विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

॥ विष्णुस्मृतौ ५१ ॥ ११७
एकशफोभयदन्ताशने च । ३० । तित्तिरिकपिञ्जल-
लावकवर्तिकामयूरवर्जं सर्वपक्षिमांसाशने चाहोरा-
त्रम् । ३१ । कीटाशने दिनमेकं ब्रह्मसुवर्चलां पिबेत् ।
३२ । शुनां मांसाशने च । ३३ । छत्राककवकाशने
सांतपनम् । ३४ । यवगोधूमपयोविकारं स्नेहाक्तं सक्तून्
खाण्डवं च वर्जयित्वा पर्युषितं तन्नाश्योपवसेत् । ३५ ।
व्रश्चनामेध्यप्रभवांल्लोहितांश्च वृक्षनिर्यासान् । ३६ । शालू-
ककृशरासरसंयावपायसापूपशष्कुलीदेवान्नानि हवींषि
च । ३७ । गोऽजामहिषीवर्जं सर्वपयांसि च । ३८ ।
अनिर्देशाहानि तान्यपि । ३९ । स्यन्दिनीसंधिनीवि-
31. ॰कपिञ्जल॰ V⁴v Ap; ॰कापि

११८ ॥ विष्णुस्मृतौ ५१ ॥
वत्साक्षीरं च । ४० । अमेध्यभुजञ्च । ४१ । दधिवर्जं
केवलानि च शुक्तानि । ४२ । ब्रह्मचर्याश्रमी श्राद्धभो-
जने त्रिरात्रमुपवसेत् । ४३ । दिनमेकं चोदके वसेत् ।
४४ । मधुमांसाशने प्राजापत्यम् । ४५ । विडालकाक-
नकुलाखूच्छिष्टभक्षणे ब्रह्मसुवर्चलां पिवेत् । ४६ । स्त्रोच्छि-
ष्टाशने दिनमेकमुपोषितः पञ्चगव्यं पिवेत् । ४७ । पञ्च-
नखविण्मूत्राशने सप्तरात्रम् । ४८ । आमश्राद्धाशने
त्रिरात्रं पयसा वर्तेत । ४९ । ब्राह्मणः शूद्रोच्छिष्टाशने
सप्तरात्रम् । ५० । वैश्योच्छिष्टाशने पञ्चरात्रम् । ५१ ।
राजन्योच्छिष्टाशने त्रिरात्रम् । ५२ । ब्राह्मणोच्छिष्टा-
शने त्वेकाहम् । ५३ । राजन्यः शूद्रोच्छिष्टाशी पञ्च-
रात्रम् । ५४ । वैश्योच्छिष्टाशी त्रिरात्रम् । ५५ । वैश्यः

46. खोच्छिष्टाशने C¹, ².

42... कालेनाम्लीभूतानि शुक्तानि दधिव्यतिरिक्तानि शुक्तेकाहोपवासः ।...
दधिग्रहणं तद्विकाराणामप्युपलक्षणम् । 43... अकामतश्चेदम् ।...
45. ब्रह्मचारी मधुमांसाशने प्राजापत्यं कुर्यात् । श्राद्धे ऽश्राद्धे च ।...
46... इदं चाकामतः सकृद्भक्षणे ।... 47... अकामतश्चेदम् ।... 48.
मानुषातिरिक्तं पञ्चनखविण्मूत्राशने सप्ताहोपोषितोऽष्टमेऽह्नि पञ्चगव्यं पि-
बेत् । कामतश्चेदम् । 49. ब्रह्मचर्यतिरिक्तास्यामश्राद्धाशने त्र्यहं पयः-
पानम् । इदं चाकामतः ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ५१ ॥ ११६
शूद्रोच्छिष्टाशी च । ५६ । चण्डालान्नं भुक्त्वा चिराच-
मुपवसेत् । ५७ । सिद्धं भुक्त्वा पराकः ॥ ५८ ॥
असंस्कृतान्पशून्मन्त्रैर्नाद्याद्विप्रः कथं च न ।
मन्त्रैस्तु संस्कृतानद्याच्छाश्वतं विधिमास्थितः ॥ ५६ ॥
यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वेह मारणम् ।
वृथापशुघ्नः प्राप्नोति प्रेत्य चेह च निष्कृतिम् ॥ ६० ॥
यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा ।
यज्ञो हि भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः ॥ ६१ ॥
न तादृशं भवत्येनो मृगहन्तुर्धनांर्थिनः ।
यादृशं भवति प्रेत्य वृथामांसानि खादतः ॥ ६२ ॥
ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा ।
यज्ञार्थं निधनं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युच्छ्रिती

gitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgao
१२० ॥ विष्णुस्मृतौ ५१ ॥
यज्ञार्थेषु पशून्हिंसन्वेदतत्त्वार्थविद्द्विजः ।
आत्मानं च पशूंश्चैव गमयत्युत्तमां गतिम् ॥ ६५ ॥
गृहे गुरावरण्ये वा निवसन्नात्मवान्द्विजः ।
नावेदविहितां हिंसामापद्यपि समाचरेत् ॥ ६६ ॥
या वेदविहिता हिंसा नियतास्मिंश्चराचरे ।
अहिंसामेव तां विद्याद्वेदाद्धर्मो हि निर्बभौ ॥ ६७ ॥
योऽहिंसकानि भूतानि हिनस्त्यात्मसुखेच्छया ।
स जीवंश्च मृतश्चैव न क्वचित्सुखमेधते ॥ ६८ ॥
यो बन्धनवधक्लेशान्प्राणिनां न चिकीर्षति ।
स सर्वस्य हितप्रेप्सुः सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ ६९ ॥
यद्ध्यायति यत्कुरुते रतिं बध्नाति यत्र च ।
तदवाप्नोत्ययत्नेन यो हिनस्ति न किं च न ॥ ७० ॥
नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते क्वचित् ।
न च प्राणिवधः स्वर्ग्यस्तस्मान्मांसं विवर्जयेत् ॥ ७१ ॥
समुत्पत्तिं च मांसस्य वधबन्धौ च देहिनाम् ।
प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात् ॥ ७२ ॥
न भक्षयति यो मांसं विधिं हित्वा पिशाचवत् ।
स लोके प्रियतां याति व्याधिभिश्च न पीड्यते ॥ ७३ ॥
65. यो... वेदविहितयज्ञार्थं न तु भक्षणार्थं पशून्हिनस्ति... 69. यः
प्राणिनां वधबन्धादिक्लेशान् चिकीर्षति स सर्वेषामपि हितप्रेप्सुत्वादात्यन्तिक-
सुखमाप्नोति । 73. पिशाचा ह्यविधिनैव मांसं भक्षयन्ति ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ५१ ॥ ५२ ॥ १२१
अनुमन्ता विशसिता निहन्ता क्रयविक्रयी ।
संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश्चेति घातकाः ॥ ७४ ॥
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति ।
अनभ्यर्च्य पितृन्देवान्ततोऽन्योऽस्त्यपुण्यकृत् ॥ ७५ ॥
वर्षे वर्षेऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः ।
मांसानि च न खादेद्यस्तस्य पुण्यफलं समम् ॥ ७६ ॥
फलमूलाशनैर्दिब्यैर्मुन्यन्नानां च भोजनैः ।
न तत्फलमवाप्नोति यन्मांसपरिवर्जनात् ॥ ७७ ॥
मां स भक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् ।
एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ७८ ॥ ५१ ॥
────────────────────────────────────────────────
सुवर्णस्तेयकृद्राज्ञे कर्माचक्षाणो मुसलमर्पयेत् । १ ।
वधाच्चागाद्वा प्रयतो भवति । २ । महाव्रतं द्वादश-
ब्दानि वा कुर्यात् । ३ । निक्षेपापहारी च । ४ । धान्य-
धनापहारी च कृच्छ्रमब्दम् । ५ । मनुष्यस्त्रीकूपक्षेत्र-
────────────────────────────────────────────────
75. देवांस्ततोऽन्यो नास्त्यपुण्यकृत् ॥ C¹'² (and M. V, 52).
────────────────────────────────────────────────
77. दिव्यैः स्वर्गसाधनैः फलमूलनीवारादिभोजनैत्तादृशी स्वर्गप्राप्तिर्नास्ति
यादृशी मांसवर्जनेन ॥ LII, 1... तत्र ब्राह्मणस्वामिकमेव ।... 3.
अकामतः सुवर्णस्तेय आह ॥ 4... तस्य कामतोऽपहारी ।... 5... च-
कारात्सिद्धान्नं च ब्राह्मणस्यैतदपहृत्याब्दं कृच्छ्रं चरेत् । एतच्च कामतः ।...
6. मनुष्यो दासः । स्त्री दासी । शेषं प्रसिद्धम् । एषां क्षत्रियादिस्वामि-
4
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१२२ ॥ विष्णुस्मृतौ ५२ ॥
वापीनामपहारे चान्द्रायणम् । ६ । द्रव्याणामल्पसा-
राणां सांतपनम् । ७ । भक्ष्यभोज्यपानशय्यासनपुष्प-
मूलफलानां पञ्चगव्यपानम् । ८ । तृणकाष्ठद्रुमशुष्कान्न-
गुडवस्त्रचर्मामिषाणां त्रिरात्रमुपवसेत् । ९ । मणिमुक्ता-
प्रवालताम्ररजतायःकांस्यानां द्वादशाहं कणानश्नीयात्
। १० । कार्पासकीटजोर्णाद्यपहरणे त्रिरात्रं पयसा वर्तेत
। ११ । द्विशफैकशफापहरणे त्रिरात्रमुपवसेत् । १२ । पक्षि-
गन्धौषधिरज्जुवैदलाना मपहरणे दिनमुपवसेत् । १३ ।
दत्त्वैवापहृतं द्रव्यं धनिकस्याप्युपायतः ।
प्रायश्चित्तं ततः कुर्यात्कल्मषस्यापनुत्तये ॥ १४ ॥
यद्यत्परेभ्यस्त्वादद्यात्पुरुषस्तु निरङ्कुशः ।
तेन तेन विहीनः स्यात्तत्र यत्राभिजायते ॥ १५ ॥
LII, 8. ०यान० C¹'²v (and M. XI, 160). 12. ०शफहरणे C¹'²v.
कानामपच्छटजातीयानामपहारे चान्द्रायणम् ।... वापीकूपयोर्न स्वरूपेण
हरणम्... किंतु जलवतारेव । वापीकूपजलानां च शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृत-
मिति मानवात् (M. XI, 164) ।... 7. अल्पसाराण्यल्पमूल्यानि त्रपु-
सीसादीनि ।... पञ्चविंशतिपणलभ्यविषयमेतत् ।... 8. भक्ष्यं मोदकादि ।
भोज्यमोदनादि । पानं दुग्धादि ।... 10... कामतश्चेदम् ।... 11...
कार्पासादि शब्दात्तूमादितन्तवः । ... इदं च पादकृच्छ्रतुल्यत्वादकामतः ।...
14. धनस्वामिनेऽपहृतं द्रव्यं साक्षादेव दत्त्वा लज्जादिना साक्षाद्दानाश-
क्तावुपायान्तरेण यौतकादिमिषेणापि दत्त्वा प्रायश्चित्तं कार्यम् ।... 15.
रागाभिभवेन निषेधमगणय्य यद्यद्द्रव्यमपहरति...

॥ विष्णुस्मृतौ ५२ ॥ ५३ ॥ १२९
जीवितं धर्मकामौ च धने यस्मात्प्रतिष्ठितौ ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन धनहिंसां विवर्जयेत् ॥ १६ ॥
प्राणिहिंसापरो यस्तु धनहिंसापरस्तथा ।
महद्दुःखमवाप्नोति धनहिंसापरस्तयोः ॥ १७ ॥ ५२ ॥
अथागम्यागमने महाव्रतविधानेनाब्दं चीरवासा
वने प्राजापत्यं कुर्यात् । १ । परदारगमने च । २ ।
गोव्रतं गोगमने च । ३ । पुंस्ययोनावाकाशेऽप्सु दिवा
गोयाने च सवासाः स्नानमाचरेत् । ४ । चण्डालीग-
मने तत्साम्यमाप्नुयात् । ५ । अज्ञानतश्चान्द्रायणद्वयं
कुर्यात् । ६ । पशुवेश्यागमने च प्राजापत्यम् । ७ ।
सकृद्दुष्टा स्त्री यत्पुरुषस्य परदारे तद्व्रतं कुर्यात्
। ८ ।
यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः ।
तद्भैक्षभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति ॥ ९ ॥ ५३ ॥
15. परेभ्य व्यादद्यात् C$^{1, v}$. LIII, 7. च om. C$^{1, 2}$.
LIII, 1... तत्रागम्या शूद्रा पितृभार्या । तस्यामकामतोगमने...
2. गुरुतल्पतत्समव्यतिरिक्तस्वस्वजातिपरदारगमने ऽपि... 3... आकाशे
ऽन्तरिक्षे वारव्यापारादिना । अप्सु जलमध्ये ।... 5. कामतश्चण्डालीगमन
ग्राह्यं ।... 7. पशवो ऽश्वादयः ।... कामतश्चेदम् ।... 8. सकृदेकवारं
व्यभिचारिता स्त्री... 9... भैक्षं भुञ्जानो गायत्रीं जपन्...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१२४ ॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥
यः पापात्मा येन सह संयुज्यते स तस्यैव प्रायश्चित्तं
कुर्यात् । १ । मृतपञ्चनखात्कूपाद्यत्यन्तोपहताच्चोदकं
पीत्वा ब्राह्मणस्त्रिरात्रमुपवसेत् । २ । द्वहं राजन्यः
। ३ । एकाहं वैश्यः । ४ । शूद्रो नक्तम् । ५ । सर्वे चान्ते
व्रतस्य पञ्चगव्यं पिबेयुः । ६ ।
पञ्चगव्यं पिबेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तु सुरां पिबेत् ।
उभौ तौ नरकं यातौ महारौरवसंज्ञितम् ॥ ७ ॥
पर्वानायोग्यवर्जन्नृतावगच्छन्पत्नीं त्रिरात्रमुपवसेत्
। ८ । कूटसाक्षी ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् । ९। अनुदकमूत्रपु-
रीषकरणे सचैलं स्नानं महाव्याहृतिहोमश्च । १० ।
सूर्येणाभ्युदितनिर्मुक्तः सचैलस्नातः सावित्र्यष्टशतमावर्त-
येत् । ११ । श्वशृगालविड्वराहखरवानरवायसपुंश्चली-
भिर्दष्टः स्रवन्तीमासाद्य षोडश प्राणायामान्कुर्यात्
। १२ । वेदाग्न्युत्सादी चिपवगाङ्गाध्यधःशायी संवत्सरं
सकृद्भैक्षेण वर्तेत । १३। समुत्कर्षानृते गुरोश्चालीकनिर्वन्धे
LIV, 7. यातौ V¹. 12. षोडश om. V¹.
LIV, 6. सर्वे त्रैवर्णिका उक्तव्रतान्ते पञ्चगव्यं पिबेयुर्न शूद्रस्तस्य वक्ष्य-
माणत्वान्निषेधात् ।... 10... अकामतश्चेदम् ।... 12... नदीं गत्वा
तत्र स्नात्वा जले षोडश प्राणायामान्कुर्यात् ।... 13. वेदात्साध्यधीतवेद-
विसर्जनं । अग्न्युत्साद्याहिताग्नीनामग्नीनां श्रौतस्मार्तानां त्यागः ।...

॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥ १२५

तदाक्षेपणे च मासं पयसा वर्तेत । १४ । नास्तिको
नास्तिकवृत्तिः कृतघ्नः कूटव्यवहारी ब्राह्मणवृत्तिघ्नश्चैते
संवत्सरं भैक्षेण वर्तेरन् । १५ । परिवित्तिः परिवेत्ता
यया च परिविद्यते दाता याजकश्च चान्द्रायणं कुर्यात्
। १६ । प्राणिभूपुण्यसोमविक्रयी तप्तकृच्छ्रम् । १७ ।
आर्द्रौषधिगन्धपुष्पफलमूलचर्मवेणुविदळतुषकपालकेश-
भस्मास्थिगोरसपिण्याकतिलतैलविक्रयी प्राजापत्यम् ।
१८ । श्लेष्मातजतुमधूच्छिष्टशङ्खशुक्तिचपुसीसकृष्णलोहा-
दुम्बरखड्गपात्रविक्रयी चान्द्रायणं कुर्यात् । १९ । रक्त-
वस्त्ररङ्गरत्नगन्धगुड़मधुरसोर्णाविक्रयी चिराचमुपवसेत्
। २० । मांसलवणलाक्षाक्षीरविक्रयी चान्द्रायणं कुर्यात्

16. या च परिविद्यते V¹⁻³ C¹v ; या च परिवेत्ता या च परिविद्यते C².

17. ॰लोमविक्रयी C². C¹,² Ap. add कुर्यात् at the end. 18.
    ॰वैदल॰ C¹,².

18. नास्तिकवृत्तिर्बाह्याचारोपजीवी। नास्तिकेभ्यो वृत्तिजीवनं यस्येति
    वा। ... कूटव्यवहारी कूटेन कपटेन तुलामानादिक्कृतेन क्रयविक्रयकर्ता।
    ब्राह्मणवृत्तिघ्नो राजादिदत्तशासनाद्यपहर्ता। 16. परिवित्त्यादयः पञ्चापि
    चान्द्रायणं कुर्युः। ... 17. प्राणिनो गोमनुष्यादयः। ... पुण्यं यागादिजन्यो
    धर्मः। ... 18. आर्द्रमार्द्रकम्। ओषध्यो यवव्रीह्यादयः। ... विदलं... शूर्प-
    व्यजनादि। ... गोरसो क्षीरदध्यादिः। 19. श्लेष्माणि श्लेष्मातकफलानि।
    जतु लाक्षा! कृष्णलोहमायसम्। औदुम्बरं ताम्रम्। खड्गपात्रं खड्ग-
    शृङ्गमयं पात्रं पितृतर्पणासाध्यम्। ... 20. रक्तवस्त्रमञ्जिष्ठादिरञ्जितम्।
    रङ्गं धातुविशेषः। ... रसा गुडळवणादिव्यतिरिक्तास्तिक्ताकटुकादयः। ...

१२६ ॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥
। २१ । तं च भूयश्चोपनयेत् । २२ । उष्ट्रेण खरेण
वा गत्वा नग्नः स्नात्वा सुप्त्वा भुक्त्वा प्राणायामत्रयं
कुर्यात् । २३ ।
जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः ।
मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात् ॥ २४ ॥
अयाज्ययाजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च ।
अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्व्यपोहति ॥ २५ ॥
येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि ।
तांश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छ्रान्यथाविध्युपनाययेत् ॥ २६ ॥
प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः ।
ब्राह्मण्याच्च परित्यक्तास्तेषामप्येतदादिशेत् ॥ २७ ॥
यद्गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् ।
तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसा तथा ॥ २८ ॥
वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ।
स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥ २९ ॥
22. तं प्राग्गवाद्यपशुविक्रयिणम्... 23... इदं च कामतो ऽकामतस्तु
स्नानमेव ।... 25. अयाज्या याजनानर्हाः । ते च द्विविधा जात्या
शूद्रप्रतिलोमादयः कर्मणा पातित्योपपातकादियुक्ताः ।... अभिचारः पर-
मरणार्थो दृष्टोपायः । श्येनयागादिः ।... 26... त्रीन्प्राजापत्यांश्चारयित्वा
यथाविध्युपनाययेत् ।... यत्किंचिदुपनयनाङ्गहीने ऽप्येतदेव नानूच्येत यथा-
विधीति सामान्याभिधानात् ।... 28. गर्हितेन शास्त्रनिषिद्धेन क्षत्रादि-
कर्मणा... गर्हितपदोपादानान्निषिद्धप्रतिग्रहादावप्येतदेव ज्ञेयम् ।... 29.
वेदः स्मृत्युपलक्षकः । तेन श्रौतस्मार्तसंध्यास्नानादिनित्यकर्मलोपे...

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥ ५५ ॥ १२७
अवगूर्य चरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ।
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम् ॥ ३० ॥
एनस्विभिरनिर्णिक्तैर्नार्थं कंचित्समाचरेत् ।
कृतनिर्णेजनांश्चैतान्न जुगुप्सेत धर्मवित् ॥ ३१ ॥
बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः ।
शरणागतहन्तॄंश्च स्त्रीहन्तॄंश्च न संवसेत् ॥ ३२ ॥
अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो रोगिण एव च ॥ ३३ ॥
अनुक्तनिष्कृतीनां तु पापानामपनुत्तये ।
शक्तिं चावेक्ष्य पापं च प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ ३४॥५४॥
अथ रहस्यप्रायश्चित्तानि भवन्ति । १ । स्रवन्तीमा-
साद्य स्नातः प्रत्यहं षोडश प्राणायामान्कृत्त्वैककालं
हविष्याशी मासेन ब्रह्महा पूतो भवति । २ । कर्मणो
LV, 2. प्राणायामान्सलक्षणान्कृत्त्वै० V⁴. सलक्षणान् from the C.
30. विप्रजिघांसया दण्डाद्युद्यमे ऽवगूरणम् । तत्तत्त्वा कृच्छ्रं प्राजाप-
त्यम् ।... 32... न संवसेन्न व्यवहरेदिति वाचनिकोऽयं निषेधः ।...
LV, 1. द्विविधं पापं प्रकाशं रहस्यं च । प्रकाशं लोकविदितं रहस्यं
कर्तृमात्रज्ञातम् ।... 2. स्रवन्तीं नदीं तामासाद्य गत्वा तत्र स्नात्वा
मासं प्रत्यहं षोडश प्राणायामान्सलक्षणान्कृत्त्वैकवारमेव हविष्यभुग्ब्रह्महा
शुध्यति ।... 3. उक्तस्य कर्मणः समाप्तौ
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१२८ ॥ विष्णुस्मृतौ ५५ ॥
ऽन्ते पयस्विनीं गां दद्यात् । ३ । व्रतेनाघमर्षणेन च
सुरापः पूतो भवति । ४ । गायत्रोदशसाहस्रजपेन सुव-
र्णस्तेयकृत् । ५ । त्रिरात्रोपोषितः पुरुषसूक्तजपहो-
माभ्यां गुरुतल्पगः । ६ ।
यथाश्वमेधः क्रतुराट्सर्वपापापनोदकः ।
तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदकम् ॥ ७ ॥
प्राणायामं द्विजः कुर्यात्सर्वपापापनुत्तये ।
दह्यन्ते सर्वपापानि प्राणायामैर्द्विजस्य तु ॥ ८ ॥
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ ९ ॥
अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः ।
वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवःस्वरितीति च ॥ १० ॥
त्रिभ्य एव तु

विष्णुस्मृतौ ५५ ॥ १२६
सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरैतत्त्रिकं द्विजः ।
महतोऽप्येनसो मासात्त्वचेवाहिविमुच्यते ॥ १३ ॥
एतत्तयविसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया ।
विप्रक्षत्रियविङ्जातिर्गर्हणां याति साधुषु ॥ १४ ॥
ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः ।
त्रिपदा चैव गायत्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् ॥ १५ ॥
योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः ।
स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान् ॥ १६ ॥
एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामाः परं तपः ।
सावित्र्यास्तु परं नास्त्यमौनात्सत्यं विशिष्यते ॥ १७ ॥
क्षरन्ति सर्ववैदिक्यो जुहोतिविजतिक्रियाः ।
अक्षरं त्वक्षरं ज्ञेयं ब्रह्मा चैव प्रजापतिः ॥ १८ ॥
14. गर्ह्यां C^(1.2). See M. II, 80. 15. विज्ञेया V⁴. 17. परं
नास्ति C^(1.2)v (and M. II, 83).
14. यस्त्वैविद्यिको गायत्र्यादिकं न जानाति जानन्नपि वा संध्याकाले
स्वां क्रियां गायत्रीजपरूपां न करोति स साधुषु वैदिकेषु गर्हणां निन्दां
प्राप्नोति ।... 16. यो वर्षत्रयं ... प्रत्यहं प्रणवेन व्याहृतिपूर्विकां गायत्रीं
सच्छन्दांसो जपति स वायुभूतो दृश्यरूपरहितः कामचारी खमूर्तिमाना-
काशवन्निर्लेप। लिङ्गशरीरनाशेन शुद्धस्वरूपः ... परं ब्रह्माभ्येति ॥ 18.
श्रुतिस्मृतिविहिता यागदानहोमजपादिक्रियाः ।...
17
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१३० ॥ विष्णुस्मृतौ ५५ ॥ ५६ ॥
विधियज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः ।
उपांशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः ॥ १९ ॥
ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः ।
सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ २० ॥
जप्येनैव तु संसिद्ध्येद्ब्राह्मणो नात्र संशयः ।
कुर्यादन्यन्नवा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ २१ ॥ ५५ ॥
अथातः सर्ववेदपवित्राणि भवन्ति । १ । येषां जपैश्च
होमैश्च द्विजातयः पापेभ्यः पूयन्ते । २ । अघमर्षणम्
। ३ । देवकृतम् । ४ । शुद्धवत्यः । ५ । तरत्समंदीयम् । ६ ।
कूष्माण्ड्यः । ७ । पावमान्यः । ८ । दुर्गासावित्री । ९ ।
अतीषङ्गाः । १० । पदस्तोभाः । ११ । सामानि व्याहृ-
तयः । १२ । भारुण्डानि । १३ । चन्द्रसाम । १४ । पुरु-
19. सहस्रो all and N. See M. II, 85.
19...विधियज्ञो ज्योतिष्टोमादिः... 21... मैत्री स्वाभाविकः प्राणि-
मात्रे ऽद्वेषस्तद्वान्ब्राह्मणः ।... श्रौतस्मार्तयज्ञार्थपशुबीजार्थाहिंसत्वेनैव ब्राह्म-
णो ब्रह्मसम्बन्धीत्युच्यते ॥ LVI, 4. देवकृतस्यैनसो ऽवयजनमसीत्यादयो
मन्त्राः॥ 9. जातवेदसे सुनवाम सोममित्येषा ऋक् ॥ 14. यच्चाह
घोरमन्वतेत्यस्यामृचि गीयमानं साम ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ॥ ५७ ॥ १३१
षव्रते सामनी । १५ । अब्लिङ्गम् । १६ । बार्हस्पत्यम्
। १७ । गोसूक्तम् । १८ । आश्वसूक्तम् । १९ । सामनी
चन्द्रसूक्ते च । २० । शतरुद्रियम् । २१ । अथर्वशिरः
। २२ । त्रिसुपर्णम् । २३ । महाव्रतम् । २४ । नाराय-
णीयम् । २५ । पुरुषसूक्तं च । २६ ।
त्रीण्याज्यदोहानि रथन्तरं च
अग्निव्रतं वामदेव्यं बृहच्च ।
एतानि गीतानि पुनन्ति जन्तू-
ञ्जातिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत् ॥ २७ ॥ ५६ ॥
अथ त्याज्याः । १ । व्रात्याः । २ । पतिताः । ३ ।
त्रिपुरुषं मातृतः पितृतश्चाशुद्धाः । ४ । सर्व एवाभोज्या-
श्चाप्रतिग्राह्याः । ५ । अप्रतिग्राह्येभ्यश्च प्रतिग्रहप्रसङ्गं वर्ज-
LVI, 15, 16. पुरुषव्रते सामनी। V²; पुरुषव्रते। भासम्। C¹'²;
पुरुषव्रते। भासमच्छिद्रं v; पुरुषव्रते भासमहिलिङ्गम् Ap. 20. चन्द्रशुद्धे
V¹⁻³ V⁴ in mg. (इन्द्रशुद्धे Vasiṣṭha XXVIII, 14). 27.
य इच्छेत् ॥ C¹'²v Ap. See Vas. XXVIII, 15.
15. सहस्रशीर्षा पुरुषः त्रिपादूर्ध्व उदैदित्येतयोर्गीयमाने सामनी ॥
16. आपो हि ष्ठेत्यृचि गीयमानम् ॥ 18. यदिन्द्रा॒हं यथा त्वमस्यामृचि
गीयमानं साम ॥ 19. इदमपि तस्यामेव गीयमानं साम ॥ 20. एते
न्त्विन्द्रं स्त्वामेतस्यामृचि गीयमानम् ।... 21. नमस्ते रुद्र मन्यव इत्येका-
दशानुवाकास्तैत्तिरीयप्रसिद्धाः ॥ 23. ब्रह्म सेतु मां मधु सेतु मामित्याद्यनु-
वाक्यत्रयं तैत्तिरीयप्रसिद्धम् ॥ 24. सोमं राजानमित्यस्यां गीयमानं साम ॥

१३२ ॥ विष्णुस्मृतौ ५७ ॥
येत् । ६ । प्रतिग्रहेण ब्राह्मणानां ब्राह्मं तेजः प्रणश्यति
। ७ । द्रव्याणां वाऽविज्ञाय प्रतिग्रहविधिं यः प्रतिग्रहं
कुर्यात्स दात्रा सह निमज्जति । ८ । प्रतिग्रहसमर्थश्च
यः प्रतिग्रहं वर्जयेत्स दातृलोकमाप्नोति । ९ । एधोद-
कमूलफलाभयामिषंमधुशय्यासनगृहपुष्पदधिशाकांश्चा-
भ्युद्यतान्न निर्णुदेत् । १० ।
आहूयाभ्युद्यतां भिक्षां पुरस्तादनुचोदिताम् ।
ग्राह्यां प्रजापतिर्मेने अपि दुष्कृतकर्मणः ॥ ११ ॥
नाश्नन्ति पितरस्तस्य दश वर्षाणि पञ्च च ।
न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते ॥ १२ ॥
गुरुन्भृत्यानुज्जिहीर्षुरर्चिष्यन्पितृदेवताः ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्नतु तृप्येत्स्वयं ततः ॥ १३ ॥
एतेष्वपि च कार्येषु समर्थस्तत्प्रतिग्रहे ।
नाद्यात्कुलटाषण्ढपतितेभ्यस्तथा द्विषः ॥ १४ ॥
LVII, 8. ब्राह्मं C¹·²v; ब्राह्ममिति पाठे N. See M. IV, 186.
12. पञ्च -ie. from ... to LIX, 30. प्रयाति om. v.
LVII, 5. त्यक्ताः सर्वे ऽप्यभोज्या... 6. अप्रतिग्राह्याः पूर्वोक्तास्तेभ्यः
प्रतिग्रहाभ्यासो न कार्यः । ... 7. ब्राह्मं ब्रह्मलोकार्थम् । ... 9. प्रति-
ग्रहे सामर्थ्यं तपोविद्याचाराक्तदानपि । ... 11. गृह्णाश्व भोऽिमां भिक्षा-
मित्यवाहूय पुरस्तादानीतां दुष्कृतकर्मणो यथोक्तसंध्याद्यकारिणो ऽपि न तु
पतितादेः प्रजापतिर्ग्राह्यामाह ॥ 13. गुरवो मातृपित्रादयः । भृत्या
भार्यादयः । तानापद्गतानुज्जिहीर्षुर्मोचयिषुः । ... 14. एतेषु पूर्वोक्तेषु
मातृपितृभरणादिष्वपि कर्तव्येषु...

॥ विष्णुस्मृतौ ५७ ॥ ५८ ॥ १२३
गुरुषु त्वव्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् ।
आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन्गृह्णीयात्साधुतः सदा ॥ १५ ॥
अर्धिकः कुलमित्रं च दासगोपालनापिताः ।
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ १६ ॥ ५७ ॥
अथ गृहाश्रमिणस्त्रिविधोऽर्थो भवति । १ । शुक्लः
शबलोऽसितश्च । २ । शुक्लेनार्थेन यदौर्ध्वदेहिकं करो-
ति तेनास्य देवत्वमासादयति । ३ । यच्छबलेन तन्मा-
नुष्यम् । ४ । यत्कृष्णेन तत्तिर्यक्त्वम् । ५ । स्ववृत्त्युपार्जितं
सर्वेषां शुक्लम् । ६ । अनन्तरवृत्त्युपात्तं शबलम् । ७ ।
एकान्तरवृत्त्युपात्तं च कृष्णम् । ८ ।
क्रमागतं प्रीतिदायः प्राप्तं च सह भार्यया ।
अविशेषेण सर्वेषां धनं शुक्लमुदाहृतम् ॥ ९ ॥
LVIII, 2. ॰सितश्चार्थः । C¹'². 3. यदैहिकं करोति तद्देवमासा-
दयति C¹'². 5. तत्॰ om. V⁴. 6. सर्वं सर्वेषां C¹'². 8. अन्तरित-
वृत्त्युपात्तं C¹'². 9. प्रीतिदायं V¹⁻⁴ C¹'²; ॰दायः Nârada 3, 53.
15. गुरुषु पूर्वोक्तेष्वतीतेषु... । साधुभ्यस्त्रैवर्णिकेभ्य एव प्रतिगृह्णीयान्न
तु शूद्रादिभ्यः ।... 16. अर्धं क्षेत्रफलं यो राज्ञे समर्पयति सोऽर्धिकः ।
अर्धसीरीति योगिश्वरत्वात् (Y. I, 66) ।... दासो गृहदासः ।...
यश्च तवाहस्मित्वात्मानं निवेदयेत् ।... LVIII, 3. मृतस्य पित्रादेः
पुत्रादिर्यच्छुक्लेन धनेनौर्ध्वदेहिकं पारलौकिकं पिण्डोदकदानादि करोति
तेनास्य देवत्वं संपादयति ॥ 9. पितृपितामहादिक्रमेण यद्दायलक्षणया
प्राप्तं यच्च प्रीत्या मित्रादिभ्यो लब्धम्...

gitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgad
१३४ ॥ विष्णुस्मृतौ ५८ ॥ ५६ ॥
उत्कोचशुल्कसंग्राप्तमविक्रेयस्य विक्रयैः ।
कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ॥ १० ॥
पार्श्विकद्यूतचौर्याप्तप्रतिरूपकसाहसैः ।
व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम् ॥ ११ ॥
यथाविधेन द्रव्येण यत्किंचित्कुरुते नरः ।
तथाविधमवाप्नोति स फलं प्रेत्य चेह च ॥ १२ ॥ ५८ ॥
गृहआश्रमी वैवाहिकाग्नौ पाकयज्ञान्कुर्यात् । १ । सायं
प्रातश्चाग्निहोत्रम् । २ । देवताभ्यो जुहुयात् । ३ ।
चन्द्रार्कसंनिकर्षविप्रकर्षयोर्दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत । ४ ।
प्रत्ययनं पशुना । ५ । शरद्ग्रीष्मयोश्चाग्रयणेन । ६ ।

11. चौर्याप्तं प्रतिरूपकसाहसौ C¹'² ; चौर्यार्तिप्रतिरूपकसाहसैः
    Nârada 3, 49.

10... शुल्कं घट्टादिदेयम् । कन्यादिमूल्यं च । अविक्रेयं लाक्षालवणादि ।
तद्विक्रयेण यल्लब्धम् । यच्च पूर्वोपकृताल्लब्धम् । तत्सर्वेषां शबलमुच्यते ॥
11. पार्श्वे स्थित्वा चामरचालना पार्श्विकम् ।... चौर्यं प्रसिद्धम् । व्याप्तं
भैक्षकर्म । प्रतिरूपकमन्यप्रदर्शनेन स्वयं दानादियच्छनम् । कृत्रिमसुवर्णादि-
करणं वा ।... व्याजमन्यद्रव्यप्रदर्शनेनान्यद्रव्य[र्पण]म् ।... 12... यादृशेन
शुक्लादिना द्रव्येण यदैहिकामुष्मिकफलसाधनं कर्म करोति... तादृशमेव...
फलं प्राप्नोति ॥ LIX, 2... श्रौतस्मार्तकर्मणोः श्रौतस्मार्ताग्निनियमेन
कर्तव्ये गृह्याग्निविधानाच्छ्रौतेषु त्रेताग्निसिद्धिरर्थसिद्धेवेति न पृथग्वच-
नम् ।... 3. अग्निहोत्रासंभवे ऽग्निहोत्रदेवताभ्यो... गृह्याग्नौ जुहुयात्...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ॥ १३५
व्रीहियवयोर्वा पाके । ७। त्रैवार्षिकाभ्यधिकान्नः । ८।
प्रत्यब्दं सोमेन । ९। वित्ताभावे इष्ट्या वैश्वानर्या । १०।
शूद्रान्नं यागे परिहरेत् । ११। यज्ञार्थं भिक्षितमवा-
प्तमर्थं सकलमेव वितरेत् । १२। सायं प्रातर्वैश्वदेवं
जुहुयात् । १३। भिक्षां च भिक्षवे दद्यात् । १४। अर्चि-
तभिक्षादानेन गोदानफलमाप्नोति । १५। भिक्षाभावे
ग्रासमात्रं गवां दद्यात् । १६। वह्नौ वा प्रक्षिपेत् । १७।
भुक्तेऽप्यन्ने विद्यमाने न भिक्षुकं प्रत्याचक्षीत । १८।
कण्डनी पेषणी चुल्ली कुम्भ उपस्कर इति पञ्च सूना
गृहस्थस्य । १९। तन्निष्कृत्यर्थं च ब्रह्मदेवभूतपितृनर-
यज्ञान्कुर्यात् । २०। स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः । २१। होमो
LIX, 8, 9. are connected in C¹'². 11 T. and C. om.
V⁴; but 13 is marked १३; V¹⁻³ omit 11 T. See M. XI,
७. हेमन्ते व्रीहिपाको वसन्ते यवपाकः ।... ८... तथाविधः सोमेन
यजेत । त्रैवार्षिका० इति योगिस्वरणात् ( Y. I, १२४)... ९. अब्दसा-
मान्यश्रवणोऽपि वसन्ते ।... १०. पशुसोमचातुर्मास्यादिपर्याप्तवित्ताभावे...
१२...न किंचिदपि तस्मात्स्वयमुपयुञ्जीत ।... १४. सायं प्रातर्भिक्षवे संन्या-
सिने भिक्षां...दद्यात्।... १५. आद्यन्तयोर्भिक्षादानस्य जलदानमर्चनम् ।...
१६. संन्यासिब्रह्मचर्याद्यभावे... १८. गृहपतिभोजनानन्तरमपि पूर्व-
शिष्टेनान्नेन भिक्षवे न भिक्षादेयैव ।... १९... पञ्च सूनाः प्राणिहिंसा-
स्थानानि ।... २०. तासां प्राणिहिंसानां निष्कृतिर्दुरितोपशमस्तदर्थम्...
२१... क्रियाविशेषानुपदानादध्ययनमध्यापनं वा ब्रह्मयज्ञः ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१३६ ॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ॥
दैवः । २२ । पितृतर्पणं पित्र्यः । २३ । बलिर्भौतः । २४।
नृयज्ञश्चातिथिपूजनम् । २५ ।
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनस्तथा ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्रसन् स जीवति ॥ २६ ॥
ब्रह्मचारी यतिर्भिक्षुर्जीवन्त्येते गृहाश्रमात् ।
तस्मादभ्यागतानैतान्गृहस्थो नावमानयेत् ॥ २७ ॥
गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ।
ददाति च गृहस्थस्तु तस्माज्ज्येष्ठो गृहाश्रमी ॥ २८ ॥
ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा ।
आशासते कुटुम्बिभ्यस्तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी ॥ २९ ॥
त्रिवर्गसेवां सत्तानन्दानं
सुरार्चनं ब्राह्मणपूजनं च ।
स्वाध्यायसेवां पितृतर्पणं च
कृत्वा गृही शक्रपदं प्रया