बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 40, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१२ बृहत्संहिता
वास्तुनि यो विस्तार उक्तस्तस्य यः षोडशभागः सचतुर्हस्तः चतुर्हस्ताधिको गृहस्यो-
च्छ्रायो भवति, अधस्तनभूमिकायामुच्छ्राय औच्च्यं भवतीत्यर्थः। यथा नृपगृहस्याष्टाधिकं
हस्तशतं पृथुत्वम्, अतः षोडशांशो हस्ताः षडङ्गुलान्यष्टादश एव चतुर्हस्ताधिका हस्ता
दश एतदधस्तनभूमिकाप्रमाणम्। एवमन्यत्रापि ज्ञेयम्। तदुपरि या भूमिका सा तद्द्वादश-
भागोना कार्या। प्रथमभूमिकाप्रमाणात्तद्द्वादशभागमपास्य यद् भवति तेन प्रमाणेनेत्यर्थः।
एवमेतस्या अप्युपरि या भूमिका सा तद्द्वादशभागोना कार्या। एवं समस्तानां सर्वासां
भूमिकानां द्वादशभागेनोनं प्रमाणमुपर्य्युपरि कार्यमित्यर्थः।।२२।।
अथ भित्तिप्रमाणज्ञानं पक्वेष्टकादारुकृतानां च विशेषमाह—
व्यासात् षोडशभागः सर्वेषां सद्मनां भवति भित्तिः ।
पक्वेष्टकाकृतानां दारुकृतानां तु न विकल्पः ।।२३।।
प्रत्येक पक्की ईंटों से निर्मित गृह के व्यास के सोलहवें भागतुल्य उसके भीत का
प्रमाण होना चाहिये। परन्तु लकड़ी से निर्मित गृहों के लिये इस प्रकार की कोई व्यवस्था
नहीं है, अपितु उसमें अपनी-अपनी सुविधा के अनुसार भीत का प्रमाण बना लेना
चाहिये।।२३।।
सर्वेषां नृपाद्यानां पारशवान्तानां सद्मनां गृहाणां व्यासाद्विस्ताराद्यः षोडशभागः षोडशांशः
स भित्तिप्रमाणं भवति। यथा नृपगृहस्य व्यासस्याष्टाधिकशतस्य षोडशभागः षड्ढस्ता अष्टा-
दशाङ्गुलान्येतद्भित्तिप्रमाणम्। एवमन्येषामपि ज्ञेयम्। तथा च गर्गः—
विस्तारषोडशांशेन गृहभित्तिं प्रकल्पयेत् ।
हीनाधिका न कर्तव्या गृहभर्तुर्न शोभना ।।
एतद्भित्तिप्रमाणं तत्पक्वेष्टकाकृतानां वास्तूनाम्, अन्येषां दारुकृतानां तु वास्तूनां न
विकल्पः, नेयं विकल्पना। तेषां यथेच्छं कार्यम्। न केवलं भित्तिप्रमाणं यावत् पृथुत्वदैर्घ्य-
त्वोच्छ्रायाश्च यथाऽभिमताः कार्या इति। तथा च किरणाख्ये तन्त्रे—
पक्वेष्टनामयं व्यासो दारुजानां यथेच्छया।
द्विजाद्येव गृहं कार्यं तत् स्याच्छुभ्रं स्वदिग्गतम् ।।
नवत्रयोदशाद्यैश्च करैर्ज्ञात्वा प्रकल्पयेत्।। इति।।२३।।
अथ नृपबलेशद्वारेण चातुर्वर्ण्यविवर्जितानां सर्वेषां वास्तूनां द्वारप्रमाणज्ञानमाह—
एकादशभागयुतः ससप्ततिर्नृपबलेशयोर्व्यासः ।
उच्छ्रायोऽङ्गुलतुल्यो द्वारस्यार्धेन विष्कम्भः ।।२४।।
राजा और सेनापति-हेतु निर्मित गृह के विस्तार के एकादश भाग से युत विस्तार में
७० मिलाने पर जो प्राप्त हो, तत्तुल्य अङ्गुल प्रधान द्वार की ऊँचाई और द्वार की ऊँचाई
के आधे तुल्य उसका व्यास बनाना चाहिये ।।२४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA