सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 42, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 42

९४ बृहत्संहिता
द्वारोच्छ्रायस्य यावती हस्तसङ्ख्या तावन्त्यङ्गुलानि बाहुल्यं घनत्वं शाखाद्वयेऽपि
कार्यम्। शाखा द्वारिका। अपिशब्दः सम्भावनायाम्। बहुष्वेवमेवेति। यथा नृपगृहद्वारस्यो-
च्छ्रायोऽङ्गुलानामष्टाशीत्यधिकं शतम्। अतो हस्ता अर्धाधिकेनाष्टौ भवन्ति। एतावन्त्यङ्गुलानि
शाखाद्वये बाहुल्यम्। एवमन्यत्रापि।
सार्धं तत्स्यादुदुम्बरयोरिति । तच्छाखाबाहुल्यं सार्धं सार्धकमुदुम्बरयोः प्रमाणं स्याद्
भवेत्। यथाऽत्र नृपगृहे सार्धकं शाखाबाहुल्यं द्वादशाङ्गुलान्येवमन्यत्र। उदुम्बरौ शाखयो-
रुपर्यधःस्थिते काष्ठे देहलीनिटालाख्ये॥२६॥
उच्छ्रायात् सप्तगुणादशीतिभागः पृथुत्वमेतेषाम्।
नवगुणितेऽशीत्यंशः स्तम्भस्य दशांशहीनोऽग्रे ॥२७॥
राजा के द्वार की ऊँचाई को ७ से गुणा कर ८० का भाग देने पर जो लब्धि प्राप्त
हो, तत्तुल्य शाखा और औदुम्बर की विस्तृति बनानी चाहिये तथा स्तम्भ की ऊँचाई को
९ से गुणा कर ८० से भाग देने पर जो लब्धि प्राप्त हो, तत्तुल्य स्तम्भ के मूल की
मोटाई और अपना दशवाँ भाग हीन मोटाई तुल्य अग्र भाग की मोटाई बनानी चाहिये।
उदाहरण—राजा के द्वार की ऊँचाई १८८ अङ्गुल को ७ से गुणा कर ८० का
भाग देने पर लब्धि = १८८×७ / ८० = १३१६ / ८० = १६ ३६/८० तुल्य शाखा और उदुम्बर का विस्तार
प्राप्त होता है।
तथा—राजा के प्रथम महल की ऊँचाई तुल्य स्तम्भ की ऊँचाई १० हाथ १८
अङ्गुल है। इसको अङ्गुलात्मक बनाया तो १०×२४+१८ = २५८ हुआ। इसको ९
से गुणा कर ८० का भाग देने से लब्ध = २५८×९ / ८० = १२९×९ / ४० = ११६१ / ४० = १९ ४१/४०, तुल्य
स्तम्भ के मूल की मोटाई आई। इसमें इसके दशांश हीन करने से = ११६१ / ४० - ११६१ / ४०० =
११६१०-११६१ / ४०० = १०४४९ / ४०० = २६ ४९/४०० स्तम्भ के अग्र भाग की मोटाई हुई॥२७॥
उच्छ्रायात् सप्तगुणादिति। द्वारस्य य उच्छ्रायस्तस्मात् सप्तगुणाद्योऽशीतिभागोऽशी-
त्यंशः तत्तुल्यं पृथुत्वं विस्तृतत्वमेतेषां शाखोदुम्बराख्ये कार्ये। यथा—नृपद्वारोच्छ्रायोऽष्टा-
शीत्यधिकमङ्गुलशतम्, अस्मात् सप्तगुणादशीतिभागः षोडश सार्धाङ्गुलानि। एतत्सर्वेषां
पृथुत्वम्। एवमन्यत्रापि।
नवगुणित इति। स्तम्भोच्छ्राये नवगुणिते नवाहते योऽशीत्यंशोऽशीतितमो भागस्तत्
प्रमाणं स्तम्भस्य मूले पृथुत्वम्, तदेव स्वदशांशोनमग्रे पृथुत्वं स्तम्भस्य। यथा नृपगृहेऽध-
स्तनभूमिकाप्रमाणे दश हस्ता अष्टादशाङ्गुलानि। एतदेव स्तम्भस्यौच्छ्र्र्यम्। अस्मात्रव-
गुणितादशीत्यंशः अष्टाविंशत्येतदङ्गुलानि। एतन्मूले पृथुत्वम्। तदेव स्वदशांशोनमग्रे
पृथुत्वम्। अतस्त्रिगुणः परिधिः। एतदुदाहरणमात्रेण प्रदर्शनम्। अन्यथा 'स्तम्भं विभज्य
नवधा वहनं भाग' इत्यनया परिभाषया यो मध्यभागः समचतुरस्त्रादिकस्तस्यैष विभागो
ज्ञेय इति॥२७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA