सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 37, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 37

वास्तुविद्याध्यायः ९
अथ पारशवादीनां वास्तुप्रमाणं हीनाधिकस्य वास्तुनश्चाशुभत्वमाह—
अथ पारशवादीनां स्वमानसंयोगदलसमं भवनम् ।
हीनाधिकं स्वमानादशुभकरं वास्तु सर्वेषाम् ॥१५॥
पारशव ( ब्राह्मण के वीर्य और शूद्रा के रज से उत्पन्न ), आदि ( भूर्जकण्टक = ब्राह्मण
के वीर्य और वेश्या के रज से उत्पन्न ), मूर्धावसिक्त ( ब्राह्मण के वीर्य और क्षत्रिया के
रज से उत्पन्न ) को माता और पिता के वर्णजनित पूर्वोक्त मान के योगार्ध समान विस्तार
दैर्घ्य लेकर गृह बनाना चाहिये। कथित मान से न्यूनाधिक मान वाला गृह सबके लिये
अशुभ होता है ॥१५॥
अथानन्तरं ये ब्राह्मणेन शूद्रायां जाताः पारशवाः। एवं वैश्यायां जातो भूर्जकण्टकः।
क्षत्रियायां जातो मूर्धावसिक्तः । एतेषां पारशवादीनां स्वमानसंयोगदलसमं भवनं कार्यम्।
स्वमानस्यात्मीयमानस्य द्वयोरेव मातापित्रोः संयोगादैक्यं कृत्वा तस्य दलमर्धं तत्तुल्यं
पारशवादेर्भवनं गृहं कार्यम्। एतदुक्तं भवति—ब्राह्मणस्य यन्मानं यच्च शूद्रस्य तयोरैक्यं
कृत्वा अर्धीकार्यम् । तन्मानं पारशवगृहस्य । वैश्यायाः क्षत्रियायाः पुत्राणामेवमपि। सर्वेषां
नृपादीनां पारशवान्तानां स्वमानादात्मीयमानाद्धीनमधिकं वास्तु न शुभकरमिति ॥१५॥
अथ पश्चाश्रमिणां धान्यायुधवह्निरतिगृहाणां च परमतेनोच्छ्रायप्रमाणं चाह—
पश्चाश्रमिणाममितं धान्यायुधवह्निरतिगृहाणां च ।
नेच्छन्ति शास्त्रकारा हस्तशतादुच्छ्रितं परतः ॥१६॥
पशु, आश्रमी ( संन्यासी ) के गृह, धान्यगृह, आयुधगृह, अग्निगृह और क्रीड़ागृह
को अमित ( परिमाणरहित ) बनाना चाहिये अर्थात् जैसी इच्छा हो, वैसा निर्मित करना
चाहिये। सौ हाथ से अधिक ऊँचा गृह बनाने की इच्छा वास्तुशास्त्रकार नहीं करते
अर्थात् सौ हाथ से अधिक ऊँचा गृह बनाना अशुभ होता है ॥१६॥
पशूनां चतुष्पदानाम्। आश्रमिणां च प्रव्राजकानाममितमपरिमितं यथेष्टप्रमाणं गृहस्य।
तथा धान्यगृहस्य धान्यानि यत्र स्थाप्यन्ते, आयुधगृहस्यायुधानि यत्र स्थाप्यन्ते, वह्निगृहस्य
चाग्निशालायाः, रतिगृहस्य च क्रीडावेश्मनः। एषाममितमपरिमितं प्रमाणम्। शास्त्रकारा
वास्तुज्ञानविदो हस्तशतात् परत उच्छ्रितं नेच्छन्ति। हस्तशतादूर्ध्वमुच्छ्रितं गृहं न कार्यम्।
‘वास्तुनि यो विस्तारः स एव चोच्छ्रायनिश्चयः शुभदः' इत्यस्यायमपवादः। तथा च गर्गः—
शतहस्तोच्छ्रितं कार्यं चतुःशालगृहं बुधैः।
अपि तच्चैकशालं तु शुभदं तत्प्रकीर्तितम्॥ इति ॥१६॥
अथ सेनापतिनृपद्वारेण सर्ववास्तूनां शालाऽलिन्दयोः प्रमाणमाह—
सेनापतिनृपतीनां सप्ततिसहिते द्विधाकृते व्यासे ।
शाला चतुर्दशहृते पञ्चत्रिंशद्धृतेऽलिन्दः ॥१७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA