भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ४२ -
  भक्तिः प्रेमेति विज्ञेयाः कलाः षोडश मे श्रियः ।
  ज्ञाने तु ब्रह्म मर्यादं निर्मर्यादं तु भक्तितः ॥ ५ ॥
  ब्रह्मधर्मान् परित्यज्य यदा तु प्रकटो हरिः ।
  लौकिकं स्वीकरोत्येव काममोहादिभावगम् ॥ ६ ॥
  निर्मर्यादं तदा ज्ञेयं शुद्धभावविभावनात् ।
  विभावैश्चानुभावैश्च व्यभिचारिभिरेव च ॥ ७ ॥
  समुद्धर्ता रसाकारः परब्रह्मेति शब्दितः ।
  स एव कीर्त्यते सर्वैर्भक्तिमर्म विशारदा ॥ ८ ॥
  एकीकरोम्यहं ज्ञानाज्जीवांस्तु ब्रह्मणा सह ।
  समुद्र आपः संविष्टा एकीभूता न संशयः ॥ ९ ॥
  एकीभूय परे शान्ते मोदन्ते जीवराशयः ।
  इय तु सहजानन्दा प्रेमभक्तिप्रकाशिनी ॥ १० ॥
  चिद्दानन्दिनी भोगैर्भक्तान् संयोजयत्यहो ।
  तातेति भ्रातृपुत्रेति कांतेति स्वीकृतो हरिः ॥ ११ ॥
  परिपोष्यरसं तं च प्रपञ्चं हरति ध्रुवम् ।
  निष्प्रपञ्चं समासाज्य स्वरूपानन्दसागरे ॥ १२ ॥
  रसरूप चिरं भोगैर्विनोदयति सेवकान् ।
  कदाचिदात्मारामत्वं स्वीकरोति यदा हरिः ॥ १३ ॥
  तल्लयो हि प्रपञ्चस्य जायते चतुरानने ।
  सृष्ट्यादयः परेशस्य लीला एव न संशयः ॥ १४ ॥
  ताभिर्लीलाभिराबद्धो रसिकः क्रीडति स्वयम् ।
  मुक्तिलीलाक्रमं प्राप्त आत्मारामेति कीर्त्यते ॥ १५ ॥
  देवो निरोधलीलायां वशीकृत्य हितान्निजान् ।
  प्रेमसर्वस्वदानेन भुङ्क्ते भोगै रसात्मकः ॥ १६ ॥
  मुक्तिलीलामनुप्राप्तः स्वस्मिन् वेशयति ध्रुवम् ।
  पुनः स्वाविर्भावकाले तानाविर्भावयत्यसौ ॥ १७ ॥
  तैरेव नित्यलीलानां स्थिरैः परिकरैः स्फुटैः ।
  भुङ्क्ते भोगावलीमीशः पूर्वोक्ता रसविग्रहः ॥ १८ ॥
  प्रवेशे निर्गमे चैव भक्तेषु रमते प्रभुः ।
  ज्ञानप्राप्तांस्तु वै जीवान् प्रवेशयति केवलम् ॥ १९ ॥
  न तु निर्गन्तुमुचिता भोक्तु वा भोगराशिभिः ।
  स्वाविर्भावस्यावसरे स्वस्मिन्नेव स्थिताः परम् ॥ २० ॥

– ४४ –
तेषां निराकारमिति भासते ब्रह्म सत्त्वतः ।
कदाचित्साकारतायां वस्तुबुद्धिर्न वेशिवत् ॥ २१ ॥
ज्ञानमज्ञाननाशाय स्वरूपस्फुरणाय च ।
तथैवान्तः प्रवेशाय न तु लीलारसाप्तये ॥ २२ ॥
सेयमिच्छैव पूर्णस्य चिदानन्दस्य साकृतेः ।
ज्ञानेन मोक्ष दास्यामीत्येवं यर्हि व्यवस्यति ॥ २३ ॥
तदा तथैव घटयेत्साधने न च फलं तथा ।
१ज्ञानमुक्तेः साधनं ज्ञानं फलं चान्तःप्रवेशनम् ॥ २४ ॥
सत्त्वात्संजायते तच्च सत्त्वं चित्तविशुद्धिदम् ।
हरेराविर्भावजं वाऽऽविर्भावः स्वेच्छया पुनः ॥ २५ ॥
एवं प्रमेयबलतो नूनं ज्ञानेऽपि मुच्यते ।
अव्यक्तासक्तिजं कष्टं शुद्धस्य भजनं परम् ॥ २६ ॥
कर्मण्यायासबहुले यद्वत्तद्वदिहापि च ।
उपासनाविभूतीनां भजनं परमेशितुः ॥ २७ ॥

