अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २२९
क्लेशोपक्लेशक्षणानामुपपत्तिलाभिकानां च कुशलक्षणानां ¹ससम्प्रयोगसहभुवामना-
द्यन्तसंसारपर्यपन्नानामनन्ता एकस्य प्राणिनः क्षणे क्षणे उपजायन्ते इत्यनन्तद्रव्याः
प्रतिसन्तानमात्मभावक्षणाः सत्त्वानां भवन्ति । अत्युत्सवो बतायं प्राप्तीनां वर्त्तते !
केवलं न प्रतिघातिन्यः,² यतोऽवकाशं³ लभन्ते । इतरथा ह्याकाशेऽप्यवकाशो
न स्याद् द्वितीयस्य प्राणिनः ॥ ४० ॥
अथ केयं सभागता ?
सभागता सत्त्वसाम्यं
सभागता नाम द्रव्यम्, सत्त्वानां सादृश्यम् । 'निकायसभागः' इत्यस्याः
शास्त्रे संज्ञा ।
तव्यम् । एवं तृतीयक्षणोत्पन्नाभिरष्टादशभिः प्राप्त्यनुप्राप्तिभिः पुनरपि प्राप्त्य-
नुप्राप्तिमतोभिर्भवितव्यमिति प्रथमद्वितीयतृतीयक्षणोत्पन्नानां सप्तविंशतिः प्राप्तयः
सार्धमनुप्राप्तिभिस्तावतीभिरिति चतुःपञ्चाशत् प्राप्तयश्चतुर्थे क्षणे भवन्ति । पञ्चमे
तु क्षणे प्रथमद्वितीयतृतीयक्षणोत्पन्नाः प्राप्त्यनुप्राप्तयः पुनश्चतुःपञ्चाशच्चतुर्थ-
क्षणोत्पन्नप्राप्त्यनुप्राप्तयश्च द्विश्चतुःपञ्चाशद् भवन्ति । त्रीणि चतुःपञ्चाशत्कानि
द्वाषष्ट्युत्तरशतं प्राप्तीनां जायते । एवमुत्तरोत्तरवृद्धिप्रसङ्गो वक्तव्यः ।
अतीतानागतानामिति । अत्र प्रत्युत्पन्नाग्रहणम्; अनावश्यकत्वात् । उत्पत्तिलाभि-
कानां चेति । अत्र प्रायोगिकाग्रहणमनावश्यकत्वादेव । ससम्प्रयोगसहभुवामिति ।
सवेदनादिसजात्यादीनाम् । अनाद्यन्तसंसारपर्यपन्नानाम् । अनादावनन्ते च
संसारे संगृहीतानाम् । अनन्ता अप्रमेया एकस्य प्राणिनः, किमङ्ग बहूनाम् !
क्षणे क्षणे उपजायन्ते प्राप्तय इति । अनन्तद्रव्या एव । अनन्तप्राप्तिद्रव्या इत्यर्थः ।
अत्युत्सवो बतायं प्राप्तीनामिति । परिहासवचनमेतत् । केवलं न प्रतिघातिन्यः,
अरूपिणीत्वात् । यतोऽवकाशं लभन्ते प्राप्तयः ॥ ४० ॥
“सभागता सत्त्वसाम्यम्” इति । विस्तरः—समानो भागो भजनमेषामिति
सभागाः, तद्भावः सभागता । समानो वा भागो भजनं सभागः, सभाग एव
सभागता । यद्योगात् सभागो भवति तद् द्रव्यम् । सत्त्वानां साम्यं सामान्यम्,
सादृश्यमित्यर्थः । सत्त्वग्रहणमसत्त्वनिरासार्थम् । सत्त्वानां सत्त्वसंख्यातानां
च धर्माणां सादृश्यं सभागता । असत्त्वसंख्यातानां शालियवादीनां नेष्यते ।
निकायसभाग इत्यस्याः शास्त्रे संज्ञेति । ज्ञानप्रस्थानादिके शास्त्रे 'निकायसभागः'
१. सप्रयोग०—का० । २. तु अप्रतिघातिन्यो—का० ।
३. ०शमाकाशे—का० ।