सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Vedantasara by Sadananda Yogindra

सदानन्द योगीन्द्र द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास · 1940 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished145 पृष्ठ

प्रारंभिक पृष्ठ व मंगलाचरण

श्रीः ।
वेदान्तसारः ।
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीसदानन्दयोगी-
न्द्रविरचितः । परमहंसपरिव्राजकाचार्य-श्री
नृसिंहसरस्वतीविरचितया टीकया, पण्डित
वर्यश्रीत्रिवेदोपाह्वश्रीभोलानाथात्मज-
पण्डित-रामस्वरूप-विरचितया
भाषाव्याख्यया च समलंकृतः ।
सोऽयं ग्रन्थः ।
श्रीकृष्णदासात्मजेन खेमराजेन
मुम्बयां
स्वकीये “श्रीवेङ्कटेश्वर” मुद्रणालये
मुद्रयित्वा प्रकाशितः ।
शके १८२२, संवत् १९५७.
इस पुस्तकका रजिस्टरी हक्क यन्त्राधिकारीने स्वाधीन रक्खा है ।

श्रीः ।
प्रस्तावना.
समस्त आत्मतत्त्वजिज्ञासु महाशयोंको विदित करनेमें आताहै कि,
इस संसारका मूलतत्त्व क्या है ? यह जाननेके लिये अध्यात्मशास्त्रसे
अधिक बढकर कोई शास्त्र नहीं है. इस अध्यात्मशास्त्रके आचार्योंके
भेदसे अनेक भेद हुए हैं. परंतु उन भेदभिन्न भेदवादियोंके अनेक म-
तोंसे मूल अद्वैत वेदांतसिद्धांत सबतरह अतिश्रेष्ठ है. जो कि अना-
दिकालसे अव्याहत चला आताहै. और वेदमूलक सिद्धान्तानुसारी
महात्माओंने इसकीही प्रशंसा करीहुई देखीजाती है. जिसका मूल
“नेह नानास्ति किंचन” “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म” इत्यादिश्रुतियां हैं.
इस अद्वैत वेदांतसिद्धांतके प्रतिपादक अनेक २ ग्रंथ आजतक
छपकर जगह २ प्रसिद्ध हुए हैं. इन अनेक ग्रंथोंमें सब सिद्धांत बड़े
विस्तारके साथ निरूपण कियेगए हैं. जिससे ज्ञान होनेके वास्ते
बहुत परिश्रम करना पड़ता है. इसवास्ते परमहंसपरिव्राजकाचार्य
सदानन्दयोगींद्रजीने “वेदांतसार” नामक ग्रंथ बनाया है. इस ग्रंथके
ऊपर पं० श्रीनृसिंहसरस्वतीजीने बहुतही सरल संस्कृत टीका बनाई है-
अब इस ग्रंथका सर्व साधारण और विना संस्कृत पढेहुए लोगोंको
ज्ञान होनेके वास्ते हमने श्रीक्षेत्र काशीनिवासि पंडित “रामस्वरूप”
जीसे सरल हिंदीभाषामें स्वरूपप्रकाश नामक टीका बनवाकर हमारे
सुप्रसिद्ध “श्रीवेङ्कटेश्वर” छापाखानेमें छापकर प्रसिद्ध किया है.
अब हम आशा रखते हैं कि,-वेदांतशास्त्रके जिज्ञासु महाशय
गण इस अत्यंत उपयोगी पुस्तकका अवश्य संग्रह करेंगे.
खेमराज श्रीकृष्णदास.
“श्रीवेङ्कटेश्वर” छापाखाना. (मुंबई.)

श्रीः ।
श्रीगोपीवल्लभेन जितम् ।
वेदांतसार ।
संस्कृतटीका और भाषाटीकासमेत ।
अखण्डं सच्चिदानन्दमवाङ्मनसगोचरम् ॥
आत्मानमखिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥१॥
(सं०टी०) रामानन्दं गुरुं नत्वा परमानन्दमद्वयम्।वक्ष्ये
वेदान्तसारस्य टीकां नाम्ना सुबोधिनीम् ॥ १ ॥ इह खलु कश्चि-
न्महापुरुषो नित्याध्ययनविध्यधीतसकलवेदराशीनाञ्चिन्मात्रा
श्रयत्वेन तद्रूपाद्वयानन्दविषयानाद्यनिर्वचनीयभावस्वरूपाज्ञा-
नविलसितानंतभवानुष्ठितकाम्यनिषिद्धवर्जितनित्यनैमित्तिक-
प्रायश्चित्तोपासनाकर्मभिः सम्यक्प्रपन्नेश्वराणामिष्टिकाचूर्णादि
संघर्षितादर्शतलवदतिनिर्मलाशयानां नलिनीदलगतजलबिन्दु
वद्धिरण्यगर्भादिस्तंबपर्यन्तजीवजातं स्वात्मवन्मृत्योरास्यान्त-
र्गतं क्षणभंगुरं तापत्रयाग्निदंदह्यमानमहर्निशमात्मन्यनुपश्यताम
तिविवेकिनां अत एवैहिकस्रक्चन्दनादिविषयभोगेभ्यः आमु-
ष्मिकहिरण्यगर्भाद्यमृतभोगेभ्यश्च वाताशन इवातिनिर्विण्णमा-
नसानां शमादिसाधनसंपन्नानामापाततोधिगताखिलवेदार्थत्वा-
देहाद्यहंकारपर्यन्तं जडपदार्थतद्विलक्षणस्वप्रकाशस्वरूपप्रत्य-
गात्मनि ब्रह्मानंदत्वे संशयापन्नानां तज्जिज्ञासूनामल्पश्रवणे-

( ४ ) वेदान्तसार ।
न मूलाज्ञाननिवृत्तिपरमानंदावाप्तिसिद्धये प्रकरणमारभमाणःत-
त्समाप्तिप्रचयगमनादिफलकस्य शिष्टाचारपरिप्राप्तेष्टदेवतानम-
स्कारलक्षणमंगलाचरणस्यावश्यकर्तव्यतांप्रदर्शयँल्लक्षणयानुबं-
धचतुष्टयं निरूपयन्परमात्मानंनमस्करुतेऽखंडमित्यादिना ॥ अ
खंडमिति ॥ अभीष्टस्य निःश्रेयसःसिद्धये प्राप्यर्थमात्माश्रये ए-
कत्वेन प्रतिपद्य इत्यर्थः। नन्वविषयस्यात्मनः कथं प्रतिपत्तिरि-
त्याशंक्याह । अखिलाधारमिति । अखिलस्य चराचरात्मक-
प्रपंचस्य विवर्ताधिष्ठानत्वेन कारणत्वाक्रांतं ब्रह्मैव प्रतिपद्ये-
त न तु शुद्धमित्यर्थः । नन्वेवं च सति प्रतिपत्तिविषयत्वेन दृ-
श्यत्वापत्तिरित्याशंक्याह । अवाङ्मनसगोचरमिति। “यतोवा-
चो निवर्तंते” इत्यादिश्रुतिभिरविषयत्वप्रतिपादनात्प्रतिपत्तिवि-
षयत्वं कारणत्वोपलक्षितं ब्रह्मविषयत्वेनौपचारिकमिति भा-
वः । ननु एवमपि ब्रह्मणः कारणत्वे मृत्पिंडवदनित्यत्वाशंका-
मपहरन्नाह । सदिति। नाशाभावोपलक्षितस्वरूपम् “सदेव सौम्ये-
दमग्र आसीत्” इत्यादिश्रुतेः । ननु तथापि जडत्वापत्तिमाशं-
क्याह । चिदिति । स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपमिति यावत् ।
ननु तथाप्यपुरुषार्थत्वात्किमित्याश्रयणीयमित्यत आह । आ-
नंदमिति । परमानंदरूपमित्यर्थः । ननु 'भक्षितेऽपि लशुने न
शांतो व्याधिः'इति न्यायेन प्रपंचस्याधिष्ठानव्यतिरिक्ततया
प्रतीयमानत्वात्कथमद्वैतसिद्धिरित्याशंकां तृणीकुर्वन्नाह ।
अखंडमिति । सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यमित्यर्थः ।
अत्र सच्चिदानंदमिति प्रयोजनम् । अखंडमिति विषयः ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (५)
शास्त्रविषययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबंधः । तत्कामोऽ-
धिकारीत्यनुबंधचतुष्टयमर्थादुक्तं भवति ॥ १ ॥
( भा०टी० ) जो वाणी और मनसे पर और संसारका
आधारस्वरूप पूर्णब्रह्म सच्चिदानन्द है उसको अपने इच्छित
कार्यकी सिद्धिके अर्थ आश्रय करताहूँ ॥ १ ॥
अर्थतोऽप्यद्वयानन्दमतीतद्वैतभानतः ॥
गुरून्नाराध्य वेदान्तसारं वक्ष्ये यथामति ॥२॥
( सं०टी० ) किंच “यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गु-
रौ। तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः॥” इत्यादिश्रुत्या
गुरुनमस्कारस्यापि शास्त्रांगत्वप्रतिपादनात्तन्नमस्कारोपि अ-
वश्यं पृथक्त्वेन कार्य इति तन्नतिपूर्वकमभिधेयग्रन्थं प्रतिजा-
नीते । अर्थतोपीति । अपिशब्देन न केवलं शब्दतः डि-
त्थकपित्थादिवत्संज्ञामात्रं व्यवस्थितमपि तु अर्थतः शब्द-
तश्चेति अद्वयानंदान् गुरून्नाराध्य वेदांतसारं यथामति वक्ष्य
इत्यन्वयः। अद्वयश्चासावानंदश्चाद्वयानंदस्तांनद्वयानंदान् । अत्र
हेतुमाह । अतीतद्वैतभानत इति । अतीतं गतं द्वैतभानं यतः त-
स्मादतीतद्वैतभानतः निरस्तसमस्तभेदज्ञानत्वादित्यर्थः । ता-
न्गुरून्नाराध्य कायवाङ्मनोभिर्नमस्कारगोचरीकृत्य वेदांतसारं
वेदांतानामुपनिषद्वाक्यजातानां मध्ये यत्सारं सिद्धांत रहस्यं
यस्मिन् ज्ञाते पुनर्ज्ञातव्यं नावशिष्यते तं वेदान्तसारं यथामति
१ आदरार्थे बहुवचनमिति शिष्टोपदेशाद्गुरावादरात्तानिति बहुवच-
ननिर्देशोऽवावगन्तव्यः ।