• ४५ -
  यावन्न ज्ञानसंस्पर्शस्तावद्भावः कथं भवेत् ।
  यावन्न शुद्धं करणं तावज्ज्ञानं न दीप्यते ॥ ३७ ॥
  तस्मात्करणशुद्ध्यर्थं श्रवणादिपरो भवेत् ।
  श्रवणादीनि तान्येव कर्माणि कर्ममार्गीणाम् ॥ ३८ ॥
  ज्ञानानि ज्ञानमार्गे तु सोपास्तौ स्युरुपास्तयः ।
  भक्तौ भक्तिमयान्येव प्रेम्णि प्रेममयानि च ॥ ३९ ॥
  यथा जलेऽखिलं रूपं तत्तत्संगेन जायते ।
  फले फलात्मकानि स्यः साधने साधनात्मिका ॥ ४० ॥
  कदाचिदेकैव रमे स्वामिना सह सोत्कला ।
  कदाचित्प्रेमभक्त्याहं रमे पत्या करम्बिता ॥ ४१ ॥
  उभे अपि प्रभुर्ये ये गृह्णतां वा सुलोचनः ।
  ज्ञानिनां चैव भक्तानां ददाति विपुलंफलम् ॥ ४२ ॥
  य एतत्सकलं वेत्ति ज्ञानभक्तिरहस्यकम् ।
  स लब्ध्वा परमं ज्ञानं भक्तिमप्याशु वै लभेत् ॥ ४३ ॥
  यं लाभमुत्तमं लब्ध्वा लब्धव्यं नावशिष्यते ।
  इति श्रीमच्चिदानन्दस्वरूपस्थानसम्प्रदम् ॥ ४४ ॥
  मार्गद्वयमनुप्राप्य कृतकृत्यो भवेन्नरः ।
  प्रमोद्वनमालासु सहजानन्दिनीप्रभुः ॥ ४५ ॥
  अवतारार्थचारित्रं स्वयंलक्ष्मीरहं प्रभुः ।
  अमर्यादमयी लीला प्रमोद्वनमध्यतः ॥ ४६ ॥
  भृशं मर्यादया युक्ता सावतारार्थकारिणी ।
  अस्यामाविश्य क्रीडामि प्रमोद्वनकुञ्जगा ॥ ४७ ॥
  मयाऽऽविश्य क्रीडतीयं साकेत राज्यभोगदा ।
  अविनाभावः प्रभुणा नित्यमेव मयानया ॥ ४८ ॥
  अस्यां तु मय्याविष्ठायां प्रमोदवनवीथिषु ।
  रसानुकूला मर्यादा सद्भिर्ग्राह्या समंततः ॥ ४९ ॥
  आविष्ठायां तु मय्यस्यां मर्यादा शुद्धिमागता ।
  अतएव प्रभुस्तत्र मर्यादापुरुषोत्तमः ॥ ५० ॥
  एवमुक्त्वास्वयंलक्ष्मीः सहजानन्दिनीतनौ ।
  प्राविशत् परमोदारा एकैवाभूत्ततस्तु सा ।
  साकेतलीलावसरे भूय आविर्भविष्यति ॥ ५१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये सीता-
  जन्मोपाख्याने स्वयंलक्ष्मीसम्भवो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

• ४६ -
  षोडशोऽध्यायः
  कौशिक्युवाच
  कुशिको नाम राजाभून्मान्धातृकुलभूषणः ।
  पृथिवीं पालयामास धर्मेण नयविक्रमी ॥ १ ॥
  चिरेण लब्ध्वा तनयं विषयेषु व्यरज्यत ।
  तपस्येव मनश्चक्रे सहस्राणि समा दश ॥ २ ॥
  अन्तर्वृत्तिरुपासीनो ब्रह्माक्षरमहर्निशम् ।
  विशुद्धपाणिपादाङ्घ्रोर्जितवाक्कायमानसः ॥ ३ ॥
  शारीरं केवलं कर्म कुर्वाणो योगतत्परः ।
  तपः संचरतस्तस्य भूपतेर्मुसिवर्त्मनि ॥ ४ ॥
  तपस्तेजःप्रभावेण तापितं विश्वतो जगत् ।
  तत इन्द्रश्चिन्तयान्तर्भयकम्पितमानसः ॥ ५ ॥
  स्थानभ्रंशं शङ्कमानो मन्त्रयामाससंस्थितः ।
  ततस्तु भगवान् जीवो वाचस्पतिरुदारधीः ।
  मन्त्रमूचे महेन्द्राय शङ्कमानाय भूरिशः ॥ ६ ॥
  बृहस्पतिरुवाच
  मा भैषीः सुरशार्दूलकुशिकान्मुनिसत्तमात् ।
  एष हि ब्रह्मनिष्ठोऽस्ति नितान्तं तपसि स्थितः ।
  प्रत्यूह्यतां तपश्चास्य त्वमेधि च निरामयः ॥ ७ ॥
  इन्द्र उवाच
  मयास्मै प्रेषितास्तात तपःप्रत्यूहसिद्धये ।
  देवकन्याः स्मरोन्मत्ताः प्रवराप्सरसस्तथा ॥ ८ ॥
  कुरंगाक्ष्यश्चन्द्रमुख्यः स्मितपूर्वाभिभाषिणीः ।
  राजहंसाभगतयो जङ्घाकाण्डविराजिताः ॥ ९ ॥
  दिव्याम्बरधरा देव्यो दिव्यगन्धानुलेपनाः ।
  पारिजातप्रसूनाढ्यमाल्यभूषणभूषिताः ॥ १० ॥
  दिव्याः सुलाञ्छना नार्यो वशमोहनकारिणीः ।
  कम्बुकण्ठ्यः शातकुम्भकुम्भस्तनमनोहराः ॥ ११ ॥
  उर्वशी तुर्वशी रम्भा मेनका पुंजिकस्थली ।
  तिलोत्तमा घृताचीचेत्याद्यास्ता वामलोचनाः ॥ १२ ॥
  तत्र गत्वा वनोद्देशे स वै यत्र तपस्यति ।
  नृत्यगीतास्मितालापैश्चक्रिरे तस्य मोहनम् ॥ १३ ॥

" (no)?
It is literally printed as: "भूत्वायुमंम" (or "भूत्वायुममं")!
Wait, look at the dot (anusvara):
Is it over the first म or the second म?
The dot is right above the first म!
Wait, is there a dot above the second म? No.
So it is printed as "भूत्वायुमंम".

Let's double-check all lines and transcribe them with utmost precision:

Line by line:
Header:
– ४७ –

Verse 14:
न चचाल स तैर्भावैः पवमानैरिवाचलः ।
ततस्ता विफलायासा भूत्वायुमंम संनिधौ ॥ १४ ॥

Verse 15:
जातश्चैव ततोऽत्यर्था चिन्तयाहं समाकुलः ।
नूनं स्थानं मे कुशिको ग्रहीष्यति तपोबलात् ॥ १५ ॥

Speaker:
बृहस्पतिरुवाच

Verse 16:
काम आमन्त्र्यतां शीघ्रमस्मिन् कार्ये मनोभवः ।
रतिश्चैव वसन्तश्च तवाज्ञावशगा ह्यमी ॥ १६ ॥

Verse 17:
यदा तस्मिन् वने रम्ये वसन्तः कुसुमाकरः ।
[L1

• ४८ -

ततस्ता विफलायासा भूत्वा प्राप्ता मदन्तिकम् ।
तदर्थं त्वं स्मृतोऽद्यद्य स्मरस्त्रैलोक्यांनर्जयी ॥ २७ ॥
भवान् विदितः पूर्वं रुद्रो येन विनिर्जितः ।
शरीरं दाहयित्वापि देवकार्यं प्रसाधितम् ॥ २८ ॥
तस्मात्त्वं कुशलः कामः कार्ये चैवंविधे मम ।
तारकाख्यः पुरा दैत्यः कार्तिकेयेन निर्जितः ॥ २९ ॥
तदर्थं कार्तिकेयस्योत्पत्तै गौरी प्रयोजिता ।
स एव त्वं भवान् वीरो मत्कार्यं परिसाधकः ॥ ३० ॥
अधुना ह्यस्य राजर्षेश्चित्तं मोहय दर्पक ।
इतो गत्वाऽऽश्रमं तस्य राजर्षेः सत्तपस्विनः ॥ ३१ ॥
मधुराज्ञापनीयस्ते विकासाय महीरुहाम् ।
लतामण्डपगुञ्जानां द्रुमगह्वरवेश्मनाम् ॥ ३२ ॥
विकसितेषु वृक्षेषु मधुना मधुरश्रिया ।

? Yes, 'नैवे'!

Line 29:
हावैर्भावैस्तव ग्रस्ता दवदग्धा लता यथा ॥ ५४ ॥

Line 30:
कृपय कृपय मह्यं कासि चार्वङ्गि भूयाः
Wait, does it say 'कृपय कृपय मह्यं'?
Look at line 30:
कृपय कृपय मह्यं कासि चार्वङ्गि भूयाः
(कृ-प-य कृ-प-य म-ह्यं का-सि चा-र्व-ङ्गि भू-याः)

Line 31:
किमपि सुखवती त्वं भूरिकल्याणिनी च।
(कि-म-पि सु-ख-व-ती त्वं भू-रि-क-ल्या-णि-नी च।)

Line 32:
इह हि तव पदाभ्यां शोणिताभ्या किलाभ्यां
Wait, 'शोणिताभ्या' or 'शोणिताभ्यां'?
Line 32: 'शोणिताभ्या' has no anusvara, but look at 'भ्या': there is an anusvara? Yes, faint dot, or 'शोणिताभ्या किलाभ्यां'. Let's check:
'शोणिताभ्या' or 'शोणिताभ्यां': let's write 'शोणिताभ्या' or 'शोणिताभ्यां'. There's a dot above 'भ्या

vision!
In line 14:
बहुशोज्गुः?
Wait, if रङ्कवं has ङ्क, look at how ङ्क was formed:
ङ् with क below it!
In line 14:
After शो, there is ऽ? Or is it ऽ?
Wait, could it be बहुशोऽङ्गुः?
Wait! What could the Sanskrit word be?
"चिरेण रममाणस्य विधूतस्य तयोर्बलात् ।"
"बहुशो..."
Wait! "विधूतस्य तयोर्बलात्" -> having been shaken/depleted of his strength by them (or by her)?
"बहुशो..."
Could it be बहुशोऽङ्गैः? No, it has visarga :.
Could it be बहुशोऽङ्गः?
Wait, what if it is बहुशोऽसृक्? No.
Wait! Look at बहुशोज्गुः again:
Is it बहुशोऽङ्गुः?
Look at ऽ - wait, could it be ऽ then गुः?
Wait, what if it's बहुशोऽपि? No, it has :.
Wait, look at the letter:
Could it be बहुशोऽग्नुः? No.
Could it be बहुशोज्गुः?

