सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)

108 Upanishads Part 3 - Sadhana Khand

पण्डित श्रीराम शर्मा आचार्य द्वारा

स्रोत: संस्कृति संस्थान बरेली · संस्कृति संस्थान बरेली (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished572 पृष्ठ

१६२ ] [ पंचम अध्याय

१६२ ] [ पंचम अध्याय
केचित्तृणौषधिवृक्षफलमूलपतंगकाः ।
केचित् कदम्बजम्बीरसालतालतमालकाः ॥१४०
केचिन्महेन्द्रमलयसह्यमन्दरमेरवः ।
केचित् क्षारोदधिक्षीरघृते क्षुजलराशयः ॥१४१॥
केचिद्दिशालाः ककुभः केचिन्नद्यो महारयाः ।
विहरन्त्युच्चकैः केचिन्निपतन्त्युत्पतन्ति च ॥१४२
कन्दुकाइव हस्तेन मृत्युनाऽविरतं हताः ।
भुक्त्वा जन्मसहस्राणि भूयः संसारसंकटे ॥१४३
पतन्ति केचिदबुधाः संप्राप्यापि विवेकिताम् ।
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नमात्मतत्त्वं स्वशक्तितः ॥१४४
लीलयैव यदादत्ते दिक्कालकलितं वपुः ।
तदेव जीवपर्यायवासनावेशतः परम्ः ॥१४५
मनः संपद्यते लोलं कलनाकलनोन्मुखम् ।
कलयन्ती मनः शक्तिरादौ भावयति क्षणात् ॥१४६
आकाशभावनामच्छां शब्दबीजरसोन्मुखीम् ।
ततस्तद् घनतां यातं घनस्पन्दक्रमन्मनः ॥१४७
भावयत्यनिलस्पन्दं स्पर्शवीजरसोन्मुखम् ।
ताभ्यामाकाशवाताभ्यां दृढाभ्यासवशात्ततः ॥१४८
शब्दस्पर्शस्वरूपाभ्यां संघर्षाज्जम्यतेऽनलः ।
रूपतन्मात्रसहितं त्रिभिस्तैः सह संमितम् ॥१४६
मनस्ताहग्गुणगतं रसतन्मात्रवेदनम् ।
क्षणाच्चेतत्यपां शैत्यं जलसंवित्ततो भवेत् ॥१५०
ततस्तादृग्गुणगतं मनो भावयति क्षणात् ।
गन्धतन्मात्रमेतस्माद् भूमिसंवित्ततो भवेत् ॥१५१

CC0. In Public Domain. Digitization by eGangotri
महोपनिषत् ] [ १६३
अथेत्थंभूततन्मात्रवेष्टितं तनुतां जहत् ।
वपुर्वृत्तिकणाकारं स्फुरितं व्योम्नि पश्यति ॥१५२
अहंकारकलायुक्तं बुद्धिबीजसमन्वितम् ।
तत्पुर्यष्टकमित्युक्तं भूतहृत्पद्मषट्पदम् ॥१५३
तस्मिंस्तु तीव्रसंवेगाद्भावयद् भासुरं वपुः
स्थूलतामेति पाकेन मनो विल्वफलं यथा ॥१५४
मूषास्थद्रुतहेमाभं स्फुरितं विमलाम्बरे ।
संनिवेशमथादत्ते तत्तजः स्वस्वभावतः ॥१५५
ऊर्ध्वं शिरः पिण्डमयमधः पादमयं तथा ।
पार्श्वयोर्हस्तसंस्थानं मध्ये चोदरधर्मिणम् ॥१५६
कालेन स्फुटतामेत्य भवत्यमलविग्रहम् ।
बुद्धिसत्त्वबलोत्साहविज्ञानैश्वर्यस्थितः ।
स एव भगवान् ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥१५७
हे ब्रह्मन् ! जैसे हाथी कीचड़ में फँस जाता है, वैसे ही यह मन
चिन्तारूपी अग्नि की ज्वाला से जलाया हुआ, क्रोधरूप अजगर द्वारा
काटा हुआ और कामरूपी समुद्र के भंवर जाल में पड़ा हुआ है । यह
अपने पितामह आत्मा को भी भूल गया है इसलिये इसी का सर्वप्रथम
उद्धार करो । जीव के आश्रित हुये अनेक भाव लाखों, करोड़ों भेदों में
ब्रह्म के द्वारा कल्पित होकर उत्पन्न हुए और हो रहे हैं। जैसे निर्झर
में जल-कणों की उत्पत्ति होती है वैसे ही यह भविष्य में भी होते
रहेंगे । कुछ भाव तो सैकड़ों बार उत्पन्न हो चुके हैं, कुछ असंख्य बार
उत्पन्न हुये हैं, कोई दो-तीन बार ही उत्पन्न हुये और कुछ तो ऐसे हैं
जो प्रथम बार ही जन्म ग्रहण कर रहे हैं । इन सबने विभिन्न नामरूप
धारण किये हैं । कोई सूर्य, चन्द्रमा, हरि, शिव, वरुण, ब्रह्मा आदि के
रूप में हैं तो कोई किन्नर, यक्ष, गन्धर्व और नाग रूप में प्रकट हुये हैं ।