अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२२८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [इन्द्रिय-
प्राप्योरपि प्राप्यप्राप्ती भवतः ? उभयोरप्युभयं भवतीत्याहुः । ननु चैवमन-
वस्थाप्रसङ्गः प्राप्तीनाम् ? नानवस्थाप्रसङ्गः; परस्परसमन्वागमात् । आत्मना
तृतीयो हि धर्म उत्पद्यते । स च धर्मः, तस्य प्राप्तिः, प्राप्तिप्राप्तिश्च । तत्र
प्राप्त्युत्पादात् तेन धर्मेण समन्वागतो भवति, प्राप्तिप्राप्त्या च । प्राप्तिप्राप्त्युत्पत्तेः १
पुनः प्राप्त्यैव समन्वागतो भवति, अतो नानवस्था ।
एवं च कृत्वा आत्मना तृतीयस्य धर्मस्य कुशलस्य क्लिष्टस्य च २ द्वितीये
क्षणे तिस्रः प्राप्तयो जायन्ते, तासां च पुनस्तिस्रोऽनुप्राप्तय ३ उद्भवन्ति इति
षड् भवन्ति । तृतीये क्षणे प्रथमद्वितीयक्षणोत्पन्नानां द्रव्याणां नव प्राप्तयः
सार्धमनुप्राप्तिभिरष्टादश ४ भवन्ति ।
एवमुत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गेनैताः प्राप्तयो विसर्पन्त्यः सर्वेषामतीतानागतानां
ननु चैवमनवस्थाप्रसङ्गः प्राप्तीनामिति । प्राप्तेरपि प्राप्तिः, अस्या अप्यन्या,
तस्या अप्यन्या-इत्यनवस्था । परस्परसमन्वागमादिति । प्राप्तिप्राप्तियोगात्
प्राप्त्याः समन्वागतः । प्राप्तियोगात् प्राप्तिप्राप्त्या समन्वागत इत्यर्थः । प्राप्त्यु-
त्पादादिति विस्तरः । प्राप्त्युत्पादात् तेन धर्मेण चित्तेन वा समन्वागतो भवति ।
प्राप्तिप्राप्त्या च । समन्वागत इति वर्तते । प्राप्तिप्राप्त्युत्पत्तेः प्राप्त्यैव समन्वागतो
भवतीति । एवं प्राप्तिरुभयत्र व्याप्रीयते, प्राप्तिप्राप्तिस्त्वेकत्रेति, अतो
नानवस्था । कुशलस्य क्लिष्टस्य चेति । अनयोरग्रजपश्चात्कालजप्राप्तित्वाद्
ग्रहणम् । अव्याकृतस्य हि सहजैव प्राप्तिरिति । द्वितीये क्षण इति । विस्तरः-
द्वितीये क्षणे तस्य धर्मस्य, तत्प्राप्तेः, प्राप्तिप्राप्तेश्च प्राप्तय इति तिस्रः प्राप्तयः ।
प्राप्तियोगाद्धि तैः समन्वागतो भवति । ताभिस्तिसृभिः प्राप्तिभिः समन्वागमार्थं
पुनस्तिस्रोऽनुप्राप्तय उद्भवन्तीति षड् भवन्ति प्राप्तयः । प्रथमद्वितीयक्षणोत्पन्नानां
द्रव्याणामिति । धर्मेण सार्धं नवानां द्रव्याणां नव प्राप्तयः सार्धमनुप्राप्तिभि-
रष्टादश भवन्ति ।
एवमुत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गेनेति । विस्तरः-उत्तरोत्तरस्य क्षणस्य वृद्धिः प्राप्तिभिः,
उत्तरोत्तरे वा क्षणे वृद्धिः प्राप्तीनाम्, तस्याः प्रसङ्ग उत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गः, तेन
उत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गेन । एताः प्राप्तयो विसर्पन्त्य इति । दिङ्मात्रं दर्शयिष्यामः ।
चतुर्थे क्षणे प्रथमक्षणोत्पन्नैस्त्रिभिर्धर्मैः प्राप्त्यनुप्राप्तिमद्भिर्भवितव्यम् । द्वितीय-
क्षणोत्पन्नाभिरपि षड्भिः प्राप्त्यनुप्राप्तिभिः पुनः प्राप्त्यनुप्राप्तिमतीभिर्भावि-

• १. प्राप्तिप्राप्त्युत्पादात्-का० । २ वा-का० ।
  ३. का० पुस्तके नास्ति । ४. ०रित्यष्टादश-का० ।