• ५१ -
  मृगपोतं गुणैर्बद्धं वहन्ती शुकशालिनी ।
  सुवर्णमञ्जरीरत्नमञ्जरीगुंफितालका ॥ ७१ ॥
  रसालमञ्जरीमञ्जुकर्णभूषणभूषिता ।
  श्रीरामसख्यनिरता मृगयाक्रीडयतत्परा ॥ ७२ ॥
  फलपुष्पलतापत्रसर्वस्वैर्मण्डिताकृतिः ।
  मां निरीक्ष्य स्मयन्ती सा द्रुमशाखावलम्बिनी ॥ ७३ ॥
  श्रीसहजोवाच
  रामरासपरिप्राप्तिर्दुर्लभा तव भामिनि ।
  तथापि मां समाराध्य तुलभा भविता तव ॥ ७४ ॥
  भाविन्यनन्तरे यहि गोपः श्रीनन्दनाभिधः ।
  तस्य पत्न्यां तु राजिन्यां भवितास्मि न संशयः ॥ ७५ ॥
  रामरासविनोदाय तर्हि त्वं मामुपैष्यसि ।
  कौशिकी मत्सखी भूत्वा रमयिष्यसि रामिणम् ॥ ७६ ॥
  अभिरामं रामचन्द्रं रामा भूत्वा सीतापतिम् ।
  इत्युक्त्वान्तर्दधे सद्यः श्रीमती सहजेश्वरी ॥ ७७ ॥
  तद्रूपदर्शनोद्भूतकन्दर्पविवशाकृतिः ।
  अहं च द्रवतां याता नदीरूपेण संस्थिता ॥ ७८ ॥
  सहजानन्दिनीशक्तिक्रीडास्थानं महावनम् ।
  क्षालयन्ती भुजाकारैस्तरंगैर्वायुनेरितैः ॥ ७९ ॥
  त्रिसंध्यं मुनिशार्दूलं तोषयन्ती क्रियाविधौ ।
  चिरमेवं स्थिता राजन् कुशिकस्याश्रमं प्रति ॥ ८० ॥
  तस्मादहं श्रीसहजाख्यशक्तेः सखीचिरं रामरसात्यभिज्ञा ।
  इमामिहोत्तीर्णवती विचिन्त्य गृहेऽवतीर्णास्मि तव क्षितीन्द्र ॥ ८१ ॥
  नूनमेतदभेदेन पालनीयास्मि वत्सल ।
  श्रीरामानन्दरसिका साथिनी सहजासखी ॥ ८२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोपाख्याने कौशिकीसम्भवो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

, vertical stem.
Now look at this character in L8:
It has: a loop at top left, curves down... wait!
Wait, look at "साद्गाढा-" vs "साक्षाद्...":
Wait, is there a 'क्ष'?
No, look at: 'स' 'ा' then 'त्' then 'ग' 'ा' 'ह' 'ग' 'ा'?
Wait, could it be "सावगाह"?
Wait! Let's re-read the context!
Who gave the girls to Janaka?
"... धरणी [Earth] ... प्रादुर्भूय [manifesting herself] ... शनैर्लाघवेन जवाद्रत्नकलशोद्भूतपर्यङ्किकामादायदोर्भ्यं जनकनरेन्द्राय प्रददौ।"
Earth herself appeared! "धरणी सा ..."
धरणी सा (Earth, she)
Then what?
Did Earth do something?
"धरणी सा..."
Wait! Could it be: "धरणी साक्षात्"? "धरणी साक्षाद् गाढाकूत..."
Wait! "साक्षाद्गाढाकूत..." -> साक्षात् + गाढाकूत = साक्षाद्गाढाकूत!
"धरणी साक्षाद् गाढाकूत-सानन्द-मन्द-मधुर-स्मित-दशन-दीधिति-द्योत-दीपित-दिक्-चक्रवाला"
Earth herself, illuminating the horizon with the brilliance of the light of her teeth in a smile that was deep

तत्रावतीर्णा सहजानन्दिनीं रहसि सुनयनादेव्याः। प्रासादे रत्नपर्यङ्किकाया-
मान्दोल्यमानां जातमात्रामेव विधिरागत्यास्तौषीत् ।
ब्रह्मोवाच
नमस्ते सहजानन्दिन्यै श्रीरामरामैश्वर्यै प्रमोदवनवीथीनिकुञ्जान्तराविहरणानन्द-
स्वरूपायै निखिलनिगमोपनिषद्गोपगीतचरित्रायै पूर्णनिशाकरमण्डलमण्डली-
विजयप्रभूततमज्योत्स्नाजालविभासितमुखचन्द्रमन्दमधुरस्मितलवनिरसितव्रजसीमन्तिनी-
सौभाग्यगर्वाङ्कुरायै निजमहामन्त्रसाधनप्रसादसुलभनिजचरणकमलपरायण-
नानामुनिजन मनोरथपूरणार्थप्रदत्तनिजरमणनित्यलीलान्तः प्रवेशायै प्रमुद्गनकुन्द-
वनकुमुद्वतीसुधावरूढनवशाद्वलविलग्नचरणालक्तकनिरीक्षणप्रभूतपञ्चेषुविकारावसन्नराधा-
चन्द्रावतीप्रभृतिगोपवालिकाहृदयविरहहुताशनोद्दीपिकायै श्रीमद्रत्नगिरिदरीसानु-
मध्योपत्यकानिकुञ्जाटवीनिर्झराभिषेकनिर्मलविग्रहविचित्रितानेकधातुद्रवशोभितायै रत्न-
मुक्तावतंसाग्रलग्नमहामणिमरीचिमालामहोद्योतितानेविडतमालकाननतिमिरतिरस्कार-
कारिण्यै । कोटितडिच्छटावभासिविग्रहायै कन्दर्पकोटिलावण्यलक्ष्मीपुषो रामचन्द्रस्य
मनोमोहिन्यै श्रीमज्जनकनरेन्द्रनन्दिन्यै ॥
यः सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्ततोऽपि परः पुरुषोत्तमो नाम
सच्चिदानन्दैकरसनिर्जायतलीलाशाशिविग्रहः स एव प्रभुः स्वरूपानन्दमयतादृश्-
लीलाप्रसाधनाय रामचन्द्रो दृश्यत गवेन्द्रस्य श्रीसुखितनाम्ना गोपराजस्य भवने
श्रीमाङ्गल्यकायां स्वयं च भवती च व्रजेन्द्रस्य श्रीनन्दननाम्नो गोपराजस्य भवने
श्रीराजिन्याम् ।
अविनाशिभूतमेवेदं मिथुनं तस्यैव सहजासीतारामचन्द्रयुगलस्यांशांशो मन्दरे
च श्वेतद्वीपे चक्रावस्थाने च सूर्यमण्डले च रमावैकुण्ठे च गोलोके च व्यापिनि वैकुण्ठे
च गोवर्द्धने च वृन्दावने च गोकुले च नन्दग्रामे च संकेततटे च मथुरायां च द्वारावत्यां
च साकेतपुरे च मिथिलायां च चित्रकूट च स्फटिकशिलायां च द्वादशवनेषु च प्रमोदवने
च स्वयमेव सहजारामचन्द्रोनित्यकेलिनौ रमेते
नमस्ते प्राणोपजीव्याय प्रावृषेण्य निविडजलवाहपटलप्रकटाभिरामाय रामाय
नमश्च ते तस्य प्राणोपजीव्यायै संभूय प्रकटीभूतकोटितडित्पुञ्जमञ्जुलपहारि-
स्वरूपायै निजरमणवष्मंनिकेषोपलघर्षणनितान्तमधुरसुवर्णरेखायमाणलावण्यसहजायै
श्रीसहजायै ।
वाङ्मनसयोरप्यगम्य युवयोर्माहात्म्यं युवामेव जानीथो यत्र विधिशिवादयो
वागीशा अपि मन्दप्रज्ञा बभूवुः । एवंविधेऽपि युवयोर्माहात्म्ये छन्दनाय वाग्भिरूपचरतो
मम न कि हास्यास्पदता तथापि श्रद्धा भक्तिश्च प्रह्वान्तःकरणता च तावकी निरूप-
धिकृपा च समर्थयिष्यत्येवेति महालम्बनं स्तुति पदार्थस्य स्तव्यैकविषयस्य ।
नमस्ते पूर्णारूपायै सच्चिदानन्दवर्ष्मणे ।
सहजानन्दरूपिण्ये प्रमोदवनदेवते ॥ १ ॥

• ५४ -
  रासलीलापरौ नित्यं परं ब्रह्म सनातनम् ।
  सहजानन्दिनीं रामं कामं वन्देतरामहम् ॥ २ ॥
  नमो लीलारसानन्दरूपिण्यै नित्यरूपिण्यै ।
  माधुर्य्यरसमाधुर्य्यरूपायै पररूपायै ॥ ३ ॥
  लीला रूपं गुणाः स्थानं चरित्र नाम धाम च ।
  मायासंयोगराहित्यात् सर्वमप्राकृतं तव ॥ ४ ॥
  औत्पतिकः स्वभावोऽयं वस्तुतः खलु वास्तव. ।
  यत्स्वयं निर्गुणं नाम तादृग्लीलारसात्मकम् ॥ ५ ॥
  विभावैरनुभावैश्च तथा संचारिभिः सह ।
  रसो वै स इति प्राह सर्वशास्त्रप्रमा श्रुतिः ॥ ६ ॥
  अद्यापि विधि शर्वाद्यास्त्वद्रूपंदैवतोत्तमाः ।
  केदं कुतः क केनेति सगुणा नैव जानते ॥ ७ ॥
  अनुभूतिः स्मृतिश्चैव त्वमेव सकलोत्तमे ।
  प्रमाविपर्ययश्चैव विकल्पो निद्रया सह ॥ ८ ॥
  विश्वसर्गविसर्गादौ त्वमेवाखिलरूपिणी ।
  वैषम्यं चापि नैर्घृण्यं त्वयि तन्नोपपद्यते ॥ ९ ॥
  सामरस्यमानन्दरसो युवयोः समुपास्यते ।
  सामन्तैर्ब्रह्मशक्राद्यैर्विष्टपाधारभूतये ॥ १० ॥
  ज्ञानं यत्तद्विशुद्धात्मविषयं प्राकृतेतरम् ।
  उपचारक्रमेणैव त्वद्रूपमवलम्बते ॥ ११ ॥
  माध्व्यास्ताः शुभा वाचो विस्मयं किमु तन्वते ।
  तवैव प्रेरणामात्रान्मनसि प्रकटीकृताः ॥ १२ ॥
  स्तुतिश्चेदन्यविषया गुणानामवलम्बिनी ।
  तदप्यसौ त्वद्विषया निर्गुणैव भवेत्तमाम् ॥ १३ ॥
  गुणातीते नित्यपदे सच्चिदानन्दरूपिणी ।
  रमसे त्वं नित्याकारे स्वेनैव सहजाभिधा ॥ १४ ॥
  निजलीलारसानन्दानुभवार्थं विरहिणौ(विहारिणो:?)।
  द्वन्द्वो वां नित्यकैवल्यं सहजेति त्वमीश्यतः ॥ १५ ॥
  प्रपञ्चोऽपि भवन्निष्ठो नित्यनिष्केवलात्मकः ।
  न संसार इवाभाति जीवनिष्ठो हि संस्मृतः ॥ १६ ॥
  कदाचिदात्मनिरतौ युवयोः सहजात्मनोः ।
  लीयते स प्रपञ्चोऽपि नामरूपचिदात्मकः ॥ १७ ॥

• ५५ -
  सत्कारणमसत्कार्यमेक एके विपर्ययम् ।
  कार्यकारणकर्त्रेक आहुर्नित्यं भवद्वपुः ॥ १८ ॥
  गुणातीततयास्तव्य प्राकृतप्रतियोगि यत् ।
  गुणानां प्राकृतत्वं तु न स्यादप्रतियोगिनाम् ॥ १९ ॥
  जातमात्रोऽहमैश्वर्यं न किंचिद्वेद कस्यचित् ।
  न हि जीवस्य मे मानं स्वाश्रयं खलु युज्यते ॥ २० ॥
  अथ मुक्तिरपि प्रायः स्वाश्रया नैव युज्यते ।
  न ह्यणोरस्य महिमा स्वेमहिम्न्यमहीयत ॥ २१ ॥
  अतः श्रुतिर्विप्रतिषिध्य सर्वं यद्दृश्यजातं वरिवर्ति लोके।
  दृङ्मात्रशेषं परमं स्वरूपमापादयन्ती फलगोचराभूत् ॥ २२ ॥
  स्वरूप एव भ्रमसंशयादिवृत्याकुलैः परतन्त्रैश्च जीवैः।
  न हीश्वरे त्वय्युपपन्नमन्य दृते कर्तुं न मनाच्चैव लापात् ॥ २३ ॥
  अतो नतोऽस्मि प्रयतोभूय भक्त्या श्रद्धासम्पत्संजनिताखिलार्थः।
  त्वां च त्वदीशं च रसात्मकं तल्लीलावपुर्नित्यनितान्तकान्तम् ॥ २४ ॥
  इत्यभिष्टूय पुरुषी सहजानन्दरूपिणीम् ।
  अवाङ्मनोगोचरत्वाद्विरंचिर्विरराम ह ॥ २५ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
  ✤
  अष्टादशोऽध्यायः
  श्रीनारायण उवाच
  नतोऽस्मि नित्यं जगदीश्वरेश्वरि त्वदङ्घ्रिसंतानकपुष्पयुग्मकम् ।
  चिरं यदाखाद्य रसोऽप्यहं सदा भवामि नित्योदयि दिव्यचेष्टितः ॥ १ ॥
  असौ विधिः सर्गविसर्गयोः क्षमस्तथाहमेतत्परिपालनप्रभुः ।
  हरस्तथा संहरणेऽस्य कोविदस्तदेतदाराधनमीशि तावकम् ॥ २ ॥
  अथ तत्रैत्य भगवान् नारायण उदारधीः ।
  निजांशिनीं श्रीसहजां तुष्टाव परमेश्वरीम् ॥ ३ ॥
  विभासि नित्यैव च चरित्रधोरणीविचिन्वतां वेदपथेषु वास्तवीम् ।
  वितन्वती ब्रह्मशिवादिचिन्तनप्रमोददां नित्यमुदारमानसे ॥ ४ ॥

ु-ते त्रि-व-र्ग-ल-भ्या-धि-क-म-र्थ-मु-ज्ज्व-ल-म् ॥ ६ ॥
Wait, जनोऽश्नुते: is it श्नु? Yes, श्नु.

Line :
आदिस्त्वमेवासि च मध्यमस्थ वै त्वमेव चान्तस्त्रिदशाधिपाधिये ।
Wait, look at मध्यमस्थ वै:
मध्यमस्था वै or मध्यमस्थ वै?
Look at स्थ: no ा? Wait, look at स्थ: there is no ा. It's मध्यमस्थ वै.
Wait, look at त्रिदशाधिपाधिये:
Is it त्रिदशाधिपाधिये or त्रिदशाधिपार्थिये or त्रिदशाधिपाधिपे?
Look at धि ये: the last two letters: धि ये or पि ते?
Let's zoom in on line 6 end:
चान्तस्त्रिदशाधिपाधिये ।
Wait, look at धि: circle at top, loop? No, it's ध with ि: धि. Then ये!
Wait, could it be त्रिदशाधिपार्थये? No, no repha. It is त्रिदशाधिपाधिये ।

Line :
`

भीरनाभीह्रदमाधुरीरसप्रमग्नरामेन्दुरसीन्द्रमानसम् ।
Wait, let's look at:
"गम्भीरनाभीह्रदमाधुरीरसप्रमग्नरामेन्दुरसीन्द्रमानसम् ।"
Wait, let's read the characters in line 22 carefully:
गम्भीरनाभीह्रद (7)
माधुरीरस (4) -> 11?
Let's count:
गम्-भी-र-ना-भी-ह्र-द-मा-धु-री-र-स- (12 syllables):
गम् (1) भी (2) र (3) ना (4) भी (5) ह्र (6) द (7) मा (8) धु (9) री (10) र (11) स (12)!
Second half:
प्र-म-ग्न-रा-मे-न्दु-र-सी-न्द्र-मा-न-सम् (12 syllables):
प्र (1) म (2) ग्न (3) रा (4) मे (5) न्दु (6) र (7) सी (8) न्द्र (9) मा (10) न (11) सम् (12)!
Wait, is it "रामेन्दुरसीन्द्रमानसम्" or "रामेन्दुमतीन्द्रमानसम्" or "रामेन्दुरसीन्द्र"?
Look at the characters:
"रा", "मे

्यै" -> "श्रीराजिन्यै" (रा-जि-न्यै, there is an i-matra on ज: राजिन्यै). Wait, Yashoda is sometimes called Radhaji? No, "राजिन्यै"? Or "राज्ञ्यै"?
Wait, look at the letter:
र + ा = रा
ज + ि = जि
न + य + ै = न्यै
"श्रीराजिन्यै"! Wait, look at line 25:
"नमस्तथा श्रीराजिन्यै याभ्यां त्वं नित्यलालिता ॥ ४६ ॥"
Wait, "त्वं नित्यलालिता"? Wait, त्वं नित्यलालितः or लालिता? It says "नित्यलालिता" (or लालितः? No, it has an aa-matra: लालिता, wait, let's look:
ल, ा, ल, ि, त, ा -> लालिता! Wait, is it addressed to Radha or Krishna/Rama?
Wait, if addressed to Radha, Rama/Sita? Wait, "नन्दनाथाय गोपराजाय धीमते" - Nanda, Yashoda? Yashoda is often called "राज्ञी" / "राजिनी"?

Now verse 47:
नमस्तदावेशयुग्भ्यां वात्सल्यरसपुष्टाभ्याम् ।
Wait, look at line 26:
नमस्तदावेशयुग्भ्यां वात्

• ५९ -
  मुहुर्मुहुः स्तुतिं कृत्वा नतिं कृत्वा मुहुर्मुहुः ।
  कृतार्थीकृत्य चात्मानं स्वधाम समगात्ततः ॥ ५१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवेऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
  ✼
  एकोनविंशोऽध्यायः
  महादेव उवाच
  अहं हरिः पद्मभवस्तथान्ये देवा पदङ्घ्रिद्वितयं प्रपन्नाः ।
  भवन्ति लोके महतामपीशास्तां रामरामां प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ १ ॥
  गुह्यं च ते नाम यदास्ति नित्यं गृह्णन्ति यद्वै सहजेति वेदाः ।
  मातः स्फुटं तत्प्रतिपाद्यरूपां त्वां देवतां कामपि संश्रयामि ॥ २ ॥
  वनं प्रमोदाख्यमनन्तकोटिश्रीजुष्टमानन्दमयं समंतात् ।
  त्वद्वल्लभो यत्र च रामचन्द्रो विभाति कन्दर्पवरार्घ्यवेषः ॥ ३ ॥
  भक्त्या प्र

• ६० -
  अचिन्त्यरूपा करुणा भवत्याः शक्ता समुद्धर्तुमुदेतिजीवान् ।
  नो चेत्कथं दुस्तरमोहजालं विभिद्य पारं परमं प्रयान्ति ॥ १२ ॥
  पितामहो यद्वितनोतिविश्वं रक्षन् हरिर्द्वावयते च दैत्यान् ।
  अहं तथा संहरणं करोमि तदेतदाभाति भवत्प्रसाद ॥ १३ ॥
  यतोऽभवद्वाङ्मनसं निवृत्तं यदाप्यनावाप्यमिहास्ति किंचित् ।
  यदेव सर्वैर्मुनिभिर्गृहीतं तदेव रूपं परमं भवत्याः ॥ १४ ॥
  अनन्तशक्तिप्रभवप्रभावमनन्तसंख्याकापुमर्थमूलम् ।
  अनन्तकालक्षपणाक्षयं ते विचेष्टितं मे हृदये चकास्तु ॥ १५ ॥
  तडिल्लतावच्च सुवर्णवर्णं रामाभ्रसम्पर्कसदामनोज्ञम् ।
  ध्यातं न यैस्ते जनर्न स्वरूपं तेषां भवेऽस्मिन् जनुरेव मोघम् ॥ १६ ॥
  तावन्मुखे जाड्यमुदेति भूयस्तावद्दरिद्रो भवतीह लोकः ।
  तवन्न कान्तिप्रसरोऽस्मिन् देहे यावन्न तेऽजायत दृष्टिपातः ॥ १७ ॥
  अधिप्रमोदाटविकुञ्ज मध्ये श्रीरामयोगेन सदा स्फुरन्ती ।
  इन्दीवरश्याममलोचनां त्वां सम्पत्तिसंवित्तिकृते भजामि ॥ १८ ॥
  यद्वाग्भवं नाम निरूढबीजं परात्मकं वेदसमूलमूलम् ।
  तत्तद्वपुः संनिहितं समस्ततन्त्रेषु मन्त्रात्मतया भजामि ॥ १९ ॥
  कदाचिदुन्मीलितमानभावोन्नते भ्रुवौ मन्मथचापचारू ।
  श्रीरामचन्द्रेकरसीन्द्रभाव्ये भजामि ते मुक्तकृपाकटाक्षे ॥ २० ॥
  वेदान्तवाक्येषु निगूढमुच्चैर्यत्तत्परं ब्रह्म चिदेकमात्रम् ।
  तस्यापि चेत्थं परमाप्रतिष्ठा तदा कथं वाग्विषयत्वमेषि ॥ २१ ॥
  नित्ये महिम्नि प्रथितप्रतिष्ठा त्वेके महागाथगुणैकजुष्टा ।
  अगोचरा ब्रह्मशिवादिभिस्त्वमधिप्रमोदाटवि दृश्यसे वै ॥ २२ ॥
  कदापि पञ्चत्वमियाद्विरंचिस्तथा विरामं भजते रमेशः ।
  भजाम्यहं चैव विनाशभाव तदा त्वमीशः स्वयमेव चासि ॥ २३ ॥
  त्वदङ्घ्रिपङ्केरुहगर्भधूली त्रिवेदमल्लीसुमनोमधूलीम् ।
  विचिन्वतां ज्ञानयथेष्वगम्यामधिप्रमोदाटवि किं न लप्स्ये ॥ २४ ॥
  वेदान्तविज्ञानविनिश्चिताथैर्योगेन कष्टेन गृहीतमन्यैः ।
  तत्त्वस्वरूपं प्रमुदाटवीनामाभीरकन्याभिरहो सुखापम् ॥ २५ ॥
  यथाकथंचिद्विषयैर्विमुक्ता नृणां मनोवृत्तिरुदीर्णरूपा ।
  त्वामप्रमेयामविलभ्य सीते कदर्थनीया किमु मुक्तिमार्गे ॥ २६ ॥
  ये स्वाश्रयां च प्रवदन्ति मुक्तिं तेषामहंभाविनष्टमात्रा ।
  ब्रह्मास्तिरूपाखलु चित्तवृत्तिरत्यर्थमेवप्रतिभाति मोघा ॥ २७ ॥

• ६१ -
  ये त्वत्पदाब्ज प्रभजन्ति सन्तस्तेषां परानुग्रहमात्रवश्या ।
  स्वं ब्रह्मधामं प्रविहाय मातः करोषि साश्चर्यचरित्रचर्याम् ॥ २८ ॥
  रजांसि भूमेः प्रमिमातु कश्चित्तथा तरङ्गान् जलधेर्बिभर्तु ।
  तथापि मातस्तव दिव्यकेलीगुणान् न संख्यातुमसौ समर्थः ॥ २९ ॥
  नमस्त्रिवेदीशिरसि स्थितायै ततोऽपि दौर्लभ्यतमान्वितायै ।
  स्वभक्तिमात्रैकसुलभात्मने ते श्रीसच्चिदानन्दपदोन्नतायै ॥ ३० ॥
  प्रमोदवनवीथीषु सहजानन्दिनी तु या ।
  सा त्वं जनकभूपस्य गृहे मातः समागता ॥ ३१ ॥
  भक्तानुग्रहकारिण्याः को जानाति तव क्रियाम् ।
  फलानुमेयमात्रत्वात्तथापि खलु गीयते ॥ ३२ ॥
  इत्युच्चार्यं शिवः स्तोत्रं सीतायाः परमश्रियः ।
  सानन्दाश्रुमिलन्नेत्रं दण्डवन्न्यपतद्भुवि ॥ ३३ ॥

• ६२ -
  पूर्णैव सर्वविषयेषु वितीर्णदृष्टिर्नित्यं तथापि रमसे रसिकेन्द्रयुक्ता।
  श्रीमत्प्रमोदवनवीथिषु नित्यमग्ना स्वानन्दसिन्धुलहरीगणसंगमेषु ॥ ७॥
  साकेतधाम्नि सुभगे सरयूतटान्तरिगन्तरंगशिशिरोपवनाभिरामे।
  नत्यं स्थितैव जगतोऽन्तकरणाय मातर्भूयोऽपि सम्प्रकटितासि निजांशुभासा ॥ ८॥
  कल्याणिनी सुखदकल्पलता जनानां स्वाङ्घ्रिप्रसादभवभव्यसमूहभाजाम्।
  भक्तिं तनोषि कृपया खलु रामचन्द्रहस्तग्रहं विदधती भवसिन्धुमध्ये ॥ ९॥
  न स्यास्त्वमेशि यदि दत्तकराव लम्बा भक्तावलेर्विदधतीकुशलानि नित्यम्।
  श्रीमन्महारसिकराजवरोऽपि किं तु कुर्वीत तेषु करुणामरुणाङ्घ्रिपद्मे ॥ १०॥
  स्वरूपभूता तव या प्रकाशशक्तिः परं सा सुविशुद्धसत्त्वा।
  उदीर्णबोधा विरजस्तमस्का न यत्र मायागुणसम्भूतओघः ॥ ११॥
  अज्ञानिनां ये गमकास्ते न सन्ति लोभादयस्तव देहानुबन्धाः।
  तथापि दर्पं शमयस्यासुराणां धर्मावगुप्तिं कुरुषे च स्वभावात् ॥ १२॥
  त्वं कालरूपा त्वमसि श्रीः सुधा त्वं माता पिताजगतस्त्वं हि तेषु।
  लीलावतारैर्जयसि क्रीडसि त्वं नानास्वरूपैः सह पत्या रमेत ॥ १३॥
  त्वं भक्तिरूपाखिलजीवजुष्टा प्रवर्तयस्यार्यपथं कृपादये।
  वेदार्थसारज्ञबुधावलीभिः प्रायः प्रपन्ना निजरूपलब्धये ॥ १४॥
  ब्रह्माण्डवर्गे मद्दिधाः कोटिशस्ते गायन्ति कीर्ति विपुलप्रणादम्।
  दृष्ट्वा विभूतिं तव भूरिभाग्ये न कस्य जायेत हि मानभङ्गः ॥ १५॥
  आविर्भवन्ती भुवने भ्राजसे त्वं शमाय दैतेयजभूभरस्य।
  तथैव पादाम्बुजमाधुरोजुषां भवापवर्गाय सता मुनीनाम् ॥ १६॥
  तुभ्यं नमो भगवत्यै पुरुष्यै श्रीजानक्यै श्रीसहजाधिकायै।
  अप्राकृतं सत्वमुपाददाना या क्षेममेतस्य करोषि तस्यै ॥ १७॥
  यः कृष्णनामा भगवान् यशोदागर्भरत्नं भविता द्वापरान्ते।
  सोऽपि त्वदंशेन समृद्धकामो भवायवर्गं स्वजुषां संविधाता ॥ १८॥
  श्रीरामचन्द्रोऽजनि राजमौलैरघुपवीराद्दशवक्रादिहन्ता।
  सो वै त्वदीयाधरपीयूषधारा।वशीकृतः क्रीत एव त्वयाम्ब ॥ १९॥
  स्वच्छन्दलोलावपुषे विशुद्धविज्ञानमूर्त्यै करुणात्मिकायै।
  सर्वात्मिकायै सर्वबीजप्रदायै नमो नमः सर्वभूतात्मने ते ॥ २०॥
  न ज्ञायते ते जननि स्वरूपमस्मादृशैस्तव भाव्यानुबद्धैः।
  तेषां कृपाहेतव एतदेव प्रकाशितं निजरूपं भवत्या ॥ २१॥
  त्वयानिजानुग्रहभाजनीकृताः सुरेश्वरा मादृशाः कोटिशोऽद्य।
  न चेत्कथ दृश्यरूपास्यमीभिर्निरञ्जना निर्गुणा त्वं निरीहा ॥ २२॥