अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २२३
प्रयोगविशेषनिष्पत्तेः पूर्वं पश्चात् सहजा प्राप्तिः । शैल्पस्थानिकस्यापि कस्य-
चिदैर्यापथिकस्य चात्यर्थमभ्यस्तस्येच्छन्ति¹ ॥ ३८ ॥
किमनिवृताव्याकृतस्यैव ²सहजप्राप्तिः ? इत्याह—
निवृत्तस्य च रूपस्य
निवृताव्याकृतस्यापि विज्ञप्तिरूपस्य सहजैव प्राप्तिः, अधिमात्रेणाप्य-
विज्ञप्त्यनुत्थापनाद्दौर्बल्यसिद्धेः ।
यथा अव्याकृतानां धर्माणामयं प्राप्तिभेदः, किमेवं कुशलाकुशलानामपि
कश्चित् प्राप्तिभेदोऽस्ति ? अस्तीत्याह ।
कामरूपस्य³ नाग्रजा ।
कामावचरस्य विज्ञप्त्यविज्ञप्तिरूपस्याग्रजा प्राप्तिः सर्वथा नास्ति । सहजा
चास्ति, पश्चात्कालजा च ।
बलवत्त्वादिति । विस्तरः—तेषां हि दिव्यचक्षुरभिज्ञादीनां बलवत्त्वात् । किम् ?
पूर्वपश्चात् सहजा प्राप्तिः । प्रयोगविशेषनिष्पत्तेरिति । प्रयोगविशेषेण निष्पत्ति-
दिव्यचक्षुरभिज्ञादीनाम्, तस्याः प्रयोगविशेषनिष्पत्तेर्बलवत्त्वम् । बलवत्त्वात्
पूर्वपश्चात्सहजा प्राप्तिरित्यर्थसम्बन्धः । शैल्पस्थानिकस्यापि कस्यचित्, तद्यथा
विश्वकर्मणः । ऐर्यापथिकस्य च । तद्यथा स्थविरस्याश्वजितः । अत्यर्थम-
भ्यस्तस्य भृशमात्मसात्कृतस्येच्छन्ति वैभाषिकाः । किम् ? पूर्वपश्चात्सहजा
प्राप्तिरिति ॥ ३८ ॥
“निवृत्तस्य च रूपस्य” इति । च-शब्दः समुच्चयार्थः । प्राप्तिः सहजेति समु-
च्चीयते । तच्च क्लिष्टं रूपं प्रथमध्यानभूमिकमेव विज्ञप्तिरूपं वेदितव्यम्;
ततोऽन्यासु भूमिषु तदुत्थापकाभावात् । अधिमात्रेणापीति । विस्तरः—अधिमात्रे-
णापि चित्तेन निवृत्ता विज्ञप्तिरुत्थापिता । तदेव चाधिमात्रं विज्ञप्तिचित्त-
मविज्ञप्ति नोत्थापयति । अतो दौर्बल्यसिद्धिः । तस्याः दौर्बल्यसिद्धेः सहजैव
प्राप्तिः । प्राप्तिभेद इति । विपाकजादीनामनि Nervृताव्याकृतानां सहजा प्राप्तिः,
अभिज्ञाद्वयादीनां तु पूर्वपश्चात्सहजा प्राप्तिरिति तद्भेदः ।
“कामरूपस्य नाग्रजा” इति । कामावचरस्य कुशलाकुशलस्य विज्ञप्त्यविज्ञ-
प्तिरूपस्याग्रजा प्राप्तिः सर्वथा नास्ति । यदि कुशलस्य यद्यकुशलस्य, नास्त्येव
सर्वथेत्यर्थः । सहजा चास्ति पश्चात्कालजा चेति । सम्भवतः । तद्यथा प्रथमस्य
१. अत्यर्थ०—का० । २. सहजा प्राप्ति.—का० । ३ कामे रूपस्य—का० ।