बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 41, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंवास्तुविद्याध्यायः १३
अत्र नृपबलेशग्रहणमुपलक्षणार्थम्। नृपो राजा। बलेशः सेनापतिः। नृपबलेशयोरन्यस्य
वा यस्य कस्यचिच्चातुर्वर्ण्यविवर्जितस्य यो व्यासो गृहविस्तारः स एकादशभागयुतः
स्वकीयेनैकादशभागेन युक्तः ससप्ततिः सप्तत्या सहितः कार्यः। एवं कृते यद्भवति
तावन्त्यङ्गुलानि द्वारस्योच्छ्रायः, औच्च्यमित्यर्थः। यथा नृपव्यासोऽष्टाधिकं हस्तशतमस्यै-
कादशभागोऽर्धाधिकादश, तत्सहितमष्टाधिकं शतं तच्च सप्तत्यधिकमष्टाशीत्यधिकं शतम्।
एतावन्त्यङ्गुलानि द्वारोच्छ्रायः। यत उक्तमुच्छ्रायोऽङ्गुलतुल्यो द्वारस्य। एवमन्येषामपि ज्ञेयम्।
अर्धेन विष्कम्भ इति। अस्मादुच्छ्रायादर्धेन विष्कम्भो विस्तारः कार्यः। यथा—नृपगृह-
द्वारस्य नवनवत्यङ्गुलानि विस्तारः। एवमन्येषामपि ज्ञेयम्॥२४॥
अथ चातुर्वर्ण्यस्य द्वारप्रमाणमाह—
विप्रादीनां व्यासात् पञ्चांशोऽष्टादशाङ्गुलसमेतः।
साष्टांशो विष्कम्भो द्वारस्य त्रिगुण उच्छ्रायः ॥२५॥
ब्राह्मण आदि वर्णों के गृह के व्यास के पञ्चमांश से युत अठारह अङ्गुल में उसका
अष्टमांश मिला कर जो प्राप्त हो, उतने अङ्गुलतुल्य द्वार का विस्तार और त्रिगुणित
विस्तारतुल्य अङ्गुल ऊँचाई होनी चाहिये।
उदाहरण—ब्राह्मण के गृह-विस्तार ३२ हाथ का पञ्चमांश ६ में १८ अङ्गुल
युत किया तो २४ हुआ, इसमें इसका अष्टामांश ३ जोड़ने से २७ अङ्गुल द्वार का व्यास
आया और इसके त्रिगुणित तुल्य ८१ उसकी ऊँचाई आई॥२५॥
विप्रादीनां ब्राह्मणादीनां वर्णानां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां व्यासाद्विस्ताराद्यः पञ्चांशः
पञ्चमो भागः स चाष्टादशभिरङ्गुलैरधिकः कार्यः। ततः पुनरस्य योऽष्टांशस्तेन युतं कृत्वा
यद्भवति तावन्त्यङ्गुलानि द्वारस्य विष्कम्भो विस्तारः कार्यः। यथा—ब्राह्मणव्यासो द्वात्रिंशत्।
अस्य पञ्चांशः षड्हस्ताः। एते अङ्गुलत्वेन परिकल्प्याः। अष्टादशाङ्गुलसमेतश्चतुर्विंशतिः।
पुनरस्या अष्टांशेनाङ्गुलत्रितयेन युता सप्तविंशतिरेतद्विष्कम्भप्रमाणम्। विष्कम्भात्त्रिगुणादुच्छ्राय
इति॥२५॥
अथ शाखोदुम्बराणां बाहुल्यं पृथुत्वं च स्तम्भस्याग्रमूलयोः प्रमाणमाह—
उच्छ्रायहस्तसंख्यापरिमाणान्यङ्गुलानि बाहुल्यम्।
शाखाद्वयेऽपि कार्यं सार्धं तत् स्यादुदुम्बरयोः ॥२६॥
हस्त जाति ऊँचाई तुल्य अङ्गुल शाखाओं की मोटाई बनानी चाहिये। उस मोटाई
को डेढ़ से गुणा करने पर जो प्राप्त हो, तत्तुल्य अङ्गुल उदुम्बर ( देहली = 'उदुम्बरस्तु
देहल्यामि'ति मेदिनी ) की मोटाई होनी चाहिये।
उदाहरण—जैसे राजा के गृहद्वार की ऊँचाई १८८ अङ्गुल को हस्तात्मक बनाने से
१८८/२४ = ७ ५/६ = शाखाओं की मोटाई तथा डेढ़ गुणित मोटाई ४७/६ + ४७/१२ = (९४+४७)/१२ = १४१/१२ =
११ ३/४ = उदुम्बर की मोटाई प्राप्त होती है॥२६॥