भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ९४ -
  चन्द्रास्या पङ्कजमुखी नीलनीरजलोचना ।
  चम्पकाङ्गी तडित्कान्तिः सर्वावयवसुन्दरी ॥ १६ ॥
  स्वर्णदोलासमारूढा स्मयमानमुखाम्बुजा ।
  गङ्गया चैव कालिन्द्या पार्श्वद्वयविराजिता ॥ १७ ॥
  सरस्वत्या धृतच्छत्रा स्वर्णदण्डावलम्बया ।
  गायत्र्या चैव सावित्र्या चामरद्वयवीजिता ॥ १८ ॥
  प्रेमानन्दमयी साक्षाद् रामलीलाविशारदा ।
  तां जातमात्रां प्रययुर्लोपामुद्रादयस्तदा ॥ १९ ॥
  अरुन्धती च गार्गी च मैत्रेयी चैव योगिनी ।
  पार्वती च महालक्ष्मी रतिश्चैव तथा शची ॥ २० ॥
  अनसूया भगवती दितिश्चैवादितिस्तथा ।
  देवहूतिश्च मेधा च प्रभा विद्या च धीमती ॥ २१ ॥
  प्रीतिः कीर्तिश्च कान्तिश्च तुष्टिःपुष्टिस्तथैव च ।
  दिव्यैः स्तवैः स्तुवन्त्यस्ताः परितोऽस्याश्चकासिरे ॥ २२ ॥
  । श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये सीताजन्मो-
  त्सवे सरयूतपत्तिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
  षट्त्रिंशोऽध्यायः
  शुक उवाच
  साव्रवीज्जातमात्रैव भूमानं पुरुषं ततः ।
  रामप्रेमोद्गमोद्भूतरोमाञ्चव्यासविग्रहम् ॥ १ ॥
  [सर]युरुवाच
  किं नु कुर्यामहे भूमन् किं च मे नाम निश्चितम् ।
  भवत्पार्श्वेऽथवान्यत्र कुत्र मेऽवास्थितिर्भवेत् ॥ २ ॥
  [पुरुष] उवाच
  रामप्रेमोद्भवानन्दात्सुस्रुवेनेत्राणि नः पृथक् ।
  तुदत्थवाष्पवारिभ्यः सम्भूता त्वं तरङ्गिणी ॥ ३ ॥
  सरयूरिति ते नाम तस्मान्निश्चितमेव मे ।
  नयनोत्थैर्जलैर्जाता तस्मान्नेत्रजलेति च ॥ ४ ॥

त्पश्चात्त्वं विश्वपाविनी ॥ ७ ॥"
शिखरात्पश्चात्त्वं - exact!

Let's check L7:
"द्विर्वहेति च ते नाम लोके ख्यातं भविष्यति ।"
Exact!

Let's review everything once more to ensure perfection.
Everything matches the layout and characters cleanly.वसिष्ठश्च भवत्तीरे तपसा सिद्धिमेष्यति ।
वासिष्ठीति भुवि ख्यातं तव नाम भविष्यति ॥ ५ ॥
साकेतनगरे गत्वा रामस्य सुखवर्द्धिनी ।
रामगङ्गेति ते नाम भुवि ख्यातं भविष्यति ॥ ६ ॥
पूर्वं तु तमसा जाता ऐरावतरदाहतात् ।
महाशैलस्य शिखरात्पश्चात्त्वं विश्वपाविनी ॥ ७ ॥
द्विर्वहेति च ते नाम लोके ख्यातं भविष्यति ।
प्रेमानन्दात्समुद्भूतां तस्मात्प्रेमजलेति च ॥ ८ ॥
अथ तेऽहं प्रवक्ष्यामि नामसाहस्रकं शुभम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण प्रेमानन्दः प्रवर्द्धते ॥ ९ ॥
सरयूः प्रेमसरयूः प्रेमानन्दसरोजला ।
प्रेमपूर्णा प्रेममयी प्रे

– ९६ –
सुवर्णतटिनी चैव सुवर्णस्रवणोदका ।
विधिनेत्रजला वैधी विधिप्रेमा विधिप्रिया ॥ २१ ॥
उत्तरंगा च तरला तारकापतिनिर्मला ।
तमसा तामसहरा तमोहर्त्री तमोवहा ॥ २२ ॥
तीक्ष्णा तीक्ष्णगतिस्तुङ्गा तुङ्गवीचिविनोदिनी ।
तुङ्गतीरा तुङ्गभवा तुङ्गतीरप्रसारिणी ॥ २३ ॥
तुङ्गतोया तुङ्गवहा तुङ्गगा तुङ्गगामिनी ।
तडित्प्रभा तडिद्रूपा तडिद्वीचिस्तडिज्जला ॥ २४ ॥
तप्तोदका तप्ततनुस्तापहा तापसाश्रया ।
तपःसिद्धिकरी तापी तपनातापहारिणी ॥ २५ ॥
तापसंतापहरिणी तपनोत्था तपोमयी ।
तापिनी तपनाकारा तपर्तुः सुखकारिणी ॥ २६ ॥
तरंगिणी तरलिनी तरणी तारिणी तरिः ।
स्थेमा स्थिरगतिः स्थात्रीस्थावरोत्था स्थिरोदका ॥ २७ ॥
स्थैर्यकर्त्री स्थिराकारा स्थिरा स्थावरदेवता ।
पूता पूतगतिः पूनलोकपावनकारिणी ॥ २८ ॥
पाविनी पवनाकारा पवमानगुणप्रदा ।
शीतला शीतसलिला शीतलाकृतिवाहिनी ॥ २९ ॥
मन्दा मन्दगतिर्मन्दा मन्दलस्वरपूरणी ।
मन्दाकिनी मदाघूर्णी मन्दमन्दगमोदका ॥ ३० ॥
मीनाढ्या मीनसुखदा मीनकेलिविधायिनी ।
महोर्भिमालिनी मान्या माननीयमहागुणा ॥ ३१ ॥
मरुत्सेव्या मरुल्लोला मरुत्तनृपसेविता ।
इक्ष्वाकुसेविततटा ईक्षाकृतमहोत्सवा ॥ ३२ ॥
ईक्षणीया इक्षुमती इक्षुखण्डरसोदका ।
कर्पूरनीरा कर्पूरा कर्पूरधवलोदका ॥ ३३ ॥
नागकन्या नगारूढा नगराजविभेदिनी ।
पातालगङ्गा पूताङ्गी पूजनीया परापरा ॥ ३४ ॥
पारावारैकनिलया पारावारविहारिणी ।
पारंगता परप्रेमा परप्रीतिविवर्द्धिनी ॥ ३५ ॥
फलूजलाफल्गुजला फाल्गुनस्य वरप्रदा ।
फेनावृता फेनसिता फेनोद्गमनकारिणी ॥ ३६ ॥
फलकारा फलकरी फलिनी फलपूजिता ।
फणीन्द्रफणसंसेव्या फणिकङ्कणभूषिता ॥ ३७ ॥

• ९७ -
  खराकारा खरतरा खरराक्षसहारिणी ।
  खगेन्द्रभजनीया च खगवंशविवर्द्धिनी ॥ ३८ ॥
  खगारूढाखगैः स्तुत्या खगजा च खगामिनी ।
  १खसाराध्या खसवृता खसवंशैकजीवना ॥ ३९ ॥
  खेलागतिः खलहरा खलतापरिहारिणी ।
  खदिनी खादिनी खेड्या खेदहा खेलकारिणी ॥ ४० ॥
  गणनीया गणैः पूज्या गाणपत्यमहाफला ।
  गणेशपूजिता गण्या गणदुःखनिवारिणी ॥ ४१ ॥
  गुणाढ्या गुणसम्पन्ना गुणगुंफितविग्रहा ।
  गुणनीया गुरुगुणा गुरुपूज्या गुरुद्रवा ॥ ४२ ॥
  गुर्वी गीष्पतिसंसेव्या गिराचार्या गिराश्रया ।
  गिरीन्द्रकन्दरावासा गिरीशसेवितोदका ॥ ४३ ॥
  कोटिचन्द्रमसज्ज्योतिः कोटिचन्द्रमहोज्ज्वला ।
  कटाहभेदनपरा कठोरजवगामिनी ॥ ४४ ॥
  कठशाखापाठरता काठकानां वरप्रदा ।
  काष्ठापरा काष्ठभेदा काष्ठाष्टकविनोदिनी ॥ ४५ ॥
  करवीरप्रसूनाढ्या करवालासितच्छविः ।
  कम्बुश्वेता कम्बुकण्ठा कम्बुभृत्प्राणवल्लभा ॥ ४६ ॥
  धर्माढ्या धर्मशमनी धर्मपाठविनोदिनी ।
  धर्मयोगसुसंतुष्टा घटाकारा घटोदका ॥ ४७ ॥
  घट्टिनी घट्टसुखदा घट्टपालवरप्रदा ।
  घटकोटिसुसम्पन्ना घटाटोपजलोर्मिभृत् ॥ ४८ ॥
  चाञ्चल्यदारिणीन्द्राणी चाण्डालगतिदायिनी ।
  चण्डातपकलेशहरा चण्डा चण्डिममण्डिता ॥ ४९ ॥
  चाम्पेयकुसुमप्रीता चपला चपलाकृतिः ।
  चम्पूग्रन्थविधानज्ञा चञ्चूपुटहृतोदका ॥ ५० ॥
  चंक्रमा चंक्रमकरी चमत्कारविवर्द्धिनी ।
  चर्मकारकुलोद्धारा चर्मा चर्मण्वती नदी ॥ ५१ ॥
  भूमेक्षणसमुद्भूता भूगता भूमिपापहा ।
  भूतलास्था भयहरा विभीषणसुखप्रदा ॥ ५२ ॥
  भूतप्रेतपिशाचघ्नी दुर्गतिक्षयकारिणी ।
  दुर्गमा दुर्गनिलया दुर्गाराधनकारिणी ॥ ५३ ॥
  १ खसाः = पार्वतीयाः - बड़ौ० ।
  १३

• ९८ -
  दुराराध्या दुःखहरा दुर्गभूमिजयप्रदा ।
  वन्या वनप्रिया वाणी वीणारवविनोदिनी ॥ ५४ ॥
  वाराणसीवासरता वासवी वासवप्रिया ।
  वसुधा वसुधामा च वसुदात्री वसुप्रिया ॥ ५५ ॥
  वसुतेजा वसुपरा वसुवासविधायिनी ।
  वैश्वानरी विश्ववन्द्या विश्वपावनकारिणी ॥ ५६ ॥
  वैश्वानररुचिर्विश्वा विश्वदीप्तिविशाखिनी ।
  विश्वासना विश्वसना विश्ववश्यत्वकारिणी ॥ ५७ ॥
  विश्वावसुप्रियजला विश्वामित्रनिषेविता ।
  विश्वाराध्या विष्णुरूपा वषट्काराक्षरप्रिया ॥ ५८ ॥
  पानप्रिया पानकर्त्री पातकौघप्रहारिणी ।
  नानायुधा नवजला नवीनगतिभूषिता ॥ ५९ ॥
  उत्तरंगगतिस्तारा स्वस्तरूपप्रसार्चिता ।
  तुहिनाद्रिसमुद्भूता तुहिना तुहिनोदका ॥ ६० ॥
  कूलिनी कूलमिलिता कूलपातनतत्परा ।
  कालातिगामिनी काली कालिका कालरूपिणी ॥ ६१ ॥
  कीलालिनी कीलहरा कीलिताखिलपातका ।
  कमला कमलाकारा कमलार्चितविग्रहा ॥ ६२ ॥
  करालकमलावेशा कलिकोल्लासकारिणी ।
  करिणी कारिणी कीर्णा कीर्णरूपा कृपावती ॥ ६३ ॥
  कुलीना कुलवन्द्या च कलनादा कलावती ।
  खगेन्द्रगामिनि खल्या खलीना खलतापहा ॥ ६४ ॥
  स्वलद्गतिः खमार्गस्था खिलाखिलकथानका ।
  खेचरीमुद्रिकारूपा खवेगातिगामिनी ॥ ६५ ॥
  गङ्गाजला गीतगुणा गीता गुप्तार्थबोधिनी ।
  गीयमानगुणग्रामा गीर्वाणा च गरीयसी ॥ ६६ ॥
  गृहापहा ग्रहणकृद्गृह्या गृह्यार्थदायिनी ।
  गेहिनी गलिताघौघा गवेन्द्रगृहगामिनी ॥ ६७ ॥
  गोपीजनगणाराध्या श्रीरामगुणगायिनी ।
  गुणानुबन्धिनी गुण्या गुणग्रामनिषेविता ॥ ६८ ॥
  गुहमाता गुहान्तस्था गूढा गूढार्थबोधिनी ।
  घर्घरारवमुदिता घर्घराघटनाकृतिः ॥ ६९ ॥

