतुरस्त्रादिकस्तस्यैष विभागो
ज्ञेय इति॥२७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः १५
अथ स्तम्भादीनां नामाह—
समचतुरस्रो रुचको वज्रोऽष्टास्रिर्द्विवज्रको द्विगुणः ।
द्वात्रिंशता तु मध्ये प्रलीनको वृत्त इति वृत्तः॥२८॥
स्तम्भ का मध्य भाग समान चार कोण वाला हो तो वह स्तम्भ 'रुचक', आठ
कोण वाला हो तो 'वज्र', सोलह कोण वाला हो तो 'द्विवज्र', बत्तीस कोण वाला हो तो
'प्रलीनक' और वर्तुलाकार हो तो 'वृत्त' कहलाता है। ये पाँच स्तम्भ शुभ और शेष
अशुभ फल देने वाले होते हैं॥२८॥
स्तम्भो मध्ये मध्यभागे समचतुरस्रः, समाभिस्तुल्याभिश्चतसृभिरस्रिभिर्युक्तः स रुचक-
नामा। यस्य मध्ये समा अष्टास्रिः स वज्रनामा। यस्य मध्ये द्विगुणः समाभिः षोडश-
भिरस्रिभिर्युक्तः स द्विवज्रनामा। अष्टास्रापेक्षया द्विगुणः। यश्च मध्येऽस्रीणां द्वात्रिंशता युक्तः
स प्रलीनकनामा। यश्च मध्ये वृत्तः परिवर्तुलः स वृत्तसंज्ञः। एते पञ्च स्तम्भाः। सर्व एव
प्रशस्तफलाः। अतोऽन्ये नेष्टा इत्यर्थाद्द्विज्ञेयाः। अत्र मध्यग्रहणं किमर्थं कृतमुभयतः स्तम्भं
विभज्य नवधेत्यनेनाध-ऊर्ध्वभागयो रचना भविष्यतीति। तथा च किरणाख्ये तन्त्रे—
वेदास्त्रो रुचकः स्तम्भो वज्रोऽष्टास्रियुतो मतः।
द्विवज्रः षोडशास्रिः स्याद् द्विगुणास्रिः प्रलीनकः।।
समन्तवृत्तो वृत्ताख्यः स्तम्भः प्रोक्तो द्विजोत्तमैः॥ इति॥२८॥
अथ स्तम्भस्याधरोर्ध्वभागयो रचनाप्रदर्शनार्थमाह—
स्तम्भं विभज्य नवधा वहनं भागो घटोऽस्य भागोऽन्यः ।
पद्मं तथोत्तरोष्ठं कुर्याद् भागेन भागेन ॥२९॥
स्तम्भ का नव भाग करके उसमें नीचे के प्रथम भाग का नाम 'वहन' ( उस भाग
द्वारा भूमि को धारण करने के कारण ), द्वितीय भाग का 'घट' ( घड़े की आकृति वाला
होने के कारण ), तृतीय भाग का 'पद्म' ( पद्माकृति वाला होने के कारण ) और चतुर्थ
भाग का नाम 'उत्तरोष्ठ' ( जहाँ पर शोभा के लिये विशेष रूप बनाते हैं ) कहा गया
है॥२९॥
स्तम्भं स्तम्भप्रमाणं नवधा नवभिर्भागैर्विभज्य पृथक्पृथङ्नवभागे विभक्तं कृत्वा तत्र
सर्वाधोभागे वहनं कार्यम्। उह्यते धार्यते भूमौ येन स्तम्भभागेन तद्वहनम्। अस्य भागस्यो-
पर्यन्यो यो द्वितीयो भागः स घटस्ततोऽन्यः पद्मं कमलं पद्माकारमेव कार्यम्। तथा तेनैव
प्रकारेण पद्मस्योपरि यो नवमो भागः स उत्तरोष्ठः कार्यः। उत्तरोष्ठो यत्र शोभार्थं रूपक-
विशेषाः क्रियन्ते। एवं पद्मं भागेनोत्तरोष्ठं च भागेन कार्यम्। केचिदुत्तरोष्ठमष्टमभागे नवमे
कमलामितीच्छन्ति। एतदुक्तं भवति—नवधा विभक्ते स्तम्भेऽधरोर्ध्वभागचतुष्केऽधो हिरण्या-
दीनि कार्याणि, शेषं भागपञ्चकं समचतुरस्रादिकं कार्यम्। तथा च किरणाख्ये तन्त्रे—
विभज्य नवधा स्तम्भं कुर्यादुद्वहनं घटम्।
कमलं चोत्तरोष्ठं तु भागे भागे प्रकल्पयेत्॥ इति॥२९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१६ बृहत्संहिता
अथ भारतुलातुलोपतुलानां च प्रमाणमाह—
स्तम्भसमं बाहुल्यं भारतुलानामुपर्य्युपर्यासाम् ।
भवति तुलोपतुलाना मूनं पादेन पादेन ॥३०॥
स्तम्भतुल्य मोटाई वाला ( राजगृह में स्तम्भ की मोटाई २८ अङ्गुल है, तत्तुल्य
मोटाई वाला ) पञ्चम भाग का नाम ‘भारतुला’, इसके ऊपर षष्ठ भाग का नाम ‘तुला’
और उसके ऊपर सप्तम भाग का नाम ‘उपतुला’ है।
राजगृह के अतिरिक्त भारतुला से चतुर्थांश कम करके मान रखना चाहिये। जैसे
राजगृह में भारतुला का मान २१ अङ्गुल है तो राजगृह से अतिरिक्त गृह में २१ — २१/४ =
(८४-२१)/४ = ६३/४ = १५ ३/४ इतना भारतुला आदि का मान बनाना चाहिये॥३०॥
भारं तोलयन्तीति भारतुलाः। स्तम्भस्योपरि यत्तिर्यक् कृत्वा काष्ठं दीयते तद्भारतुला-
संज्ञम्। प्रासादादिषु स्तम्भानां बहुत्वाद् भारतुला इति बहुवचननिर्देशः कृतः। भारतुलाया
उपरि यदन्यत् काष्ठं दीयते तत्तुलोपतुलासंज्ञम्। भारतुलानां स्तम्भसमं स्तम्भप्रमितं
बाहुल्यं घनत्वं कार्यम्। यथा नृपगृहे स्तम्भस्य पृथुत्वमष्टाविंशत्यङ्गुलानि, तदेव भारतुलानाम्।
एवमन्यत्र।
आसां भारतुलानामुपर्य्युपरि यास्तुलोपतुलास्तासां ताभ्यः सकाशात् पादोनं बाहुल्यं
कार्यम्। यथा नृपगृहे एकविंशत्यङ्गुलम्। अन्यत्र पादेन चतुर्थभागेनोनं कार्यम्। वीप्साकरणात्
केचिच्चतस्र इति वर्धयन्ति। भारतुला उपतुला तुलोपतुला चेति। आसां भारतुलातः
पादेन पादेनो नं बाहुल्यं कार्यम्। ताश्चोपर्युपरि दीयन्त इति॥३०॥
अत्र वास्तुकरणे पञ्च चतुःशालगृहाणि भवन्ति, सर्वतोभद्रनन्द्यावर्तवर्धमानस्वस्तिक-
रुचकाख्यानि। तत्रादावेव सर्वतोभद्रस्य लक्षणमाह—
अप्रतिषिद्धालिन्दं समन्ततो वास्तु सर्वतोभद्रम् ।
नृपविबुधसमूहानां कार्यं द्वारैश्चतुर्भिरपि ॥३१॥
जिस वास्तु के चारो तरफ अलिन्द हो, उसको ‘सर्वतोभद्र’ वास्तु कहते हैं। यह
वास्तु चारो दिशाओं में चार द्वारों से उपलक्षित राजा और देवताओं लिये बनाना
चाहिये॥३१॥
यस्मिन् वास्तुन्यलिन्दानां गमनिकानां प्रतिषेधो विच्छित्तिर्नास्ति समन्ततः सर्वासु दिक्षु,
तद्वास्तु सर्वतोभद्रसंज्ञम्। तच्च नृपाणां राज्ञां विबुधसमूहानां देववृन्दानां कार्यं विधेयम्।
चतुर्भिद्वारैरुपलक्षितं चतसृष्वपि दिक्षु तत्र द्वाराणि कार्याणीत्यर्थः। तथा च गर्गः—
अलिन्दानां व्यवच्छेदो नास्ति यत्र समन्ततः।
तद्वास्तु सर्वतोभद्रं चतुर्द्वारसमायुतम्॥ इति॥३१॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः १७
सर्वतोभद्रम्
पूर्वा
शाला
अथ नन्द्यावर्तस्य लक्षणमाह—
नन्द्यावर्तमलिन्दैः शालाकुड्यात् प्रदक्षिणान्तगतैः ।
द्वारं पश्चिममस्मिन् विहाय शेषाणि कार्याणि ॥३२॥
जिस वास्तु में शाला की भीत से आरम्भ करके प्रदक्षिणक्रम से अलिन्द हो, उसको
‘नन्द्यावर्त्त’ वास्तु कहते हैं। इसमें पश्चिम दिशा को छोड़ कर शेष तीन दिशाओं में तीन
द्वार रहते हैं॥३२॥
नन्द्यावर्तम्
पूर्वा
शाला
बृ० भ० द्वि०-२
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१८ बृहत्संहिता
शालाकुड्यात् शालाभित्तेरारभ्य प्रदक्षिणान्तगतैरालिन्दैर्नन्द्यावर्तनाम वास्तु। प्रादक्षिण्ये-
नान्तं ये गता अलिन्दास्तैरुपलक्षितैः। चतसृष्वपि शालासु शालाप्रदक्षिणान्तगतास्तत्रा-
लिन्दा भवन्ति। अस्मिन्नन्द्यावर्तिनि पश्चिमद्वारं विहाय त्यक्त्वा शेषाण्यन्यानि त्रीणि द्वाराणि
पूर्वदक्षिणोत्तराणि कार्याणि। तथा च गर्गः—
प्रदक्षिणां गतैः सर्वैः शालाभित्तेरलिन्दकैः।
विना परेण द्वारेण नन्द्यावर्तमिति स्मृतम्।। इति।।३२।।
अथ वर्धमानस्य लक्षणमाह—
द्वारालिन्दोऽन्तगतः प्रदक्षिणोऽन्यः शुभस्ततश्चान्यः ।
तस्मिंश्च वर्धमाने द्वारं तु न दक्षिणं कार्यम् ॥३३॥
द्वारालिन्द ( प्रधान भवन के द्वार का अलिन्द ) के अन्तगत ( दक्षिणोत्तर भित्ति
संलग्न ) हो और द्वितीय अलिन्द उससे प्रदक्षिणक्रम से गया हो तथा तृतीय अलिन्द
उससे प्रदक्षिणक्रम से स्थित हो तो उसको 'वर्धमान' वास्तु कहते हैं। इसके दक्षिण में
द्वार नहीं रहता है।।३३।।
प्रधानवास्तुनो यद्द्वारन्तत्र योऽलिन्दः स द्वारालिन्दः। स चान्तगतः कार्यः। दक्षिणोत्तर-
शालासंलग्न इत्यर्थः। अन्यो द्वितीयोऽलिन्दः प्रदक्षिणः प्रादक्षिणयेन गतः, स च शुभः
शोभनः। ततश्चान्यस्तस्मात्प्रदक्षिणादन्तर्गत एव। एवंविधैरलिन्दैरुपलक्षितो वर्धमानः।
तस्मिन् वर्धमाने दक्षिणं द्वारं न कार्यम्। अन्यानि त्रीणि पूर्वपश्चिमोत्तराणि कार्याणि। तथा
च गर्गः—
द्वारालिन्दोऽन्तगस्तेषां ये त्रयो दक्षिणां गताः।
विहाय दक्षिणं द्वारं वर्धमानमिति स्मृतम्।। इति।।३३।।
पूर्वा
शाला
वर्धमानम्
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA