सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 32, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 32

४ बृहत्संहिता
सचिवस्य मन्त्रिणः पञ्च वेश्मानि गृहाणि यानि तेषां षष्टिश्चतुश्चतुर्भिर्हीना पृथुत्वम्।
तद्यथा—प्रथमगृहस्य षष्टिः, द्वितीयस्य षट्पञ्चाशत्, तृतीयस्य द्वापञ्चाशत्, चतुर्थस्याष्ट-
चत्वारिंशत्, पञ्चमस्य चतुश्चत्वारिंशदिति। प्रत्येकस्य गृहस्य यो विस्तारः स एव स्वाष्टांश-
युतोऽष्टभागसंयुक्तस्तस्य दैर्घ्यम्। तदर्धतो राजमहिषीणाम्, महिष्यः प्रधानस्त्रियः, तासां
नृपमहिषीणां तदर्धतः सचिवप्रमाणार्धेन गृहाणि कार्याणीति। एतदुक्तं भवति—सचिवस्य
यानि पञ्च गृहाण्युक्तानि तेषां यो विस्तारो यच्च दैर्घ्यम्, तदर्धेन राजमहिषीणां गृहाणि
कार्याणीत्यर्थः। तद्यथा—प्रथमगृहस्य पृथुत्वं त्रिंशत्, द्वितीयस्याष्टाविंशतिः, तृतीयस्य
षड्विंशतिः, चतुर्थस्य चतुर्विंशतिः, पञ्चमस्य द्वाविंशतिरिति। स्वाष्टांशयुतो दैर्घ्यं सर्वेषां
कार्यमिति।।६।।
अथ युवराजगृहाणां लक्षणमाह—
षड्भिः षड्भिश्चैवं युवराजस्यापवर्जिताऽशीतिः।
त्र्यंशान्विता च दैर्घ्यं पञ्च तदर्धैस्तदनुजानाम्॥७॥
इसी प्रकार युवराज के लिये पाँच घर बनाना चाहिये। जिसमें प्रथम गृह का
विस्तार ८० हाथ और बाकी चार मकानों में ६-६ हाथ कम करके विस्तार की
कल्पना करनी चाहिये। जैसे दूसरे घर का विस्तार ७४, तीसरे का ६८, चौथे का ६२
और पाँचवें का ५६ हाथ होना चाहिये। विस्तार में विस्तार का तीसरा भाग जोड़ कर
दैर्घ्य क्रम से १०६।१६, ९८।१६, ९०।१६, ८२।१६ और ७४।१६, कल्पना
करनी चाहिये। इसी तरह युवराज के गृह का आधा विस्तार और दैर्घ्य युवराज के छोटे
भाई और भृत्यों का होना चाहिये। यथा युवराजानुज का विस्तार ४०, ३७, ३४, ३१,
२८ दैर्घ्य ५३।८, ४९।८, ४५।८, ४१।८, ३७।८ होनी चाहिये॥७॥
एवमनेन प्रकारेण युवराजस्याशीतिः षड्भिः षड्भिरपवर्जिता पञ्चानां गृहाणां पृथुत्वम्।
तद्यथा—प्रथमस्याशीतिर्हस्तो विस्तारः, द्वितीयस्य चतुःसप्ततिः, तृतीयस्याष्टषष्टिः, चतुर्थस्य
द्विषष्टिः, पञ्चमस्य षट्पञ्चाशत्। प्रत्येकस्य गृहस्य विस्तारः स्वस्वत्र्यंश आत्मीयत्रिभागेन
युतो दैर्घ्यं भवति। एवं पञ्च गृहाणि तदनुजानामिति। तस्य युवराजस्यानुजानां पश्चाज्जातानां
कनीयसां भृत्यानां तदर्धैः पृथुत्वदैर्घ्यात् पञ्च गृहाणि कार्याणि। तद्यथा—प्रथमस्य पृथुत्वं
चत्वारिंशत्, द्वितीयस्य सप्तत्रिंशत्, तृतीयस्य चतुस्त्रिंशत्, चतुर्थस्यैकत्रिंशत्, पञ्चम-
स्याष्टाविंशतिः, त्र्यंशान्वितं सर्वेषां दैर्घ्यमिति।।७।।
अधुना सामन्तप्रवरराजपुरुष कञ्चुकिवेश्याकलाज्ञानां गृहलक्षणान्याह—
नृपसचिवान्तरतुल्यं सामन्तप्रवरराजपुरुषाणाम्।
नृपयुवराजविशेषः कञ्चुकिवेश्याकलाज्ञानाम्॥८॥
पूर्वोक्त राजा के पाँच गृह और मन्त्री के पाँच गृह जो कहे गये हैं, उन दोनों के
विस्तार के अन्तर तुल्य विस्तार और दैर्घ्य के अन्तरतुल्य दैर्घ्य लेकर माण्डलिक राजा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA