अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

तस्माद् बीजमेवात्रानपोद्धृतमनुपहतं परिपुष्टं¹ च वशित्वकाले समन्वगमाख्यां
लभते, नान्यद् द्रव्यम् ॥
किं पुनरिदं बीजं नाम ? यन्नामरूपं फलोत्पत्तौ समर्थं साक्षात् पारम्पर्येण
वा; सन्ततिपरिणामविशेषात् ।
कोऽयं परिणामो नाम ? सन्ततेरन्यथात्वम् ।
का चेयं सन्ततिः ? हेतुफलभूतास्त्रैयध्विकाः संस्काराः ।
²यत्र तूक्तम्—"लोभेन समन्वगतोऽभव्यश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि उत्पाद-
यितुम्³" ( ) इति ? तत्राधिवासनं लोभस्याविनोदनं वा
समन्वगमः । यावद्धि तस्याधिवासकोऽविनोदको भवति तावद् भव्यस्तानि
यस्मादेवं तस्माद्बीजमेव शक्तिविशेष एवात्र समन्वगावस्थायामनपोद्धृतं
क्लिष्टानां धर्माणामार्यमार्गेण, अनुपहतं लौकिकमार्गेण । अयत्नभाविनां च
कुशलानां धर्माणां मिथ्यादृष्ट्या । परिपुष्टं च वशित्वकाले । यत्नभाविनां
कुशलानां बीजमिति प्रकृतम् । समन्वगमाख्यां लभते । नान्यद् द्रव्यं यद्
वैभाषिकैः कल्पितम् ।
किं पुनरिदं बीजं नामेति द्रव्याशङ्कया पृच्छति । यन्नामरूपं फलोत्पत्तौ
समर्थम् । यत् पञ्चस्कन्धात्मकं रूपं फलोत्पत्तिसमर्थम् । साक्षादनन्तरम् । पार-
म्पर्येण दूरतः ।
कोऽयं परिणामो नामेति सांख्यीयपरिणामाशङ्कया पृच्छति । सन्ततेरन्यथात्व-
मिति । अन्यथोत्पादः । का चेयं सन्ततिरिति । किं यथा सांख्यानामवस्थित-
द्रव्यस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ धर्मान्तरप्रादुर्भावः, तथावस्थायिन्याः सन्ततेरन्य-
थात्वमिति ? नेत्युच्यते । किं तर्हि ? हेतुफलभूता । हेतुश्च फलं च हेतुफलम् ।
हेतुफलमिति नैरन्तर्येण प्रवृत्तास्त्रैयध्विकाः संस्काराः सन्ततिरिति व्यवस्थाप्यन्ते ।
यत्र तूक्तमिति । विस्तरः—यत्र तु सूत्र उक्तम् । किम् ? इत्याह—लोभेन
समन्वंगतोऽभव्योऽयोग्यश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि कायस्मृत्युपस्थानादीनि
उत्पादयितुमिति । यदि बीजं प्राप्तिः ? बीजं नित्यमस्तीति स्मृत्युपस्थानोत्पत्तिर्न
स्यात् । भवदीयायामपि प्राप्तौ तदुत्पत्तिर्न स्यादिति तुल्यमेतत् । तस्मादुभा-
भ्यामपि वक्तव्यम् ।
तत्राधिवासनं लोभस्याविनोदनं वा समन्वगम इति । अधिवासनम्=अभ्यनु-
१. परिपूष्टं—फा० । २. यत्—का० ।
३. भावयितुम्—का० ।

२१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-

भावयितुम् । एवमयं समन्वागमः सर्वथा प्रज्ञप्तिधर्मः, न तु द्रव्यधर्मः । तस्य
च प्रतिषेधोऽसमन्वागम इति ।
द्रव्यमेव तु वैभाषिकाः उभयं वर्णयन्ति । किं कारणम् ? एष हि नः
सिद्धान्त इति ॥ ३६ ॥
ज्ञानम्, अविनोदनम्, अव्युपशमनम् । सर्वथा प्रज्ञप्तिधर्मो न द्रव्यधर्म इति । सर्व-
प्रकारेण—यद्युत्पत्तिहेतुर्यदि व्यवस्थाहेतुर्यद्याश्रयविशेषो यद्यधिवासनमविनोदनं
वा, सर्वथा प्रज्ञप्तिधर्मः । प्रज्ञप्त्या संवृत्या व्यवहारेण धर्मः प्रज्ञप्तिधर्मः । न
द्रव्यधर्मः न द्रव्यतो धर्मः, स्वभाव इत्यर्थः । अथ वा—द्रव्यं च तद्धर्मश्च स
द्रव्यधर्मः । न रूपादिवत् विद्यमानस्वलक्षणो धर्मः इत्यर्थः। तस्य च प्रतिषेधः ।
तस्य च प्रज्ञप्तिधर्मस्य प्रतिषेधोऽसमन्वागम इति ।
“इदमस्येति ज्ञानचिह्नं प्रतिलब्धधर्माविप्रणाशकारणं च प्राप्तिः” इत्याचार्य-
सङ्घभद्रः ।
'इदमस्येति ज्ञानचिह्नम्' इत्यसिद्धमेतत्, आश्रयविशेषेण तज्ज्ञानमिति
ब्रूमः । यदि च प्रतिलब्धधर्माविप्रणाशकारणं प्राप्तिरिष्यते ? प्राप्तपरित्यागो नैव
स्यात्, भवति च । तस्मादकारणमेतत् ।
स एव च शक्तिविशेषलक्षणं बीजभावमाचार्येण व्यवस्थापितं दूषयति—
किमयं शक्तिविशेषश्चित्तादर्थान्तरम् ? उतानर्थान्तरम् ? किं चातः ? अर्थान्तरं
चेत्, प्राप्तिरस्तीति, संज्ञामात्रे तु विवादः । अनर्थान्तरं चेत् ? नन्वकुशलं
कुशलस्य बीजमभ्युपगतं भवति, अकुशलस्य च कुशलम् । को हि नामोष्ण्यस्य
तेजसोऽनर्थान्तरत्वे सत्योष्ण्यमेव दाहकमध्यवस्येन्न तेजः ! कुशलबीजं ह्यकुशले
चेतस्यव्याकृते वा वर्तते । एवमकुशलबीजं कुशले चेतस्यव्याकृते वा वर्तते ।
तथैव चाव्याकृतबीजमपि कुशले चाकुशले च वर्तते । सास्रवबीजं चानास्रवे,
अनास्रवबीजं च सास्रवे चेतसि वर्तते—इति साङ्कर्यदोषः प्रसज्यत इति ?
अत्र वयं ब्रूमः—अनर्थान्तरभावे माकर्यदोषो भवेत् । तत्तु बीजं न चित्ता-
दर्थान्तरं वक्तव्यम्, नाप्यनर्थान्तरम्; उपादायप्रज्ञप्तिरूपत्वात् । अथाप्यनर्था-
न्तरभावः, तथाप्यदोषः; कुशलेन हि चित्तेनोत्पन्नेन स्वजातीयेऽन्यजातीये
वा स्वसन्तानचित्ते बीजमाधीयेत, ततः कारणविशेषात् कार्यविशेष इति
विशिष्टम्, तेन तच्चित्तमुत्पद्येत । तद्विशिष्टं चित्तं कुशलबीजकार्यक्रियायां समर्थ-
मुत्पद्येत । एवमकुशलेनापि स्वजातीयेऽन्यजातीये वा स्वसन्तानचित्ते बीज-
माधीयेत, तच्च तेन विशिष्टमकुशलबीजकार्यक्रियाया समर्थमुत्पद्येत । एवम-
व्याकृतेनापि चित्तेन स्वजातीये अन्यजातीये वा स्वसन्तानचित्ते बीजमाधी-

[निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २१६

सा क्लिष्टा प्राप्तिः
त्रैधातुक्या सा त्रिविधा

येत, तत्रापि तेन किञ्चिद्रव्याकृतवीर्यकार्यक्रियायां समर्थमुत्पद्येत। सास्रवे-
णाप्यनास्रवे चित्ते बीजमाधीयेत, अनास्रवेणापि सास्रवे। इत्येवमन्योन्यबीजा-
धायकमन्योन्यजनकं च चित्तं चित्तान्तरादुत्पद्यमानमन्योन्यवास्यवासकत्वेन
प्रवर्त्तते। न च कुशले नाकुशले चित्ते शक्तिविशेष आहित इति तदकुशलं
कुशलतामापद्यते, कुशलं वा तदकुशलताम्; शक्तिविशेषमात्रत्वात्। शक्तिबीजं
वासनेत्येकोऽयमर्थः। एवमकुशलादिवासनापि वक्तव्या। यावत् सास्रवेणानास्रवे
शक्तिविशेषाधानेऽपि, अनास्रवेणापि सास्रवे शक्तिविशेषाधाने। न तत्
सास्रवमनास्रवं सम्पद्यते, अनास्रवं वा सास्रवमिति। भवतामपि वैभाषिकाणामिदं

२१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-

अतीतानां धर्मार्णामतीतापि प्राप्तिरस्ति, अनागतापि, प्रत्युत्पन्नापि ।
एवमनागत-प्रत्युत्पन्नानां प्रत्येकं त्रिविधा ।
शुभादीनां शुभादिका ।
कुशलाकुशलाव्याकृतानां कुशलाकुशलाव्याकृतैव यथाक्रमं प्राप्तिः ।
स्वधातुका तदाप्तानां
ये धर्मास्तद्धात्वाप्तास्तेषां स्वधातुका प्राप्तिः । कामरूपारूप्यावचराणां
कामरूपारूप्यावचरी यथाक्रमम् ।
अनाप्तानां चतुर्विधा ॥ ३७ ॥
· अतीतानां धर्मार्णामतीतापि प्राप्तिरिति । विस्तरः—अतीतानां धर्माणां तद्यथा
क्लिष्टानामतीता प्राप्तिः । या उत्पन्ननिरुद्धा साग्रजापि सम्भवति, सहजापि,
पश्चात्कालजापि । तेषामेवानागता प्राप्तिरनुत्पन्ना । प्रत्युत्पन्ना या पश्चात्कालजा
उत्पन्नानिरुद्धा । अनागतानामपि प्राप्तिरतीता याग्रजोत्पन्ननिरुद्धा, अनागता
यानुत्पन्ना, प्रत्युत्पन्ना अग्रजोत्पन्नानिरुद्धा । तथा प्रत्युत्पन्नानामप्यतीता प्राप्तिर्या-
ग्रजोत्पन्ननिरुद्धा, अनागता यानुत्पन्ना, प्रत्युत्पन्ना या सहजा । अतीतादि-
जातिसामान्यं च गृहीत्वैवमुक्तम् । न त्वेकस्यातीतस्यावश्यं त्रिविधा प्राप्तिरस्ति ।
न हि विपाकजस्यानागतातीता वा प्राप्तिः सम्भवति; “अव्याकृताप्तिः सहजा”
( अभि० को० २.३८) इति वचनात् । यदि तु प्रतिद्रव्यं प्राप्तिव्यवस्था
क्रियेत, सम्भवं प्रत्येतदेवं भवेत् । क्लिष्टानामुत्पत्तिप्रतिलम्भिकानां च कुशला-
नामतीतादीनामतीतादयः प्राप्तयोऽवश्यं भवन्ति । न हि पृथग्जनस्यानुत्प-
न्नस्यानास्रवस्य मार्गस्यातीता प्रत्युत्पन्ना च प्राप्तिरस्ति । सापवादश्चायमुत्सर्गो-
ऽवगन्तव्यः; “अव्याकृताप्तिः सहजा” ( अभि० को० २.३८) इति वचनात् ।
असंस्कृतानां तु प्राप्तिरुत्पन्ननिरुद्धातीता, अनुत्पन्नानागता, उत्पन्नानिरुद्धा
प्रत्युत्पन्ना । सुगमत्वात् न सूत्रितमेतत् ।
कामरूपारूप्यावचराणां कामरूपारूप्यावचरी यथाक्रममिति । कामधातूप-
पन्नस्य कामावचराणां धर्माणां कामावचरी प्राप्तिः । तस्यैव रूपावचराणां
रूपावचरी । तस्यैवारूप्यावचराणा मारूप्यावचरी रूपधातूपपन्नस्य च कामा-
वचराणाम् । तद्यथा निर्माणचित्तानां कामावचरी, रूपावचराणां रूपावचरी,
आरूप्यावचराणा मारूप्यावचरी । आरूप्यधातूपपन्नस्य तद्धातुकानां तद्धातु-
कैव प्राप्तिः ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २२१
अधात्वाप्तानामनास्रवाणां धर्माणां चतुर्विधा प्राप्तिः। समासेन त्रैधातुकी चाना-
स्रवा च। तत्राप्रतिसंख्यानिरोधस्य त्रैधातुकी, प्रतिसंख्यानिरोधस्य रूपारूप्यावचरी
च, अनास्रवा च। मार्गसत्यस्यानास्रवैव। सेयं समस्य चतुर्विधा भवति ॥३७॥
शैक्षाणां धर्माणां शैक्ष्यैव प्राप्तिः, अशैक्षाणामशैक्ष्यैव। नैवशैक्षानाशैक्षाणां तु
भेदः, स निर्दिश्यते—
त्रिधा नशैक्षाऽशैक्षाणां
नैवशैक्षानाशैक्षा धर्मा उच्यन्ते—सास्रवा धर्माः, असंस्कृतं च। तेषां
शैक्षादिभेदेन त्रिविधा प्राप्तिः।
सास्रवाणां तावत् नैवशैक्षानाशैक्षी प्राप्तिः।
अप्रतिसंख्यानिरोधस्य च प्रतिसंख्यानिरोधस्य चानार्येण प्राप्तस्य।
“अनास्रवानां चतुर्विधा” इति। अधात्वाप्तानां संस्कृतासंस्कृतानामनास्रवाणां
चतु

२२२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तस्यैव शैक्षेण मार्गेण प्राप्तस्य शैक्षी, अशैक्षेणाशैक्षी।
दर्शनभावनाहेयानां यथाक्रमं दर्शनभावनाहेयैव प्राप्तिः ॥
अहेयानां तु भेदः । स निर्दिश्यते—
अहेयानां द्विधा मता ।
अप्रहेया धर्मा अनास्रवाः ।
अनार्यप्राप्तस्य च प्रतिसंख्यानिरोधस्य । तस्यैवार्यमार्गप्राप्तस्यानास्रवा अहेया,
मार्गसत्यस्य च ।
यदुक्तम्—"त्रैयध्विकानां त्रिविधा" (अ० को० २.३७) इति,
तस्योत्सर्गस्यायमपवादः—
अव्याकृताप्तिः सहजा
अनिवृताव्याकृतानां सहजैव प्राप्तिः, नागजा, न पश्चात्कालजा; दुर्बलत्वात् ।
तेन तेषामतीतानामतीतैव, यावत् प्रत्युत्पन्नानां प्रत्युत्पन्नैव ।
किं सर्वस्यैवानिवृताव्याकृतस्य ? न सर्वस्य ।
अभिज्ञानैर्माणिकादृते ॥ ३८ ॥
द्वे अभिज्ञे अव्याकृते निर्माणचित्तं च वर्जयित्वा । तेषां हि बलवत्त्वात्
प्राप्तस्य । तस्यैव शैक्षेणेति । तस्यैव प्रतिसंख्यानिरोधस्य शैक्षेण मार्गेण प्राप्तस्य
शैक्षी । अशैक्षेणाशैक्षी । क्षयज्ञानसम्प्रयुक्तेन मार्गेण प्राप्तस्य, विसंयोगप्राप्ति-
संनिश्रयत्वात् क्षयज्ञानस्य । यद्यपि स वज्रोपमेन शैक्षेण प्राप्यते तदावाह-
कत्वात्, तत्प्राप्तवचने तु शैक्ष्याः प्राप्तेरशैक्षी प्राप्तिर्विशेषिता स्यादिति न तेन
शैक्षेणाशैक्षीत्युक्तम् । तस्यैवार्यमार्गप्राप्तस्यानास्रवेति । तस्यैव प्रतिसंख्यानिरोध-
स्यार्यमार्गप्राप्तस्यानास्रवा। मार्गसत्यस्य चानास्रवा । प्राप्तिरित्यधिकृतम्। आर्येण
लौकिकमार्गप्राप्तस्य प्रतिसंख्यानिरोधस्य प्राप्तिः किं सास्रवा ? उताहोऽनास्रवा ?
उभयेत्याह । सा कस्मान्नोक्ता ? सावशेषं भाष्यम्, पश्चाद् दर्शयिष्यते—
"लौकिकेनायं वैराग्ये विसंयोगाप्तयो द्विधा" (अभि० को० ६. ४७) इति
नोच्यते। या त्वसंकीर्णा प्राप्तिः सैवेहोच्यत इति वेदितव्यम् ।
दुर्बलत्वादिति । अनभिसंस्कारवत्त्वाद् दुर्बलत्वम् ।
द्वे अभिज्ञे इति । दिव्यचक्षुरभिज्ञाम्, दिव्यश्रोत्राभिज्ञाम् । निर्माणचित्तं च
वर्जयित्वा । किम् ? "अव्याकृताप्तिः सहजा" इति सम्बन्धनीयम् । तेषां हि

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २२३
प्रयोगविशेषनिष्पत्तेः पूर्वं पश्चात् सहजा प्राप्तिः । शैल्पस्थानिकस्यापि कस्य-
चिदैर्यापथिकस्य चात्यर्थमभ्यस्तस्येच्छन्ति¹ ॥ ३८ ॥
किमनिवृताव्याकृतस्यैव ²सहजप्राप्तिः ? इत्याह—
निवृत्तस्य च रूपस्य
निवृताव्याकृतस्यापि विज्ञप्तिरूपस्य सहजैव प्राप्तिः, अधिमात्रेणाप्य-
विज्ञप्त्यनुत्थापनाद्दौर्बल्यसिद्धेः ।
यथा अव्याकृतानां धर्माणामयं प्राप्तिभेदः, किमेवं कुशलाकुशलानामपि
कश्चित् प्राप्तिभेदोऽस्ति ? अस्तीत्याह ।
कामरूपस्य³ नाग्रजा ।
कामावचरस्य विज्ञप्त्यविज्ञप्तिरूपस्याग्रजा प्राप्तिः सर्वथा नास्ति । सहजा
चास्ति, पश्चात्कालजा च ।
बलवत्त्वादिति । विस्तरः—तेषां हि दिव्यचक्षुरभिज्ञादीनां बलवत्त्वात् । किम् ?
पूर्वपश्चात् सहजा प्राप्तिः । प्रयोगविशेषनिष्पत्तेरिति । प्रयोगविशेषेण निष्पत्ति-
दिव्यचक्षुरभिज्ञादीनाम्, तस्याः प्रयोगविशेषनिष्पत्तेर्बलवत्त्वम् । बलवत्त्वात्
पूर्वपश्चात्सहजा प्राप्तिरित्यर्थसम्बन्धः । शैल्पस्थानिकस्यापि कस्यचित्, तद्यथा
विश्वकर्मणः । ऐर्यापथिकस्य च । तद्यथा स्थविरस्याश्वजितः । अत्यर्थम-
भ्यस्तस्य भृशमात्मसात्कृतस्येच्छन्ति वैभाषिकाः । किम् ? पूर्वपश्चात्सहजा
प्राप्तिरिति ॥ ३८ ॥
“निवृत्तस्य च रूपस्य” इति । च-शब्दः समुच्चयार्थः । प्राप्तिः सहजेति समु-
च्चीयते । तच्च क्लिष्टं रूपं प्रथमध्यानभूमिकमेव विज्ञप्तिरूपं वेदितव्यम्;
ततोऽन्यासु भूमिषु तदुत्थापकाभावात् । अधिमात्रेणापीति । विस्तरः—अधिमात्रे-
णापि चित्तेन निवृत्ता विज्ञप्तिरुत्थापिता । तदेव चाधिमात्रं विज्ञप्तिचित्त-
मविज्ञप्ति नोत्थापयति । अतो दौर्बल्यसिद्धिः । तस्याः दौर्बल्यसिद्धेः सहजैव
प्राप्तिः । प्राप्तिभेद इति । विपाकजादीनामनि Nervृताव्याकृतानां सहजा प्राप्तिः,
अभिज्ञाद्वयादीनां तु पूर्वपश्चात्सहजा प्राप्तिरिति तद्भेदः ।
“कामरूपस्य नाग्रजा” इति । कामावचरस्य कुशलाकुशलस्य विज्ञप्त्यविज्ञ-
प्तिरूपस्याग्रजा प्राप्तिः सर्वथा नास्ति । यदि कुशलस्य यद्यकुशलस्य, नास्त्येव
सर्वथेत्यर्थः । सहजा चास्ति पश्चात्कालजा चेति । सम्भवतः । तद्यथा प्रथमस्य
१. अत्यर्थ०—का० । २. सहजा प्राप्ति.—का० । ३ कामे रूपस्य—का० ।

२२७ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तस्यैव शैक्षेण मार्गेण प्राप्तस्य शैक्षी, अशैक्षेणाशैक्षी ।
दर्शनभावनाहेयानां यथाक्रमं दर्शनभावनाहेयैव प्राप्तिः ॥
अहेयानां तु भेदः । स निर्दिश्यते—
अहेयानां द्विधा मता ।
अप्रहेया धर्मा अनास्रवाः । भावनाहेया प्राप्तिः,
अनार्यप्राप्तस्य च प्रतिसंख्यानिरोधस्य । तस्यैवार्यमार्गप्राप्तस्यानास्रवा अहेया,
मार्गसत्यस्य च ।
यदुक्तम्—“त्रैयध्विकानां त्रिविधा” ( अ० को० २.३७ ) इति,
तस्योत्सर्गस्यायमपवादः—
अव्याकृताप्तिः सहजा
अनिवृताव्याकृतानां सहजैवाप्तिः, नाग्रजा, न पश्चात्कालजा; दुर्बलत्वात् ।
तेन तेषामतीतानामतीतैव, यावत् प्रत्युत्पन्नानां प्रत्युत्पन्नैव ।
किं सर्वेषामैवानिवृताव्याकृतस्य ? न सर्वस्य ।
अभिज्ञानैर्माणिकादृते ॥ ३८ ॥
द्वे अभिज्ञे अव्याकृते निर्माणचित्तं च वर्जयित्वा । तेषां हि बलवत्त्वात्
प्राप्तस्य । तस्यैव शैक्षेणेति । तस्यैव प्रतिसंख्यानिरोधस्य शैक्षेण मार्गेण प्राप्तस्य
शैक्षी । अशैक्षेणाशैक्षी । क्षयज्ञानसम्प्रयुक्तेन मार्गेण प्राप्तस्य, विसंयोगप्राप्ति-
सन्निश्रयत्वात् क्षयज्ञानस्य । यद्यपि स वज्रोपमेन शैक्षेण प्राप्यते तदावाह-
कत्वात्, तत्प्राप्तवचने तु शैक्ष्याः प्राप्तेरशैक्षी प्राप्तिविशेषिता स्यादिति न तेन
शैक्षेणाशैक्षीत्युक्तम् । तस्यैवार्यमार्गप्राप्तस्यानास्रवन्ति । तस्यैव प्रतिसंख्यानिरोध-
स्यार्यमार्गप्राप्तस्यानास्रवा । मार्गसत्यस्य चानास्रवा । प्राप्तिरित्यधिकृतम् । आर्येण
लौकिकमार्गप्राप्तस्य प्रतिसंख्यानिरोधस्य प्राप्तिः किं सास्रवा ? उताहोऽनास्रवा ?
उभयेत्याह । सा कस्मान्नोक्ता ? सावशेषं भाष्यम्, पश्चाद् दर्शयिष्यते—
“लौकिकेनायवैराग्ये विसंयोगाप्तयो द्विधा” ( अभि० को० ६. ४७ ) इति
नोच्यते । या त्वसंकीर्णा प्राप्तिः सैवेहोच्यत इति वेदितव्यम् ।
दुर्बलत्वादिति । अनभिसंस्कारवत्त्वाद् दुर्बलत्वम् ।
द्वे अभिज्ञे इति । दिव्यचक्षुरभिज्ञाम्, दिव्यश्रोत्राभिज्ञाम् । निर्माणचित्तं च
वर्जयित्वा । किम् ? “अव्याकृताप्तिः सहजा” इति सम्बन्धनीयम् । तेषां हि

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २२३
प्रयोगविशेषनिष्पत्तेः पूर्वं पश्चात् सहजा प्राप्तिः । शैल्यस्थानिकस्यापि कस्य-
चिदैर्यापथिकस्य चात्यर्थमभ्यस्तस्येच्छन्ति¹ ॥ ३८ ॥
किमविवृताव्याकृतस्यैव ²सहजप्राप्तिः ? इत्याह—
निवृतस्य च रूपस्य
निवॄताव्याकृतस्यापि विज्ञप्तिरूपस्य सहजैव प्राप्तिः, अधिमात्रेणाप्य-
विज्ञप्त्यनुत्थापनाद्दौर्बल्यसिद्धेः ।
यथा अव्याकृतानां धर्माणामयं प्राप्तिभेदः, किमेवं कुशलाकुशलानामपि
कश्चित् प्राप्तिभेदोऽस्ति ? अस्तीत्याह ।
कामरूपस्य³ नाग्रजा ।
कामावचरस्य विज्ञप्त्यविज्ञप्तिरूपस्याग्रजा प्राप्तिः सर्वथा नास्ति । सहजा
चास्ति, पश्चात्कालजा च ।
बलवत्त्वादिति । विस्तरः—तेषां हि दिव्यचक्षुरभिज्ञादीनां बलवत्त्वात् । किम् ?
पूर्वंपश्चात् सहजा प्राप्तिः । प्रयोगविशेषनिष्पत्तेरिति । प्रयोगविशेषेण निष्पत्ति-
दिव्यचक्षुरभिज्ञादीनाम्, तस्याः प्रयोगविशेषनिष्पत्तेर्बलवत्त्वम् । बलवत्त्वात्
पूर्वंपश्चात्सहजा प्राप्तिरित्यर्थसम्बन्धः । शैलपस्थानिकस्यापि कस्यचित्, तद्यथा
विश्वकर्मणः । ऐर्यापथिकस्य च । तद्यथा स्थविरस्याश्वजितः । अत्यर्थम-
भ्यस्तस्य भृशमात्मसात्कृतस्येच्छन्ति वैभाषिकाः । किम् ? पूर्वंपश्चात्सहजा
प्राप्तिरिति ॥ ३८ ॥
“निवृतस्य च रूपस्य” इति । च-शब्दः समुच्चयार्थः । प्राप्तिः सहजेति समु-
च्चीयते । तच्च क्लिष्टं रूपं प्रथमध्यानभूमिकमेव विज्ञप्तिरूपं वेदितव्यम्;
ततोऽन्यास भूमिक्षु तदुत्थापकाभावात् । अधिमात्रेणापीति । विस्तरः—अधिमात्रे-
णापि चित्तेन निवृत्ता विज्ञप्तिरुत्थापिता । तदेव चाधिमात्रं विज्ञप्तिवित्त-
मविज्ञप्तिं नोत्थापयति । अतो दौर्बल्यसिद्धिः । तस्याः दौर्बल्यसिद्धेः सहजेव
प्राप्तिः । प्राप्तिभेद इति । विपाकजादीनामविवृताव्याकृतानां सहजा प्राप्तिः,
अभिज्ञाद्वयादीनां तु पूर्वंपश्चात्सहजा प्राप्तिरिति तद्भेदः ।
“कामरूपस्य नाग्रजा” इति । कामावचरस्य कुशलकुशलस्य विज्ञप्त्यविज्ञ-
प्तिरूपस्याग्रजा प्राप्तिः सर्वथा नास्ति । यदि कुशलस्य यद्यकुशलस्य, नास्त्येव
सर्वथेत्यर्थः । सहजा चास्ति पश्चात्कालजा चेति । सम्भवतः । तद्यथा प्रथमस्य
१. अत्यर्थं०—का० । २. सहजा प्राप्ति.—का० । ३ कामे रूपस्य—का० ।

२२४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
किमप्राप्तेरपि प्राप्तिवत् प्रकारभेदः ? नेत्याह । किं तर्हि ?
अक्लिष्टाव्याकृताऽप्राप्तिः
अप्राप्तिरनिवृताव्याकृतैव सर्वा । अध्वभेदेन पुनः
साऽतीताजातयोस्त्रिधा ॥ ३९ ॥
प्रत्युत्पन्नस्य नास्त्यप्राप्तिः प्रत्युत्पन्ना । अतीतानागतयोस्तु त्रैयध्विकी ॥ ३९॥
कामाद्याप्तामलानां च
‘त्रिविधा’ इति वर्तते । कामाप्तानां कामरूपारूप्यावचरी । एवं रूपा-
रूप्याप्तानामनास्रवाणां च नास्त्यनास्रवा काचिदप्राप्तिः । तथा हि—
विज्ञप्त्यविज्ञप्तिक्षणस्यादौ सहजा प्राप्तिर्भवति । द्वितीयादिषु क्षणेषु तस्यैवाद्यस्य
क्षणस्य पश्चात्कालजा भवति । एवमन्येषामपि द्वितीयादीनां क्षणानां सहजा
पश्चात्कालजा प्राप्तिर्वेदितव्या । कामावचरस्यैव रूपस्याग्रजा प्राप्तिप्रतिषेधाद्
ध्यानानास्रवसंवररूपस्याग्रजा प्राप्तिरस्त्येवेत्युत्सृष्टा भवति ।
अप्राप्तिरनिवृताव्याकृतैव सर्वा । कस्माद्व्यवस्थाप्यते ? यद्यप्राप्तिः क्लेशानां
क्लिष्टा भवेत्, प्रहीणक्लेशस्य क्लेशवदेव न स्यात् । यदि कुशला स्यात्, समु-
च्छिन्नकुशलमूलस्य न स्यात् । अनास्रवाणां धर्मानामप्राप्तिरनास्रवा स्यात् ।
किं स्यात् ? पृथग्जनो न स्यात्; नित्यमार्यधर्मसमन्वागतत्वात् । पारिशेष्याद-
निवृताव्याकृतैवाप्राप्तिरिति व्यवस्थाप्यते । प्रत्युत्पन्नस्य नास्त्यप्राप्तिः प्रत्युत्प-
न्नेति । प्रत्युत्पन्नस्य धर्मस्य प्राप्तिर्वर्तते । तस्मादस्याप्राप्तिर्नास्ति प्रत्युत्पन्ना;
तस्य प्राप्यप्राप्त्योः समवधानासम्भवात् । अतीतानागतयोस्तु त्रैयध्विकीति ।
अप्राप्तानां प्राप्तिविहीनानां च प्रायोगिकाणां गुणानामनागतानां च चक्षुरादीना-
मपि च येषां प्राप्तिर्नास्ति, अतीताप्यस्त्यप्राप्तिः, अनागतापि, प्रत्युत्पन्नापि ।
स्रोतोम्बुन्यायेन हि तेषामप्राप्तिरुत्पद्यते निरुध्यते अनागतावस्थानेति ॥ ३९ ॥
“कामाद्याप्तामलानां च” इति । “त्रिधा” इत्यनुकर्षणार्थश्चकारः । कामा-
दिषु धातुष्वाप्ता अभियुक्ताः कामाद्याप्ताः, कामाद्याप्तानाममलानां चाप्राप्ति-
स्त्रिविधा, उपपन्नाश्रयवशेन तदुद्भवद्भावात् । धर्मसहाव्यवस्थापिनी ह्यप्राप्तिः,
न प्राप्तिवद्धर्मवशेन व्यवस्थाप्यते । तद्यथा—कामधातूपपन्नस्य कामरूपारूप्या-
वचराणामनास्रवाणां च धर्मानामप्राप्तिः कामावचरी, रूपधातूपपन्नस्य रूपा-
वचरी, आरूप्यधातूपपन्नस्यारूप्यावचरी । तद्यथा—कामधातूपपन्नस्य प्रायोगि-
काणां गुणानामुपपत्तिलाभिकानामपि कुशलसमुच्छेदावस्थायामप्राप्तिः, अवीत-
रागत्वाच्च रूपारूप्यावचराणामक्लिष्टाना मप्राप्तिः, पृथग्जनत्वाच्चानास्रवा-

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २२५
मार्गस्याप्राप्तिरिष्यते ।
पृथग्जनत्वम्
“पृथग्जनत्वं कतमत् ? आर्यधर्माणामलाभः” ( ) इति
शास्त्रपाठः। अलाभश्च नामाप्राप्तिः। न च पृथग्जनत्वमनास्रवं भवितुमर्हति ।
कतमेषामार्यधर्माणामलाभः ? सर्वेषाम्; अविशेषवचनात् । स तु यो विना
लाभेनालाभः । अन्यथा हि बुद्धोऽपि श्रावकप्रत्येकबुद्धसान्तानिकैरसमन्वागमाद्¹
अनार्यः स्यात् । एवशब्दस्तर्हि पठितव्यः ? न पठितव्यः । एकपदान्यपि
ह्यवधारणानि भवन्ति, तद्यथा—अब्भक्षः, वायुभक्ष इति ।

णामप्राप्तिः कामावचरी । तथा रूपधातूत्पन्नस्य कामावचराणां भूमिसञ्चार-
त्यक्तानां रूपारूप्यावचराणां च प्रायोगिकाणां गुणानां पृथग्जनत्वाच्चा-
नास्रवाणामप्राप्ती रूपावचरी । तथैव चारूप्यधातूत्पन्नस्य कामरूपावचराणां
भूमिसञ्चारत्यक्तानामारूप्यावचराणां च प्रायोगिकाणां गुणानां पृथग्जनत्वादेव
चानास्रवाणामप्राप्तिरारूप्यावचरीति नेयम् ।
पृथग्जनत्वं कतमत् ? आर्यधर्माणामलाभ इति । अनेन शास्त्रपाठनानास्रवत्वा-
भावमप्राप्तेर्दर्शयति ।
कतमेषामार्यधर्माणामलाभ इति । 'आर्यधर्मा दुःखेदर्मज्ञानक्षान्तिमारभ्य
सर्वोऽनास्रवो मार्गः' इति । अत एवं पृच्छति । सर्वेषामविशेषवचनादिति ।
सर्वेषां दुःखेदर्मज्ञानक्षान्त्यादीनां शैक्षाशैक्षज्ञानानामलाभः । कस्मात् ?
अविशेषितत्वात् । यद्येवम्, उत्पन्नायामपि दुःखेदर्मज्ञानक्षान्तौ परिशिष्टा-
नामार्यधर्माणामलाभोऽस्यास्तीत्यनार्यः स्यात् ? तस्मादिदमाह—स तु यो विना
लाभेनेति । यो विना लाभेनालाभः, तत् पृथग्जनत्वमिति । अन्यथा हीति ।
विस्तरः—यद्यार्यधर्माणां लाभेऽपि सत्यन्येषामपि धर्माणामलाभः पृथग्जनत्व-
मिष्यते, बुद्धोऽपि श्रावकप्रत्येकबुद्धसन्तानिकैर्धर्मैरसमन्वागमादनार्यः स्यात् ।
केवलालाभग्रहणात्त्वप्रसङ्गः । एवशब्दस्तर्हि पठितव्य इति । आर्यधर्माणाम-
लाभ एवेति । एकपदान्यपि ह्यवधारणानीति केवलपदान्यपीत्यर्थः । अब्भक्षो
वायुभक्ष इति । अब्भक्ष एव, वायुभक्ष एवेति नोच्यते, एवशब्दस्य चार्थो
गम्यते, तद्वदिहापीति । अथ वा—अप एव यो भक्षयति सोऽब्भक्षः, यो वायुमेव
भक्षयति स वायुभक्ष इति । यथात्र लुप्तनिर्दिष्टस्यैवकारस्यावधारणार्थो गम्यते,
तद्वदिहाप्यलाभ एवेति ।

१. प्रत्येकबुद्धगोत्रकै०—का० ।
अभि० को० १५

२२६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तितत्सहभुवामलाभ इत्यपरे । न च तत्त्यागादनार्यत्व-
प्रसङ्गः¹ ? तदलाभस्यात्यन्तं हतत्वात् । ते तर्हि त्रिगोत्रा इति कतमेषामलाभः ?
सर्वेषाम् । एवं तर्हि स एव परिहारः । यत्नस्तर्हि व्यर्थः ? एवं तु साधु यथा
सौत्रान्तिकानाम् । कथं च सौत्रान्तिकानाम् ? "अनुत्पन्नार्यधर्मा सन्ततिः²
पृथग्जनत्वम्" इति ।
अथेयमप्राप्तिः कथं विहीयते ? यस्य या धर्मस्य प्राप्तिरसौ
तत्प्राप्तिभूमिसञ्चाराद् विहीयते ॥ ४० ॥
यथा तावदार्यमार्गस्यालाभः पृथग्जनत्वम्, तस्य लाभात् तद्विहीयते, भूमि-
सञ्चाराच्च ।
दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तितत्सहभुवामित्यपर इति । विस्तरः—दुःखे धर्मज्ञानक्षान्ते-
स्तत्सहभुवां च वेदनादीनां धर्माणांमलाभः पृथग्जनत्वम् । अस्मिन् पक्ष उत्पन्ना-
यामपि दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ परिशिष्टानामार्यधर्माणामलाभोऽस्तीत्यनार्यः
स्यादिति यो दोषः उक्तः स न सम्भवति । यदा तर्हि फलप्राप्तिस्तदा दुःखे
धर्मज्ञानक्षान्तितत्सहभुवां विहानिरिति फलप्राप्तावनार्यः स्यादिति दोषपरि-
हारार्थमाह—न च तत्त्यागात् । न च तेषां क्षान्तिसहभुवां त्यागात् । अनार्यत्व-
प्रसङ्गः । तदलाभस्यात्यन्तं हतत्वात्, तस्यालाभस्यात्यन्तविहीनत्वात् । कथम् ?
असावत्यन्तं हतः, तत्सन्ताने पुनरनुत्पत्तेः । ते तर्हि त्रिगोत्रा इति । श्रावक-
प्रत्येकबुद्धबुद्धगोत्रा इति । कतमेषामलाभः ? सर्वेषामिति । श्रावकादिगोत्राणाम् ।
एवं तर्हि स एव दोष इति । बुद्धोऽपि त्रिगोत्रालाभादनार्यः स्यादित्यर्थः । पुनः स
एव परिहार इति । 'स तु यो विना लाभेन' इति पूर्ववत् प्रपञ्चो यावत् 'तद्यथा
अब्भक्षो वायुभक्षः' इति । यत्नस्तर्हि व्यर्थ इति । क्षान्तिपरिशिष्टार्यधर्मालाभ-
सद्भावादनार्यः स्यादित्यस्य दोषस्य परिहाराय 'क्षान्तितत्सहभुवामलाभः
पृथग्जनत्वम्' इति यो यत्नः, स व्यर्थः स्यात् । पूर्वपक्षदोषपरिहार एवाय-
मास्थीयते—अनुत्पन्नार्यधर्मा सन्ततिरिति । अनुत्पन्ना आर्यधर्मा अस्यामित्य-
नुत्पन्नार्यधर्मा सन्ततिः पृथग्जनत्वम् । अनुत्पन्नार्यमार्गा स्कन्धसन्ततिरित्यर्थः ।
अर्थाद् उत्पन्नार्यधर्मा सन्ततिरार्यत्वमित्युक्तं भवति; आश्रयपरावृत्तेः ।
अथेयमप्राप्तिरिति । सर्वधर्माप्राप्तिश्चोद्यते, नार्यधर्माप्राप्तिरेव । यथा
तावदिति । उदाहरणमेतत् । तस्य लाभात् तद्विहीयत इति । तस्यार्यमार्गस्य
लाभात् तत्पृथग्जनत्वमलाभलक्षणं विहीयते । किंधातुकं तत् पृथग्जनत्वम् ?
१. तद्योगाद्०—का० । २ ०र्यधर्मसन्ततिः—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २२७
एवमन्येषामपि योज्यम् ।
'विहीयते' इति तस्या अप्राप्तेरप्राप्तिरुच्यते, प्राप्तिश्छिद्यते । किं पुनरप्राप्ति-
त्रिधातुकमित्येके । ननु चोपपत्त्याश्रयवशेनलाभो व्यवस्थाप्यते, पृथग्जनत्वं
चालाभस्वभावम्, तस्मादस्य कामावचरस्य सत्त्वस्य कामावचरमेव पृथग्जन-
त्वमस्ति, न रूपारूप्यावचरम् । अतस्त्रैधातुकं विहीयत इत्ययुज्यमानमेतत्
पश्यामः ? अथ पुनरनुत्पत्तिधर्मतां तदापन्नमिति कृत्वा त्रैधातुकं तद्विहीयत
इत्युपचारकल्पना ? भवत्वेषा, नैषा वार्यते । कामावचरस्यैव त्वेकस्य पृथग्ज-
नत्वस्य प्राप्तिरस्ति । तल्लौकिकाग्रधर्मावस्थायां विहीयत इति वेद्यम् । तच्च
कामवैराग्ये नवमे विमुक्तिमार्गे प्रहीयते । रूपारूप्यधातवोत्पद्यमानस्य त्वार्यस्य
प्रतिभूम्यवस्थितानां पृथग्जनत्वानामार्यमार्गप्राप्तिसामर्थ्यान्नैव प्राप्तिरुत्पद्यते ।
प्रतिभूमि तु नवमे विमुक्तिमार्गे तेषां प्रहाणं भवतीत्यवगन्तव्यम् ।
भूमिसञ्चाराच्चेति । यदा च कामधातोर्वैराग्यं कृत्वा प्रथमं ध्यानं सञ्चरति,
तदा च तत्कामावचरं पृथग्जनत्वं विहीयते । न चार्यो भवति; प्रथमध्यान-
भूमिकपृथग्जनत्वप्रादुर्भावात् । एवमारूप्यधातुसञ्चाराद् रूपावचरं पृथग्जनत्वं
विहीयते । ऊर्ध्वभूमेरचाधरां भूमिं सञ्चरते । ऊर्ध्वभूमिकं पृथग्जनत्वं विहीयत
इति वक्तव्यम् । एवमन्येषामपि योज्यमिति । यथा आर्यमार्गस्य प्राप्त्या पृथग्जन-
त्वमप्राप्तिर्विहीयत इति योजितम्, एवमन्येषामपि श्रुतचिन्तामयादिकानां
धर्माणामप्राप्तिर्विहीयत इति योज्यम् । कथम् ? कामावचराणां तावच्छ्रुतचिन्ता-
मयादिकानां धर्माणां प्राप्तिलाभादप्राप्तिर्विहीयते । उपपत्तिलाभिकानां च
कुशलानां प्राप्त्या समुच्छिन्नकुशलस्याप्राप्तिर्विहीयते, भूमिसञ्चाराच्च । यदा
चायं कामधातोश्च्युत्वा प्रथमं ध्यानमुपपत्त्या सञ्चरति, तदा च तद्भूमिकानां
गतिसंगृहीतानां स्कन्धानामप्राप्तिर्विहीयते । अक्लिष्टाव्याकृता एव हि गतयो
वक्ष्यन्ते । "अव्याकृतास्तिः सहजा" (अभि० को० २.३८) इति चोक्तम् ।
एवं प्रथमध्यानभूमिकानां प्रायोगिकाणां गुणानां प्राप्तेरप्राप्तिर्विहीयते,
भूमिसञ्चाराच्च । ऊर्ध्वभूमिकानां गतिसंगृहीतानां स्कन्धानां तद्भूमिसञ्चाराद्
विहीयत इति । इदमेकेषां भूमिसञ्चारव्याख्यानोदाहरणम् । तत्राविविक्तं पश्यामः
ऊर्ध्वभूमिकानां गतिसंगृहीतानां स्कन्धानामप्राप्तिर्न केवलं भूमिसञ्चाराद्विही-
यते, किं तर्हि ? तत्प्राप्तितोऽपीति । इदं त्वसंकीर्णमुदाहरणं पश्यामः । तद्यथा -
द्वितीयादिध्यानभूमिकानां प्रायोगिकाणां गुणानां तदलाभिनः कामावचरस्य
सत्त्वस्याप्राप्तिरस्ति । स यदि कामवैराग्यं कृत्वा प्रथमध्यानमुपपद्यते, सा
तेषामप्राप्तिर्भूमिसञ्चाराद्विहीयते । प्रथमध्यानभूमिका तु तेषामप्राप्तिरु

२२८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [इन्द्रिय-
प्राप्योरपि प्राप्यप्राप्ती भवतः ? उभयोरप्युभयं भवतीत्याहुः । ननु चैवमन-
वस्थाप्रसङ्गः प्राप्तीनाम् ? नानवस्थाप्रसङ्गः; परस्परसमन्वागमात् । आत्मना
तृतीयो हि धर्म उत्पद्यते । स च धर्मः, तस्य प्राप्तिः, प्राप्तिप्राप्तिश्च । तत्र
प्राप्त्युत्पादात् तेन धर्मेण समन्वागतो भवति, प्राप्तिप्राप्त्या च । प्राप्तिप्राप्त्युत्पत्तेः १
पुनः प्राप्त्यैव समन्वागतो भवति, अतो नानवस्था ।
एवं च कृत्वा आत्मना तृतीयस्य धर्मस्य कुशलस्य क्लिष्टस्य च २ द्वितीये
क्षणे तिस्रः प्राप्तयो जायन्ते, तासां च पुनस्तिस्रोऽनुप्राप्तय ३ उद्भवन्ति इति
षड् भवन्ति । तृतीये क्षणे प्रथमद्वितीयक्षणोत्पन्नानां द्रव्याणां नव प्राप्तयः
सार्धमनुप्राप्तिभिरष्टादश ४ भवन्ति ।
एवमुत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गेनैताः प्राप्तयो विसर्पन्त्यः सर्वेषामतीतानागतानां
ननु चैवमनवस्थाप्रसङ्गः प्राप्तीनामिति । प्राप्तेरपि प्राप्तिः, अस्या अप्यन्या,
तस्या अप्यन्या-इत्यनवस्था । परस्परसमन्वागमादिति । प्राप्तिप्राप्तियोगात्
प्राप्त्याः समन्वागतः । प्राप्तियोगात् प्राप्तिप्राप्त्या समन्वागत इत्यर्थः । प्राप्त्यु-
त्पादादिति विस्तरः । प्राप्त्युत्पादात् तेन धर्मेण चित्तेन वा समन्वागतो भवति ।
प्राप्तिप्राप्त्या च । समन्वागत इति वर्तते । प्राप्तिप्राप्त्युत्पत्तेः प्राप्त्यैव समन्वागतो
भवतीति । एवं प्राप्तिरुभयत्र व्याप्रीयते, प्राप्तिप्राप्तिस्त्वेकत्रेति, अतो
नानवस्था । कुशलस्य क्लिष्टस्य चेति । अनयोरग्रजपश्चात्कालजप्राप्तित्वाद्
ग्रहणम् । अव्याकृतस्य हि सहजैव प्राप्तिरिति । द्वितीये क्षण इति । विस्तरः-
द्वितीये क्षणे तस्य धर्मस्य, तत्प्राप्तेः, प्राप्तिप्राप्तेश्च प्राप्तय इति तिस्रः प्राप्तयः ।
प्राप्तियोगाद्धि तैः समन्वागतो भवति । ताभिस्तिसृभिः प्राप्तिभिः समन्वागमार्थं
पुनस्तिस्रोऽनुप्राप्तय उद्भवन्तीति षड् भवन्ति प्राप्तयः । प्रथमद्वितीयक्षणोत्पन्नानां
द्रव्याणामिति । धर्मेण सार्धं नवानां द्रव्याणां नव प्राप्तयः सार्धमनुप्राप्तिभि-
रष्टादश भवन्ति ।
एवमुत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गेनेति । विस्तरः-उत्तरोत्तरस्य क्षणस्य वृद्धिः प्राप्तिभिः,
उत्तरोत्तरे वा क्षणे वृद्धिः प्राप्तीनाम्, तस्याः प्रसङ्ग उत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गः, तेन
उत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गेन । एताः प्राप्तयो विसर्पन्त्य इति । दिङ्मात्रं दर्शयिष्यामः ।
चतुर्थे क्षणे प्रथमक्षणोत्पन्नैस्त्रिभिर्धर्मैः प्राप्त्यनुप्राप्तिमद्भिर्भवितव्यम् । द्वितीय-
क्षणोत्पन्नाभिरपि षड्भिः प्राप्त्यनुप्राप्तिभिः पुनः प्राप्त्यनुप्राप्तिमतीभिर्भावि-

• १. प्राप्तिप्राप्त्युत्पादात्-का० । २ वा-का० ।
  ३. का० पुस्तके नास्ति । ४. ०रित्यष्टादश-का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २२९
क्लेशोपक्लेशक्षणानामुपपत्तिलाभिकानां च कुशलक्षणानां ¹ससम्प्रयोगसहभुवामना-
द्यन्तसंसारपर्यपन्नानामनन्ता एकस्य प्राणिनः क्षणे क्षणे उपजायन्ते इत्यनन्तद्रव्याः
प्रतिसन्तानमात्मभावक्षणाः सत्त्वानां भवन्ति । अत्युत्सवो बतायं प्राप्तीनां वर्त्तते !
केवलं न प्रतिघातिन्यः,² यतोऽवकाशं³ लभन्ते । इतरथा ह्याकाशेऽप्यवकाशो
न स्याद् द्वितीयस्य प्राणिनः ॥ ४० ॥
अथ केयं सभागता ?
सभागता सत्त्वसाम्यं
सभागता नाम द्रव्यम्, सत्त्वानां सादृश्यम् । 'निकायसभागः' इत्यस्याः
शास्त्रे संज्ञा ।
तव्यम् । एवं तृतीयक्षणोत्पन्नाभिरष्टादशभिः प्राप्त्यनुप्राप्तिभिः पुनरपि प्राप्त्य-
नुप्राप्तिमतोभिर्भवितव्यमिति प्रथमद्वितीयतृतीयक्षणोत्पन्नानां सप्तविंशतिः प्राप्तयः
सार्धमनुप्राप्तिभिस्तावतीभिरिति चतुःपञ्चाशत् प्राप्तयश्चतुर्थे क्षणे भवन्ति । पञ्चमे
तु क्षणे प्रथमद्वितीयतृतीयक्षणोत्पन्नाः प्राप्त्यनुप्राप्तयः पुनश्चतुःपञ्चाशच्चतुर्थ-
क्षणोत्पन्नप्राप्त्यनुप्राप्तयश्च द्विश्चतुःपञ्चाशद् भवन्ति । त्रीणि चतुःपञ्चाशत्कानि
द्वाषष्ट्युत्तरशतं प्राप्तीनां जायते । एवमुत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गो वक्तव्यः ।
अतीतानागतानामिति । अत्र प्रत्युत्पन्नाग्रहणम्; अनावश्यकत्वात् । उत्पत्तिलाभि-
कानां चेति । अत्र प्रायोगिकाग्रहणमनावश्यकत्वादेव । ससम्प्रयोगसहभुवामिति ।
सवेदनादिसजात्यादीनाम् । अनाद्यन्तसंसारपर्यपन्नानाम् । अनादावनन्ते च
संसारे संगृहीतानाम् । अनन्ता अप्रमेया एकस्य प्राणिनः, किमङ्ग बहूनाम् !
क्षणे क्षणे उपजायन्ते प्राप्तय इति । अनन्तद्रव्या एव । अनन्तप्राप्तिद्रव्या इत्यर्थः ।
अत्युत्सवो बतायं प्राप्तीनामिति । परिहासवचनमेतत् । केवलं न प्रतिघातिन्यः,
अरूपिणीत्वात् । यतोऽवकाशं लभन्ते प्राप्तयः ॥ ४० ॥
“सभागता सत्त्वसाम्यम्” इति । विस्तरः—समानो भागो भजनमेषामिति
सभागाः, तद्भावः सभागता । समानो वा भागो भजनं सभागः, सभाग एव
सभागता । यद्योगात् सभागो भवति तद् द्रव्यम् । सत्त्वानां साम्यं सामान्यम्,
सादृश्यमित्यर्थः । सत्त्वग्रहणमसत्त्वनिरासार्थम् । सत्त्वानां सत्त्वसंख्यातानां
च धर्माणां सादृश्यं सभागता । असत्त्वसंख्यातानां शालियवादीनां नेष्यते ।
निकायसभाग इत्यस्याः शास्त्रे संज्ञेति । ज्ञानप्रस्थानादिके शास्त्रे 'निकायसभागः'
१. सप्रयोग०—का० । २. तु अप्रतिघातिन्यो—का० ।
३. ०शमाकाशे—का० ।

सा पुनरभिन्ना भिन्ना च। अभिन्ना सर्वसत्त्वानां सत्त्वसभागता; प्रतिसत्त्वं
सर्वेषु भावात्। भिन्ना पुनस्तेषामेव सत्त्वानां धातु-भूमि-गति-योनि-जाति-स्त्री-
पुरुषोपासक-भिक्षु-शैक्षाशैक्षादिभेदेन प्रतिनियता धर्मसभागता।
पुनः स्कन्धायतनधातुतः। यदि सत्त्वसभागता द्रव्यमविशिष्टं न स्यात्,
अन्योन्यविशेषभिन्नेषु सत्त्वेषु 'सत्त्वः सत्त्वः' इत्यभेदेन बुद्धिर्न स्यात्, प्रज्ञप्तिश्च।
एवं स्कन्धादिबुद्धिप्रज्ञप्तयोऽपि योज्याः।
स्याच्च्यवेत, उपपद्येत, न च सत्त्वसभागतां विजह्यात्, न च प्रतिलभेत—
इति चतुष्कोटिकः। प्रथमा कोटिः—यतश्च्यवते तत्रैवोपपद्यमानः। द्वितीया—
इत्यनया संज्ञायं चित्तविप्रयुक्तो निर्दिश्यते। इह तु श्लोकबन्धानुगुण्यात् सभा-
गतेत्यनया संज्ञयेत्यभिप्रायः।
सा पुनरभिन्ना भिन्ना चेति। या सर्वसत्त्ववर्त्तिनी। प्रतिसत्त्वमन्यान्याप्य-
भिन्नेत्युच्यते; सादृश्यात्। न हि सा यथा वैशेषिकाणामेका नित्या चेति।
भिन्ना—या क्वचिद् वर्तते, क्वचिन्न वर्तते। तत आह—भिन्ना पुनरिति विस्तरः।
धातवस्त्रयः कामादयः। गतयः पञ्च नरकादयः। योनयश्चतस्रोऽण्डजादयः।
जातयो ब्राह्मणादयः। आदिशब्देन उपासिका-भिक्षुणी-नैवशैक्षनाशैक्षादयः
संगृह्यन्ते। स्कन्धायतनधातुत इति। रूपस्कन्धसभागता यावद्धर्मधातुसभागता।
अविशिष्टमिति। सामान्यरूपम्। प्रज्ञप्तिश्चेति। अभिधानं चेत्यर्थः। एवं
स्कन्धादिबुद्धिप्रज्ञप्तयोऽपि योज्या इति। यदि स्कन्धसभागताद्रव्यमविशिष्टं न
स्याद्, अन्योन्यविशेषभिन्नेषु स्कन्धेषु 'स्कन्धः स्कन्धः' इत्यभेदेन बुद्धिर्न स्यात्,
प्रज्ञप्तिश्चेति।
एवं धात्वादिबुद्धिप्रज्ञप्तयोऽपि योज्या इत्येके पठन्ति। तेषामेवं वक्तव्यम्—
यदि सभागतेति विस्तरेण यावदन्योन्यविशेषभिन्नेषु धातुषु 'कामावचरः
'कामावचरः' इत्यभेदेन बुद्धिर्न स्यात्, प्रज्ञप्तिश्चेति।
चतुष्कोटिक इति। स्याच्च्यवेतोपपद्येत न च सत्त्वसभागतां विजह्यान्न च
प्रतिलभेतेति। सत्त्वसभागतामिति। सत्त्वानां सभागता सत्त्वसभागता मनुष्य-
त्वादिलक्षणा। सत्त्वग्रहणं हि धर्मविशेषणार्थम्। सत्त्वसभागता ह्यत्र चतुः-
कोटिके विवक्षिता, न धर्मसभागतेति। न तु 'सत्त्वस्सत्त्वः' इत्याकारसभागते-
हाभिप्रेता। यदि हि साभिप्रेता स्यात्, तृतीया कोटिर्न सिध्येत्; गतिसञ्चारेऽपि
तस्याः सत्त्वसभागतायास्तादवस्थ्यात्। तत्रैवोपपद्यमान इति। तद्यथा मनुष्य-

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २३१
नियाममवक्रामन् स हि पृथग्जनसभागतां विजहाति¹, आर्यसभागतां प्रति-
लभते। तृतीया—गतिसञ्चारात्। चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा।
यदि पृथग्जनसभागता नाम द्रव्यमस्ति, किं पुनः पृथग्जनत्वेन। नहि
मनुष्यसभागताया अन्यन् मनुष्यत्वं कल्प्यते। नैव च लोकः सभागतां पश्यति;
अरूपिणीत्वात्। नचैनां प्रज्ञया परिच्छिनत्ति, प्रतिपद्यते च सत्त्वानां जात्य-
भेदमिति सत्या अपि तस्याः कथं तत्र व्यापारः।
गतेश्च्युत्वा मनुष्यगतावेवोपद्यमानो मनुष्यगतेश्च्यवते मरणादुपपद्यते च;
तस्यामेव प्रतिसन्धिबन्धात्। न चासौ मनुष्यसभागतां विजहाति, न च
प्रतिलभते; तस्या मनुष्यसभागतायास्तादवस्थ्यात्। द्वितीया नियाम-
मवक्रामन्निति। स सत्त्वसभागतां पृथग्जनत्वस्वभावां सभागतां विजहाति,
आर्यत्वस्वभावां सभागतामपरां प्रतिलभते। तृतीया गतिसञ्चारादिति। तद्यथा
मनुष्यगतेश्च्युत्वा देवगतावुपपद्यमानः च्यवते, तथैव मरणादुपपद्यते च;
प्रतिसन्धिवन्धात्। सत्त्वसभागतां मनुष्यसभागतालक्षणां विजहाति, प्रतिलभते
च देवसभागतालक्षणामपरामिति। चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वेति। पूर्वोक्त-
कोटिस्वभावप्रकारान् वर्जयित्वेत्यर्थः। तद्यथा जीवन् पृथग्जन आर्यो वा
किञ्चिदलभमानः।
यदि पृथग्जनसभागता नाम द्रव्यमस्ति किं पुनः पृथग्जनत्वेन। आर्यधर्मालाभ-
स्वभावेन कल्पितेन। प्रयोजनमिति वाक्यशेषः। पृथग्जनसभागतयैव पृथग्जन
इति परिच्छिद्येत, यथा मनुष्यसभागतयैव मनुष्य इति। न हि मनुष्यसभागताया
अन्यन्मनुष्यत्वं कल्प्यते। वैभाषिकाैरालाभवदन्यस्वभावम्। तत्र च साधनम्—
'न स्वसभागताया अन्यत् पृथग्जनत्वम्; स्वसभागताप्रत्ययाभिधेयत्वात्, मनुष्य-
त्ववत्'। नैव च लोकः सभागतां पश्यत्यरूपिणीत्वादिति। न लोकश्चक्षुषा सभा-
गतां पश्यति; अरूपिणीत्वादरूपवतीत्वाद्, अरूपस्वभावत्वाद्वा। यथा न पश्यति
एवं न शृणोति, यावन्न स्पृशतीति। अनेन प्रत्यक्षासिद्धतां दर्शयति। न चैनां
प्रज्ञया परिच्छिनत्तीति। अनेनानुमानेनापि न सिद्धयतीति दर्शयति। प्रतिपद्यते च
सत्त्वानां जात्यभेदमिति। सत्या अपि तस्याः कथं तत्र व्यापार इति। जात्यभेद-
प्रतिपत्तौ जात्यभेदप्रतिपत्तिरस्ति। सा तु न सभागतया द्रव्यान्र्तरकल्पितया
कृता; प्रमाणेनानुपलभ्यमानत्वेन तस्या व्यापारासम्भवात्।
ब्रूयास्त्वम्—न निर्निमित्ता सामान्यबुद्धिर्भवितुमर्हति, तेन यन्निमित्तं
तस्याः मामान्यबुद्धेः तत् सभागता नाम द्रव्यमिति ? वयमपि तां सामान्य-
१. विजह्याद्—का०।

२३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अपि च—असत्त्वसभागतापि किं नेष्यते। शालियवमुद्गमाषाम्रपनस-
लोहकाञ्चनादीनां स्वजातिसादृश्यात्, तासां च सभागतानामन्योन्यभिन्नानां कथम-
भेदेन सभागता प्रज्ञप्तिः क्रियते। वैशेषिकाश्चैवं द्योतिता भवन्ति। तेषामपि
ह्येष सिद्धान्तः–'सामान्यपदार्थो नामास्ति, यतः समानप्रत्ययोत्पत्तिरतुल्यप्रकारेष्व-
पि' इति। अयं तु तेषां विशेषः–स एकोऽप्यनेकस्मिन् वर्तते यदि द्योतिताः,
यदि न द्योतिताः।
अस्त्येषा तु सभागता; सूत्रे वचनाद्—इति वैभाषिकाः। उक्तं हि
भगवता—"स चेदित्थन्त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागताम्" इति।
उक्तमेतत्, न तूक्तं द्रव्यान्तरमिति ?
का तर्हि सा ? त एव हि तथाभूताः संस्कारा येषु मनुष्यादिप्रज्ञप्तिः
शल्यादिषु सभागतावत्। तत्त्वेतन्न वर्णयन्ति ॥
बुद्धिं सनिमित्तां ब्रूमः। सादृश्यकृता हि सा बुद्धिः। तच्च सादृश्यं न द्रव्यान्तर-
मिति ब्रूमः। तेनोच्यते—अपि चासत्त्वसभागतापि किं नेष्यत इति। विस्तरः—
न द्रव्यान्तरसभागतानिमित्ता 'सत्त्वः सत्त्वः' इति सामान्यबुद्धिः; सामान्या-
कारप्रवृत्तत्वात्। शालियवमुद्गमाषादिसामान्यबुद्धिवत्। शालियवस्वजाति-
सादृश्यकृता ह्येषा सामान्यबुद्धिः। न च तेषां स्वजातिसादृश्यं स्वतोऽर्थान्तरं
भवति। तासाञ्च सभागतानामिति। विस्तरः—अन्या सत्त्वसभागता, अन्या
धातुसभागता, अन्या गतिसभागतेत्यन्योन्यभिन्नाः सभागता इष्यन्ते। तासां
सभागतेति प्रज्ञप्तिः 'इयं सभागतेयं सभागता' इत्यभेदेन कथं भवद्भिः क्रियते,
व्यवहारः प्रत्ययश्च कथं जायते ? यद्यत्रापि सभागतान्तरं प्रतिज्ञायेत येन
सभागता सामान्यबुद्धिर्भवेत्, भवेत् सोऽयमपक्षः; प्राक्पक्षविरोधात्। वैशे-
षिकाश्चैवं द्योतिता इति। ज्वलिताः, समर्थिता इत्यभिप्रायः। तेऽपि हि सामा-
न्यपदार्थवादिनः, भवन्तोऽपीति। अयं तु तेषां वैशेषिकाणां विशेषः—एकोऽप्यने-
कस्मिन् वर्तते स्रक्सूत्रवत्, भूतकण्ठे गुणवच्चेति। यदि द्योतिताः सामान्यपदार्थ-
वादित्वात्। यदि न द्योतिता एकानेकनित्यानित्यत्वादिविशेषवादित्वात्। न हि
परलोकास्तित्वादीनि वैशेषिकैः कल्पितानीति न व्यवस्थाप्यन्ते।
स चेदित्थन्त्वमागच्छतीति। प्राणातिपातेनासेवितेन भावितेन बहुलीकृतेन
नरकेषूपपद्यते, स चेदित्यन्त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागतां प्राप्नोति प्राणाति-
पातेनाल्पायुर्भवतीति विस्तरः। इदं प्रकार इत्थम्, तद्भावः इत्थन्त्वमिति।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २३३
अथ किमिदमासंज्ञिकं नाम ?
आसंज्ञिकमसंज्ञिषु ।
निरोधश्चित्तचैत्तानां
असंज्ञिसत्त्वेषु देवेषूपपन्नानां यश्चित्तचैत्तानां निरोधस्तदासज्ञिकं नाम
द्रव्यम्। येन चित्तचैत्ता अनागतेऽध्वनि कालान्तरं सन्निरुध्यन्ते, नोत्पत्तुं लभन्ते;
नदीतोयसन्निरोधवत् ।
तत् पुनरेकान्तेन
विपाकः
कस्य विपाकः ? असंज्ञिसमापत्तेः ॥
कतमे ते सत्त्वा येष्वसंज्ञिसत्त्वाः ?
ते बृहत्फलाः ॥ ४१ ॥
बृहत्फला नाम देवा येषां केचिदसंज्ञिसत्त्वाः प्रदेशे भवन्ति ध्यानान्तरिकावत् ।
किं पुनस्तेनैव कदाचित् संज्ञिनो भवन्ति ? भवन्त्युपपत्तिकाल च्युतिकाले च ।
"प्रकृष्टमपि कालं स्थित्वा सह संज्ञोत्पादात् तेषां सत्त्वानां तत्स्थानात् च्युति-
र्भवति" इति सूत्रे पाठः । ते च ततो दीर्घस्वप्नव्युत्थिता इव च्युता कामधातावु-
"शरीरेन्द्रियसंस्थानचेष्टाहारादिसौभाग्यकारणम् अन्योन्याभिरभिसम्बन्ध-
निमित्तं च सभागता" इत्याचार्यसङ्घभद्रः । तदेतदेतेनैव प्रत्युक्तम् । वयमपि
ह्येवमिच्छामः । न तु सा सभागता द्रव्यान्तरम् । त एव हि संस्कारास्तथा-
कारणभावं प्रतिपद्यन्त इति ॥
“आसंज्ञिकमसंज्ञिषु निरोधश्चित्तचैत्तानाम्" इति । विस्तरः—असंज्ञिनामिद-
मासज्ञिकम्, असंज्ञिषु वा भवमासंज्ञिकम् । निरुध्यन्तेऽनेन चित्तचेत्ताः,
चित्तचैत्तान् वा निरुणद्धीति निरोधः । येनानागतेऽध्वन्यवस्थिताश्चित्तचैत्ताः
कालान्तरं तावत्कालं सन्निरुध्यन्ते, नोत्पत्तुं लभन्त इत्यर्थः । तदासज्ञिकं
नाम द्रव्यम् । नदीतोयसन्निरोधवत् । सेतुवदित्यर्थः ।
ध्यानान्तरिकावदिति । यथा ब्रह्मपुरोहिता नाम ते देवा येषां केचिन्महा-
ब्रह्माणः प्रदेशे भवन्ति ध्यानान्तरिकायाम्, तथा बृहत्फला नाम ते देवा येषा-
मसंज्ञिसत्त्वाः प्रदेशे भवन्ति, न भूम्यन्तरे । भवन्ति उपपत्तिकाल च्युतिकाले च ।
संज्ञिन इति सम्बन्धनीयम्; क्लिष्टेन मनसा प्रतिसन्धिबन्धात् । "उपेक्षायां

पपद्यन्ते, नान्यत्र । पूर्वसमापत्तिसंस्कारपरिक्षयात् अपूर्वानुपचयाच्च क्षिप्ता इव
क्षीणवेगा इषवः पृथिवीं पतन्ति । येन च तत्रोपपत्तव्यम्, तस्यावश्यं कामावचरं
कर्मापरपर्यायवेदनीयं भवति । यथा उत्तरकौरवाणां देवोपपत्तिवेदनीयम् ॥ ४१ ॥
अथ 'समापत्ती' इति यदुक्तम्, कतमे ते समापत्ती ? असंज्ञिसमापत्तिः,
निरोधसमापत्तिश्च ।
केयमसंज्ञिसमापत्तिः ? यथैवासंज्ञिकमुक्तम्- "निरोधश्चित्तचैत्तानाम्" इति ।
तथाऽसंज्ञिसमापत्तिः
असंज्ञिनां सत्त्वानां समापत्तिः, असंज्ञा वा¹ समापत्तिरित्यसंज्ञिसमा-
पत्तिः¹ । सापि चित्तचैत्तानां निरोधः । एतावत् तथाशब्देनान्वाकृष्यते ।
सा तु समापत्तिः
ध्यानेऽन्त्ये
अन्त्यध्यानं चतुर्थम्, तत्पर्यपन्नाऽसौ, नान्यभूमिका ।