• ९९ -

घटीबन्धैकनिलया घटा घंटालविग्रहा ।
घनाघनस्वना घोरा घनसारसमाकृतिः ॥ ७० ॥
घोषा घोषवती घुष्या घोषेश्वरसुतप्रिया ।
घोरघनाशनकरी घर्मातिभयहारिणी ॥ ७१ ॥
घृणाकरी घृणिमती घृणिघ्राणेन्द्रियप्रिया ।
घ्राता घर्मांशुदुहिता घातिताघा घनाघना ॥ ७२ ॥
चान्द्री चन्द्रमती चन्द्रा चन्द्रिका चन्द्रिकाकृतिः ।
चन्द्रका चन्द्रकाकारा चन्दनालेपकारिणी ॥ ७३ ॥
चन्दनद्रवसंशीता चमत्कृतजगत्त्रया ।
चित्ता चित्तहरा चित्या चिन्तामणिसमाकृतिः ॥ ७४ ॥
चिन्ताहरा चिन्तनीया चराचरसुखप्रदा ।
चतुराश्रमसंसेव्या चतुराननसेविता ॥ ७५ ॥
चतुरा चतुराकारा चीर्णव्रतसुखप्रदा ।
चूर्णा चूर्णौषधसमा चपला चपलाकृतिः ॥ ७६ ॥
छलिनो छलहर्त्री च छलिताशेषमानवा ।
छद्मिनी छद्महरिणी छद्मसर्वविधायिनी ॥ ७७ ॥
छन्ना छन्नगतिश्छिन्ना छिदाकर्त्री छिदाकृतिः ।
छन्नाकारा छन्नजला छन्नपातकहारिणी ॥ ७८ ॥
जयघोषा जयाकारा जैत्रा जनमनोहरा ।
जन्मिनी जन्महरिणी जगत्त्रयविनोदिनी ॥ ७९ ॥
जगन्नाथप्रिया लक्ष्मीर्जम्बूद्वीपसुखप्रदा ।
जम्बालिनी जवगतिर्जपाकुसुमसुन्दरी ॥ ८० ॥
जम्बीररससंतुष्टा जाम्बूनदविभूषणा ।
जटाधरा च जटिला जम्भारिकरपूजिता ॥ ८१ ॥
जंगमा जितदैतेया जित्वरा जयवर्द्धिनी ।
जीवान्तरगतिर्जीव्या जीवाकर्षणतत्परा ॥ ८२ ॥
ज्यानिनादैकमुदिता जरानाशनतत्परा ।
जलाश्रया जलकरी जालिनी जालवर्तिनी ॥ ८३ ॥
जीमूतवर्षिणी जारा जारिणी जारवल्लभा ।
झञ्झारवा झणत्कारा झंझंरारवकारिणी ॥ ८४ ॥
झिल्लीनिनादमुदिता झल्लरीनादतोषिणी ।
झरी झर्झरिकारूपा झांकाररवकारिणी ॥ ८५ ॥

• १०० -
  टांकारिणी टंकहस्ता टापिनी टापगामिनी ।
  टंटंनिनादमुदिता ठंठंशब्दप्रबोधिनी ॥ ८६ ॥
  ठकुरा ठक्कुराज्ञा च ठंठनिनदकारिणी ।
  डमरूवादनपरा डकाडांकारकारिणी ॥ ८७ ॥
  डाकिनी डामराचार्या१ डमडुमरवोत्कटा ।
  ढक्का ढकारवाढ्या च ढुंढाढुंढरवासिनी ॥ ८८ ॥
  ढुंढिपुरणदक्षा च ढुंढिराजप्रपूजिता ।
  तत्ता तता महाताता तेजिनी तेजसान्विता ॥ ८९ ॥
  तोयान्विता तोयकरी तटपातनकारिणी ।
  तरुणी तरुसंछन्ना तलशीतलनीरणी ॥ ९० ॥
  तुलसीसौरभाढ्या च तुलारहितरूपिणी ।
  तन्त्री तवममाकारा तपस्या तपसि स्थिता ॥ ९१ ॥
  थेईथेईशब्दरता थंथंशब्दसुखावहा ।
  दयावती दुःखहरा द्राविणी द्रवदेवता ॥ ९२ ॥
  दीनदारिद्र्यहरिणी दमिनी दमकारिणी ।
  दूरागता दूरगता दूरिताशेषपातका ॥ ९३ ॥
  दुर्वृत्तघ्नी दैत्यहरा दारिणी दावहारिणी ।
  देवदारुवनप्रीता दोषघ्नी दीप्तिकारिणी ॥ ९४ ॥
  दीपमाला द्वीपचारा दुरिता दुरितापहा ।
  धन्या धनवती धीरा धामती धेनुमण्डिता ॥ ९५ ॥
  धयिनी धारिणी धात्री धात्रीतरुफलाशिनी ।
  धाराधारा धराकारा धराधरविचारिणी ॥ ९६ ॥
  धाविनी धावनकरी धनेश्वरवरप्रदा ।
  धर्मप्रदा धर्मरता धार्मिका धार्मिकप्रिया ॥ ९७ ॥
  धर्मार्थकाममोक्षाख्या धमनी धमनीगतिः ।
  धत्तूरफलसम्प्रीता धृताध्यानपरा धृतिः ॥ ९८ ॥
  धारणा धीरंधराधीशा धीगम्या धारणावती ।
  नम्या नमोनमःप्रीता नर्मा नर्मगतिनर्वा ॥ ९९ ॥
  नीरजाक्षी नीरवहा निम्नगा निर्मलाकृतिः ।
  नारायणी नरप्रज्ञा नारी नरकहारिणी ॥ १०० ॥
  नवीना नवपद्माभा नाभीष्टगतिदापिनी ।
  नगोद्भवा नगारूढा नागलोकातिपाविनी ॥ १०१ ॥
  १. डामरस्तन्त्रविशेष टि०-बड़ौ० ।

– १०१ –
नन्दिनी नादिनी नादा निन्दानादविवर्जिता ।
नागरी नागरप्रीता नागराजप्रपूजिता ॥ १०२ ॥
नागकेसरमालाढ्या नागेन्द्रमदगन्धिनी ।
पूर्णिमा परमाकारा परापर विवेकिनी ॥ १०३ ॥
प्रभातिनी प्रभावन्धा ( न्ध्या ) प्रभासा पुरुषेष्टदा ।
पुरुषार्थप्रदा पूता पंक्तिपावनकारिणी ॥ १०४ ॥
फलाढ्या फलदात्री च फणीन्द्रवरदायिनी ।
फालिनी फलपुष्पाङ्गा फाल्गुनस्फीतकीर्तिदा ॥ १०५ ॥
बलिपूज्या बलिहिता बलदेवप्रपूजिता ।
बाला बालरविप्रख्या बालरामगुणप्रदा ॥ १०६ ॥
बलाकिनी बहुलगा बहुला बहुलाभदा ।
बाहुक्रीडामहोर्मिश्च बर्हीबाहुलमासगा ॥ १०७ ॥
भाविता भावुककरी भर्मदा भर्गपूजिता ।
भवहर्त्री भवप्रीता भवानी भुवनाह्वता ॥ १०८ ॥
भूतिकर्त्री भूतिहर्त्री भूतिनी भूतसेविता ।
भूधरा भूधरोद्भेदा भूतनाथार्चितोदका ॥ १०९ ॥
भूरितोया भूचरी च भूपतिप्रियकारिणी ।
मनोरमा महोत्साहा महनीया महात्मिका ॥ ११० ॥
माहात्म्यवर्द्धिनी मोहा मोदिनी मोहनाशिनी ।
मुग्धा मुग्धगतिर्मध्या मध्यलोकप्रियावहा ॥ १११ ॥
मधुरा मधुरालापा मधुरापतिवल्लभा ।
माधुर्यवारिधिर्माध्वी माध्वीककुसुमोत्कटा ॥ ११२ ॥
मधूकपुष्पमुदिता मदिरारसघूर्णिता ।
मादिनी मालतीमालामल्लीमाल्यप्रपूजिता ॥ ११३ ॥
मन्दारपुष्पपूज्या च मन्दा मन्दाकिनीप्रिया ।
मन्दराचलसंस्थाना मन्दिरान्तरमोदिनी ॥ ११४ ॥
यवसावलिसम्भिन्ना यमुनाजलकेलिनी ।
यमभीतिप्रशमिनी यमिनीयमिनां हिता ॥ ११५ ॥
योगमार्गप्रदा योग्या योगाचार्य प्रपूजिता ।
योक्त्री योगबलप्रीता योगिकार्थप्रकाशिनी ॥ ११६ ॥
यादवेन्द्रमनोरम्या यादोवरविभूषिता ।
यत्तत्पदार्थरूपा च यास्काचार्यहितप्रदा ॥ ११७ ॥

• १०२ -

यस्या यशःप्रदा यम्या यज्ञा यज्ञविवर्द्धिनी ।
रमा रामा रता रम्या रमणी रमणीयभूः ॥ ११८ ॥
रामणीयकराशिश्च राशीशरुचिदायिनी ।
रामप्रिया रामरता रामरामा रमारुचिः ॥ ११९ ॥
रुच्या रुचिप्रदा रोचिप्रदा रोचितविग्रहा ।
रूपिणी रूपनिरता रूपकार्थसुखावहा ॥ १२० ॥
रञ्जिनी रजनीरूपा रजताचलसुन्दरी ।
रजोगुणवती रक्षा रक्षोघ्नी राजसी रतिः ॥ १२१ ॥
लावण्यकुल्लवणहा लक्ष्मीर्लक्ष्यानुबन्धिनी ।
लक्ष्मणस्य प्रीतिकरी लक्ष्मणा लक्ष्मणाश्रया ॥ १२२ ॥
ललामा लोचनभवा लोला लोलोर्मिमालिका ।
लीलावती लाभकारी लोभनीयगुणावहा ॥ १२३ ॥
लज्जावती लोकवती लोकालोकपरस्थिता ।
लोकनीया लोकहिता लोकेशवरदायिनी ॥ १२४ ॥
लालित्यकारिणी लीला लोपामुद्रासुखप्रदा ।
वनजा वनरम्या च वानीरवनगामिनी ॥ १२५ ॥
वानरेश्वरसुप्रीता वाग्वती विन्ध्यवासिनी ।
वाराणसीपुण्यकरी वारिगा वारिवाहिनी ॥ १२६ ॥
वारिवाहगणश्यामा वारेन्द्रसुखप्रदा ।
वातरंहा वातगतिर्त्सामाराज्यसुखप्रदा ॥ १२७ ॥
वलिता वनिता वाणी वाणील्लभवल्लभा ।
वाहिनी वह्नौद्धत्या वदावदविवादभूः ॥ १२८ ॥
शमिनी शामिनी श्यामा श्यामायाम प्रबोधिनी ।
शमीकमुनिसंसेव्या शमीवृक्षोद्भवा शमा ॥ १२९ ॥
शनैश्चरा शनिहरा शनिग्रहभयापहा ।
शमनार्तिहरा शम्पा शतह्रदहविलासिनी ॥ १३० ॥
शेषाशेषगतिः शोष्या शेषपुत्री शशिप्रभा ।
इमशानचारिणी शून्या शून्याकाशनिवासिनी ॥ १३१ ॥
शरार्तिहा शरीरार्तिहारिणी शरभेश्वरी ।
शल्यापहा शलभहा शलदानवनाशिनी ॥ १३२ ॥
षण्मुखी षण्मुखहिता षडक्षीणा षडङ्गभूः ।
षष्ठीनाथसंसेव्या षष्ठीपूजनकारिणी ॥ १३३ ॥

• १०३ -
  षड्वगंगायिनी षट्का षड् वषट्कप्रपूजिता ।
  सिता सीता सुता सूता सतां पूज्या सतां गतिः ॥ १३४ ॥
  सदाहास्यक्रिया सत्या सती सत्यार्थदायिनी ।
  सरणिः सरयूः सीरा सलिलौघप्रवाहिनी ॥ १३५ ॥
  सद्धर्मचारिणी सूर्मिः सूपास्या सूपपादिता ।
  सुलभा सुखदा सुग्रा संग्रामभयहारिणी ॥ १३६ ॥
  सूत्तरा सुतरा सोमा सोमनाथप्रपूजिता ।
  सामिधेनी समित्प्रीता समिधा च समेधिनी ॥ १३७ ॥
  समा समाना समगा सम्मत्ता सुमता सुभा ।
  सुमार्च्या सुषुमाधारा सरोजावलिपूजिता ॥ १३८ ॥
  हरिप्रिया हिमवहा हिमानी हिमतोयगा ।
  हरिदृष्टकसंकीर्त्या हरिदश्वप्रपूजिता ॥ १३९ ॥
  हंभारवैकसुप्रीता हिन्दोलाकेलिकारिणी ।
  हिंसादोषप्रशमिनी हिंस्रमुक्तिप्रदायिनी ॥ १४० ॥
  हारिणी हरसंस्तुत्या हकाराक्षरसंस्तुता ।
  हत्याहरा हठरिपुर्हरचापप्रभञ्जिनी ॥ १४१ ॥
  क्षेम्या क्षेमकरी क्षेमा क्षुधाक्षोभविनाशिनी ।
  क्षुण्णा क्षोदा क्षीरनिधिः क्षीरसागरवासिनी ॥ १४२ ॥
  क्षीवा क्षुतिक्षुरप्रख्या क्षिप्रा क्षिप्रार्थकारिणी ।
  क्षोणिः क्षोणिहिता क्षामा क्षपाकरनिभोदका ॥ १४३ ॥
  क्षारा क्षाराम्बुनिधिगा क्षपासंचारकारिणी ।
  अमला अम्लसलिला अदःशब्दार्थरूपिणी ॥ १४४ ॥
  अकाराक्षररूपा च ह्याकाराक्षररूपिणी ।
  आर्द्राम्बरा आमजला आषाढी आश्विनात्मिका ॥ १४५ ॥
  आग्रहायणरूपा च आतुरत्वविनाशिनी ।
  आसुरी आसुरिसुता आशुतुष्टा इलेश्वरी ॥ १४६ ॥
  इन्द्रिया इन्द्रसम्पूज्या इषुसंहारकारिणी ।
  इत्वरी इनसंसेव्या इरा इनवरेन्दिरा ॥ १४७ ॥
  ईश्वरी ईतिहन्त्री च ईरिणी ईस्वरूपिणी ।
  उदकौघप्रवहिणी उत्तङ्कमुनिपूजिता ॥ १४८ ॥
  उत्तराद्रिसुता उन्ना उत्तीर्णा उत्तरप्रदा ।
  उत्तप्तकाञ्चननिभा ऊहिनी ऊहकारिणी ॥ १४९ ॥

• १०४ -
  ऊषरा ऊषरक्षेत्रा ऊतिरूपो ऋभूस्तुता ।
  ऋतप्रवर्तिनी ऋक्षा ऋक्षेन्द्रकुलपूजिता ॥ १५० ॥
  ॠकाराक्षररूपा च ॠकारी ॠस्वरूपिणी ।
  लृतका लृतकाचार्या लृकाराक्षरवासिनी ॥ १५१ ॥
  एषा एषितवेदार्था एवमेवार्थरूपदा ।
  एवकारार्थगम्या च एतच्छब्दार्थरूपिणी ॥ १५२ ॥
  एता ऐता ऐकृतिश्च ऐन्द्री ऐंकाररूपिणी ।
  ओता ओकाररूपा च औषधीशप्रपूजिता ॥ १५३ ॥
  औन्नत्यकारिणी अंबा अंबिका अंकवर्जिता ।
  अंतकप्रेयसी अंक्या अंतका अंतवर्जिता ॥ १५४ ॥
  अःकारमुदिता चैव सर्वर्णस्वरूपिणी ।
  सर्वशास्त्रार्थरूपा च सर्वकल्याणकारिणी ॥ १५५ ॥
  इदं श्रीसरयूदेव्या नामसाहस्रमुत्तमम् ।
  मया निगदितं श्रुत्वा सर्वपापैर्विमुच्यते ॥ १५६ ॥
  बहूनि तव नामानि अनन्तान्येव सर्वशः ।
  त्व गङ्गा यमुना चैव गोदा चैव सरस्वती ॥ १५७ ॥
  नर्मदा चैव कावेरी भीमा कृष्णा च पार्वती ।
  सिन्धुः सिन्धुसुता चैव सर्वदेवस्वरूपिणी ॥ १५८ ॥
  यस्त्वां स्मरति वै नित्यं मनुजो रामसेवकः ।
  सर्वविघ्नहरा तस्य भविष्यसि न संशयः ॥ १५९ ॥
  प्रातरुत्थाय च नरो योऽवगाहेत वै त्वयि ।
  तस्य सर्वाघहन्त्री त्वं रामभक्तिं प्रवर्तयेः ॥ १६० ॥
  दर्शनात्स्पर्शनाच्चैव स्मरणात्नामकीर्तनात् ।
  रामप्रेमप्रदा नित्यं त्वं सर्वशुभकारिणी ॥ १६१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
  प्रमोदवनवर्णने सरयूनामसहस्रकं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥

– १०५ –
सप्तत्रिंशोऽध्यायः
पुरुष उवाच
ये मज्जनं करिष्यन्ति तव प्रेममये जले ।
तेषां रामपदाम्भोजे भवित्री रतिरुत्तमा ॥ १ ॥
गच्छ त्वं रामनगरीमयोध्याख्यां शुभान्विताम् ।
पावयन्ती शुभान् देशान् निजवारिसमीरणी ॥ २ ॥
गङ्गया सह भूपस्त्वं लवणोद गमिष्यसि ।
ब्रह्माण्डाधारवासिन्या बिरजायाः शुभं जलम् ॥ ३ ॥
एकीकृत्य निजैस्तोयैर्गमिष्यसि महीतलम् ।
उपरिस्थमहाव्योमब्रह्माण्डद्वारमार्गतः ॥ ४ ॥
ब्रह्मलोकं समागत्य ब्रह्माणं स्नपयिष्यसि ।
तपोलोके सतीर्मातृस्तापसान् सिद्धपुङ्गवान् ॥ ५ ॥
१पावयित्वा पितॄन् सर्वान् जनलोकमुपैष्यसि ।
जनलोके पावयित्वा तत्रस्थान् देवतागणान् ॥ ६ ॥
महर्लोके ध्रुवस्थाने पूजितौत्तानपादिना ।
सप्तर्षिमण्डले भूयो वन्दिता तैर्मुनीश्वरैः ॥ ७ ॥
अरुन्धत्या स्तुता चैव स्तुत्वाचत्वमरुन्धतीम् ।
परस्परं सुखंभूपस्तत्र नित्यं करिष्यथः ॥ ८ ॥
ततः स्वर्लोकमागत्य देवैर्देवीभिरीडिता ।
पूजिता देवराजेन भुवर्लोकमुपैष्यसि ॥ ९ ॥
तत्र दिव्यैर्देवगणैः सिद्धविद्याधरोरगैः ।
पूजिता संस्तुता चैव भूर्लोकं प्लावयिष्यसि ॥ १० ॥
दिव्ये हिमालयवने विचरन्ती समंततः ।
आश्रमान् मुनिवर्याणां विशेषात्प्लावयिष्यसि ॥ ११ ॥
दिव्यवर्षसहस्रं तु विशिष्टेन तपस्विना ।
आराधिता ततो देवि मर्त्यलोकमुपैष्यसि ॥ १२ ॥
अयोध्यानगरे रम्ये तव वासो भविष्यति ।
नित्य संनिहिता तत्र कामान् सम्पूरयिष्यसि ॥ १३ ॥
इद ते कार्यमुच्छिष्ट स्थानं चैव शुभान्वितम् ।
आविर्भावस्तव सदा शुभाय धरणीतले ॥ १४ ॥
नृणां श्रीरामभक्तानां विशुद्धमनसां सताम् ।
अन्येषां चापि लोकानां पावनी त्वं सदा मता ॥ १५ ॥
१. इतः परं यावत् नास्ति—बड़ौ० ( तत्रलिखितं ६०-६१ मूल पुस्तकेनास्तीति )

॥ (37)

Divider:
✤ (or asterisk/floral ornament)

Chapter heading:
अष्टात्रिंशोऽध्यायः
अष्टात्रिंशोऽध्यायः (aṣṭātriṁśo'dhyāyaḥ)

Speaker:
श्रीशुक उवाच

Verses:
इत्यादिष्टा सरयू पुरुषेण भूम्ना तत्रस्थैर्महा योगिभिश्च भूयो।
Wait, is it "तत्रस्थैर्महा योगिभिश्च" (with a space) or "तत्रस्थैर्महायोगिभिश्च"?
In line 13: "तत्रस्थैर्महा योगिभिश्च" has a small gap between महा and योगिभिश्च, top bar is broken. Let's transcribe faithfully.

भूपो वन्दिता गङ्गया च कालिन्द्या चाप्यर्चिता दिव्यभावैः ॥ १ ॥
Space before and after ॥ १ ॥

तामुवाच ततो गङ्गा श्रीमद्विष्णुपदोद्गता।
तामुवाच (tāmuvāca)
ततो (tato)
गङ्गा (gaṅgā)
श्रीमद्विष्णुपदोद्गता (śrīmadviṣṇupadodgatā)।

प्रश्रयावनता भूत्वा विनयेन कृताञ्ज

• १०७ -
  सरस्वत्युवाच
  प्रेमानन्दमयी साक्षाद् रामलीलाविशारदा ।
  प्रसीद मयि मातस्त्वं सरयूविश्वपाविनी ॥ ९ ॥
  निज सार्थे स्थापयास्मान् यथा पश्येम तत्पदम् ।
  रामलीलारसागरं प्रमोदवनमुत्तमम् ॥ १० ॥
  कथं तद् दृश्यतां मातर्विना त्वत्करणाभरम् ।
  तस्माद्यत्र स्थास्यसि त्वं तत्रस्थास्यामहे वयम् ॥ ११ ॥
  गायत्र्युवाच
  अहं वै छन्दसां माता वाञ्छामि तव संनिधिम् ।
  प्रमोदविपिने रामलीलारससुखाप्तये ॥ १२ ॥
  सावित्र्युवाच
  यत्ते विज्ञापितं मातर्गायत्र्या सुरसेव्यया ।
  तदेव मम विज्ञाप्यं श्रूयतां करुणावति ॥ १३ ॥
  अरुन्धत्युवाच
  असार जगदेवेदं सारं ब्रह्मपरं महः ।
  तच्च रामस्वरूपं तत्प्रेममात्रेण लभ्यते ॥ १४ ॥
  तत्प्रेम चित्सुखाकारं भवत्याः परमं वपुः ।
  तस्मात्त्वत्सार्थगा नित्यं निवत्स्यामि महोदके ॥ १५ ॥
  लोपामुद्रोवाच
  अहं जानामि ते रूपं रामप्रेमैकविग्रहम् ।
  तस्मात्त्वां न विहास्यामि साररूपां सनातनीम् ॥ १६ ॥
  प्रमोदवनमभ्येत्य स्थास्यामि तव संनिधौ ।
  द्रक्ष्यामि तां प्रभोर्लीलां श्रीरामस्य परात्मनः ॥ १७ ॥
  गार्ग्युवाच
  अहं भर्तुः प्रसादेन ब्रह्मानन्दमहोदधौ ।
  निमग्ना त्वत्प्रसादेन प्रेमानन्द प्रकामये ॥ १८ ॥
  मैत्रेय्युवाच
  क्रुपयस्व परं मातर्यथाहमपि संततम् ।
  श्रीरामप्रेमपाथोधेलंभे किमपि विप्रुषः ॥ १९ ॥
  पार्वत्युवाच
  अहं वंशीरवं श्रुत्वा रामस्य सुमनोहरम् ।
  पत्युः शिवस्याङ्कस्थापि जहामि मनसो धृतिम् ॥ २० ॥

• १०८ -
  तदहं द्रष्टुमिच्छामि रामं त्रैलोक्यसुन्दरम् ।
  त्वत्सार्थेन गमिष्यामि प्रमोदवनमुत्तमम् ॥ २१ ॥
  लक्ष्मीरूवाच
  अहं वैकुण्ठगा नित्यं विष्णोर्वक्षसि संस्थिता ।
  तथापि कामये रामं लीलानन्दरसात्मम् ॥ २२ ॥
  तस्मात्त्वत्सार्थगा भूत्वा यास्यामि प्रमुदाटवीम् ।
  कृपया मां निरीक्षस्व श्रीरामप्रेमसिद्धये ॥ २३ ॥
  रतिरुवाच
  अहं ते दासिका काचित्पादाब्जपरिचारिका ।
  न मां त्वं त्यक्तुमर्हसि रामप्रेमाभिलाषुकाम् ॥ २४ ॥
  शच्युवाच
  यथा रतिस्तथैवाहं दासी ते प्रेमरूपिणी ।
  न मां वैरोचते लोको यत्रैन्दूयदभूतयः ॥ २५ ॥
  नय मां निजसार्थेन प्रमोदवनभूमिकाम् ।
  अगम्यामितरैर्लोकैः श्रीरामरतिवर्जितैः ॥ २६ ॥
  अनसूयोवाच
  भर्ता मे भगवान् साक्षाच्चित्रकूटे यदाश्रमः ।
  श्रीरामप्रेमसंयुक्तस्तस्याहं परमा प्रिया ॥
  त्वत्सन्निधौ स्थातुमर्हा न मां त्वं त्यक्तुमर्हसि ॥ २७ ॥
  दित्यादिती ऊचतुः
  आवां प्रजापतेर्भार्ये देवासुरमातरौ ।
  तव सङ्गेन वै मातर्भविष्यावो हरौ रते ॥ २८ ॥
  तस्मादावां नेष्यसि त्वं कृपया श्रीकृपावती ।
  प्रमोदवनमत्यर्थं रामलीलामनोहरम् ॥ २९ ॥
  देवहू तिरुवाच
  अहं कपिलदेवस्य जननी कर्दमस्य च ।
  प्रजापतेः प्रिया भार्या रामप्रेमाभिलाषुका ॥ ३० ॥
  तदर्थं त्वामहं प्राप्ता यास्यामि प्रमुदाटवीम् ।
  हस्तावलम्बं वितर त्वं परप्रेमरूपिणी ॥ ३१ ॥
  मेधाद्या दशपीठस्थाः शक्तयः सरयूं प्रति ।
  ऊचिरे वचनं सर्वाः सानुरागाः पृथक् पृथक् ॥ ३२ ॥

• १०९ -
  मेधाद्या ऊचुः
  पावत्यो देवता दिव्या विष्णुरुद्रादिरूपिणीः ।
  तासां वयं पीठशक्तिरूपेण खलु संस्थिताः ॥ ३३ ॥
  अधुना त्वामभ्युपेताः श्रीरामप्रेमकामुकाः ।
  दोलान्तसंस्थिता नित्यं याने पीठान्तसंस्थिताः ॥ ३४ ॥
  नित्यं त्वां सेविष्यमो यत्र यत्र गमिष्यसि ।
  प्रमोदवनमभ्येत्य स्थास्यामस्तव संनिधौ ॥ ३५ ॥
  इति विज्ञाप्य सरयूं सकलास्ताः पृथक् पृथक् ।
  द्रवरूपेण सम्भूय विविशुस्तन्महोदके ॥ ३६ ॥
  गङ्गा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती ।
  द्रवरूपं समास्थाय विविशुः सरयूजले ॥ ३७ ॥
  अन्याश्च देवताः सर्वा लोपामुद्रादयस्तदा ।
  द्रवीभूय सरय्वां ता विविशुः सुखितान्तराः ॥ ३८ ॥
  ततः सा सरयूर्दूता महाकल्लोलनिःस्वनैः ।
  [L16

• ११० -
  तत्र तद्भाति परमं ब्रह्माक्षरमनुत्तमम् ।
  पुरुषोत्तमस्य यद्दिव्यं कीर्तितं पदमुच्चकैः ॥ ३ ॥
  स लोकस्तस्य विमलश्चिन्तामणिमयो मही ।
  कल्पद्रुमा द्रुमाः सर्वे पूर्णपीयूषकं सरः ॥ ४ ॥
  ज्ञानिनां तन्निराकारं निरीहं निर्गुणं तथा ।
  तदेव भक्तैः साकारं दृश्यते सगुणं महत् ॥ ५ ॥
  तत्र प्रवर्तयामास¹ रामभक्तिमनुत्तमाम् ।
  सरय्वाः सलिलं पीत्वा तत्रत्यास्ते महर्षयः ॥ ६ ॥
  श्रीरामभक्तिसम्पन्ना बभूवुर्हृष्टचेतसः ।
  ततस्तां विरजा देवी प्रोवाच विगतस्मया ॥ ७ ॥
  दर्शनेनैव हृष्टात्मा सद्यः प्रेमवती सती ।
  विरजोवाच
  इह ब्रह्मैव परमं गीयते श्रुतिकोटिभिः ।
  ज्ञानगम्यं सदा ज्ञेयं रूक्षवद्भाति तत्सुखम् ॥ ८ ॥
  अधुना तु परं प्रेम भवत्या प्रकटीकृतम् ।
  श्रीरामचन्द्रविषयं ब्रह्मानन्दाच्छताधिकम् ॥ ९ ॥
  सहस्रलक्षकोट्यंशैः स्फुरदभ्यधिकाधिकम् ।
  त्वं गुरुः परमास्माकं श्रीरामप्रेमशिक्षणे ॥ १० ॥
  सदास्माकं गृहेतिष्ठ ब्रह्माक्षरमहाह्रदे ।
  अत्र स्थित्वा ज्ञानवतां मुनीनां ब्रह्मवर्चसाम् ॥ ११ ॥
  प्रवर्तय परांभक्तिं रसास्वादैकहेतवे ।
  नामी विदन्ति प्रेमाणं परब्रह्मरसोत्तरम् ॥ १२ ॥
  व्यर्थमेषां ततो ज्ञानं गणितानन्दभागिनाम् ।
  मानुषेभ्योऽधिकानन्दाः सम्राजः शतसंख्यया ॥ १३ ॥
  सम्राड्भ्योयक्षगन्धर्वाः कर्मदेवास्ततोऽपि च ।
  देवाश्च कर्मदेवेभ्यस्तेभ्य इन्द्रस्तथैव च ॥ १४ ॥
  इन्द्राच्छताधिकानन्द आङ्गिरस उदारधीः ।
  आङ्गिरसाधिको ब्रह्मा ब्रह्मणो ब्रह्म चाधिकम् ॥ १५ ॥
  एषाऽऽनन्दस्य गणना श्रुत्या मीमांसितापुरा ।
  तस्मादगणितानन्दं परं ब्रह्म प्रकीर्तितम् ॥ १६ ॥
  अक्षरात्परतः स्थानं यत्र श्रीपुरुषोत्तमः ।
  परं ब्रह्म तदेवोक्तं साकारं रसरूपधृक् ॥ १७ ॥
  १. इतः पूर्वं खण्डितः पाठ.—बडौ. ।

• १११ -

परं ब्रह्म प्रेमगम्यं प्रेमा भक्तिरुदाहृता ।
सोऽत्र प्रवर्तितो मातस्त्वया प्रेमस्वरूपया ॥ १८ ॥
तस्मात्तवात्र संस्थानं सततं कामयेऽस्मि च ।
नो चेद्यत्र प्रयासि त्वं तत्र मां नय सार्थगाम् ॥ १९ ॥

सरयूरुवाच
अहं निदेशात्पुरुषस्य भूम्नस्तत्र प्रयास्यामि विभाति यत्र ।
पुरो परानन्दपदव्ययोध्या श्रीरामसीतारसकेलिपात्रम् ॥ २० ॥
तत्र प्रमोदवनमध्यगता सदाहं स्थास्यामि नित्यमुदयं दधती शुभोच्चैः ।
सत्या महावनविहारकरी सदैव वर्ते प्रमुद्वनभुवि प्रमुदं दधाना ॥ २१ ॥

विरजोवाच
नय मामपि तत्रैव प्रमोदवनमद्भुतम् ।
अयोध्यापुरपर्यन्तस्थानमानन्दमन्दिरम् ॥ २२ ॥
गायन्ती त्वद्गुणांस्तत्र स्थास्यामि तव सन्निधौ ।
श्रीरामकेलीसम्भूतपरमानन्दभाजनम् ॥ २३ ॥

श्रीशुक उवाच
तथेत्युक्त्वा सरयूस्तां स्वसार्थे सरिद्वरां विरजां जातसख्याम् ।
कृत्वा ततः साः प्रययौ मन्दमन्दं संशृण्वती स्तव स्वस्यपुण्यम् ॥ २४ ॥

मुनय

• ११२ -
  त्वं रामगङ्गा भवमुक्तिहेतुः समस्तकल्याणपरं परात्मा।
  शुभाय लोके प्रकटत्वमागाः श्रीरामभक्त्येकजुषां जनानाम् ॥ ३२ ॥
  नमोऽम्ब रामगङ्गायै तुभ्यं कल्याणमूर्तये।
  वासिष्ठ्यै प्रेमगङ्गायै पावयन्त्यै जगत्त्रयम् ॥ ३३ ॥
  इति स्तुवन्तो मुनयः सरयूं विश्वपावनीम्।
  मुक्ता अपि जना जाताः प्रेमभाजोरघूद्वहे ॥ ३४ ॥
  ततः सा स्वर्गभूमिषु तत्रस्थैर्विहितस्तवा।
  प्लावयन्ती शुभान् स्वर्गान् क्रमेणागाद्धिमालयम् ॥ ३५ ॥
  हिमाद्रेः पूर्वशिखरे संस्थिता शुभ्ररूपिणी।
  स्तूयमाना देवसंघैर्यक्षगन्धर्वपुङ्गवैः ॥ ३६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
  सरयूसम्भवे एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
  चत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  ततो वसिष्ठो योगीन्द्रस्तपश्चक्रे पुरा महत्।
  तपसा तेन संतुष्टा सरयूरागता महीम् ॥ १ ॥
  जनक उवाच
  कथं मुनिस्तपश्चक्रे वसिष्ठः सरयूकृते।
  एतन्मे वद योगीन्द्र रामगङ्गा यथाऽऽगता ॥ २ ॥
  श्रीशुक उवाच
  शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सरयूत्पत्तिमुत्तमाम्।
  अयोध्यायाश्च निर्माणं पूर्वं वेवस्वतान्मनोः ॥ ३ ॥
  वक्ष्ये प्रसंगतः प्राप्तां वैवस्वतमनोः कथाम्।
  पावनीं श्रवणादेव चित्तशुद्धिविधायिनीम् ॥ ४ ॥
  वैवस्वतो मनुरभूद् भगवान् सर्वदर्शनः।
  मनीषी चैव सर्वज्ञः प्रजाकर्मण्यतन्द्रितः ॥ ५ ॥
  पारगः सर्ववेदानां सर्वदैवतपूजितः।
  आज्ञया ब्रह्मणो नित्यं भुवमेतां शशास सः ॥ ६ ॥

• ११३ -
  स इदं प्रथमं चक्रे ब्रह्मक्षत्रमनारतम् ।
  ततश्चैव तु विट्शूद्रं स्वे स्वे कर्मणि संस्थितम् ॥ ७ ॥
  वृत्तीश्च प्रथमं चक्रे लोकयात्राविधायिकाः ।
  कालं कर्म स्वभावं च समाश्रित्य सनातनम् ॥ ८ ॥
  भगवान् सर्वहेतुत्वात्स्वयं तद्वशगः स्थितः ।
  दिव्येन चक्षुषा सर्वमपश्यद्भगवान् स्वयम् ॥ ९ ॥
  भूतं भवच्च भव्यं च स्थावरं चैव जङ्गमम् ।
  सरहस्यां साङ्गगणां सोत्तरां सपदक्रमाम् ॥ १० ॥
  सशाखाभाविविस्तारं बीजरूपां व्यवस्थिताम् ।
  त्रयीं सोऽधिजगे देवः सेतिहासपुराणकाम् ॥ ११ ॥
  ससंहिता सतन्त्रां च सकाण्डाध्यायविस्तराम् ।
  विवस्वतो भगवतश्चिकीर्षत इदं जगत् ॥ १२ ॥
  सर्वं विज्ञातवान् विश्वं शब्दरूपेण संस्थितम् ।
  शब्दो नामा परं ब्रह्म परमे व्योम्नि संस्थितम् ॥ १३ ॥
  वेदो नारायणः साक्षात्स्वयंभूर्ब्रह्मकारणम् ।
  तस्याज्ञया पितुश्चैव नियोगाच्छ्रीविवस्वतः ॥ १४ ॥
  पृथक्तन्त्रां वेदमयीं वाचं विज्ञातवान् स्वयम् ।
  सोऽग्लासीत्प्रथमं सर्गे प्रजाकर्मण्युपारतः ॥ १५ ॥
  रुद्रस्यैवोपदेशेन प्रजासंहारकारिणः ।
  जनक उवाच
  भगवानीश्वरो रुद्रः कथं तमुपदिष्टवान् ।
  येन ग्लानोऽभवद्देवः प्रजासर्गे मनुः स्वयम् ॥ १६ ॥
  श्रीशुक उवाच
  एतत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु राजर्षिसत्तम ।
  वैवस्वतो मनुः पूर्वं पित्रा युक्तः प्रजाकृतौ ॥ १७ ॥
  अकरोदखिलं विश्वं संक्षेपेण पथोदितम् ।
  चातुर्वर्ण्यं गुणांश्चैव कर्माणि च विभागशः ॥ १८ ॥
  पृथक् पृथक् प्रवृत्तीश्च यज्ञं पर्जन्यकारणम् ।
  संस्थाश्चापि पृथक् चक्रे यज्ञस्य ब्रह्मकर्मणः ॥ १९ ॥
  पशूंश्चापि पृथक् चक्रे वायव्यानग्निदैवतान् ।
  वारुणानिन्द्रदैवत्यां स्तथाग्नी वोमदैवतान् ॥ २० ॥
  मैत्रावरुणदैवत्यान् सर्वदैवत्यकांस्तथा ।
  प्राजापत्यांश्च बहुशो यैर्यज्ञः सम्प्रवर्तते ॥ २१ ॥
  १५