( ६ ) वेदान्तसार ।
बुद्धिमनतिक्रम्य वक्ष्ये प्रतिपादयिष्ये इत्यर्थः ॥ २ ॥
( भा०टी० ) जिनको कदापि द्वैतभान नहीं होयहै ऐसे
अद्वैतस्वरूप अद्वयानन्दनामवाले गुरुदेवको नमस्कार कर-
के वेदान्तशास्त्रका सारभूत "वेदान्तसार" नामक ग्रन्थ-
को बनाताहूँ ॥ २ ॥
वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम् ॥ तदुप-
कारीणि शारीरकसूत्रादीनि च ॥ ३ ॥
( सं०टी० ) इदानीं सर्वस्यापि वस्तुविचारस्योद्देशपूर्वक-
त्वात्प्रतिज्ञातं वेदांतं नामतो निर्दिशति । वेदान्त इति । उपनि-
षद एव प्रमाणमुपनिषत्प्रमाणं उपनिषदो यत्र प्रमाणमिति वा।
तदुपकारीणि वेदांतवाक्यसंग्राहकाणिशारीरकसूत्रादीनि"अ-
थातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादीनि सूत्राणि।आदिशब्देन भगवद्गी-
ताद्यध्यात्मशास्त्राणि गृह्यंते।तेषामप्युपनिषच्छब्दवाच्यत्वादि-
ति भावः ॥ ३ ॥
( भा०टी० ) स्वतःसिद्ध प्रमाणस्वरूप उपनिषदोंका ना-
म वेदान्त है तथा प्रमाणस्वरूप उपनिषदोंके अनुकूल जो
मीमांसारूप शारीरक सूत्रको आदिले अध्यात्मशास्त्र हैं वे
भी वेदान्त नामसे कहे जाते हैं ॥ ३ ॥
अस्य वेदान्तप्रकरणत्वात्तदीयैरेवानुबन्धै-
स्तद्गतासिद्धेर्न ते पृथगालोचनीयाः ॥४॥
( सं०टी० ) ननु यद्यप्यवांतरानुबंधचतुष्टयमापाय नि-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत। ( ७ )
दिष्टं तथापि परमानुबंधचतुष्टयस्यानिरूपितत्वादत्र प्रेक्षावतां
प्रवृत्तिर्न स्यादित्यत आह । अस्येति । अस्य वेदान्तसा-
रस्येत्यर्थः ॥ ४ ॥
( भा० टी० ) यह ग्रन्थ वेदान्तशास्त्रके अन्तर्गत है इ-
सकारण वेदान्तशास्त्रके अन्य ग्रन्थोंके पढ़नेसे जो फल हो-
ताहै वही फल इस वेदान्तसारके पढ़नेसेभी होताहै इसी
कारण वेदान्तके अन्य ग्रन्थोंमें जो चार अनुबन्ध ( अधि-
कारी, विषय, सम्बन्ध, प्रयोजन, ) कहेहैं उनही चार अनु-
बन्धोंके द्वारा इस ग्रन्थकी अनुबन्धकार्य्यसिद्धि होजातीहै
इसकारण इस ग्रन्थमें अन्य अनुबन्धोंके विचारका कोई
प्रयोजन नहींहैं ॥ ४ ॥
तत्रानुबन्धो नाम अधिकारिवि-
षयसम्बन्धप्रयोजनानि ॥ ५ ॥
( सं० टी० ) ननु वेदान्तशास्त्रस्यापि किमनुबंधचतुष्टयं
येनास्यापि तद्गतासिद्धिरित्याशङ्क्य मूलशास्त्रस्यानुबंधचतु-
ष्टयमाविष्करोति ॥ तत्रेति ॥ ५ ॥
( भा०टी० ) अधिकारी, विषय, सम्बन्ध, प्रयोजन, इ-
सीको वेदान्तमें अनुबन्धचतुष्टय कहते हैं । इन्हीं चार अ-
नुबन्धोंको लेकर वेदान्तशास्त्र प्रवृत्त होताहै ॥ ५ ॥
अधिकारी तु विधिवदधीतवेदवेदाङ्गत्वे
नापाततो ऽधिगताखिलवेदार्थो ऽस्मिन्
जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिषिद्धवर्ज-

( ८ ) वेदान्तसार ।
नपुरःसरं नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपा-
सनाऽनुष्ठानेन निर्गतनिखिलकल्मष-
तया नितान्तनिर्मलस्वान्तः साधनच-
तुष्टयसम्पन्नः प्रमाताधिकारी ॥ ६ ॥
( सं० टी० ) अनुबन्धचतुष्टयमेवाह। यथोद्देशमधिकारिणं
लक्षयति। अधिकारी त्विति । “स्वाध्यायोऽध्येतव्यः” इति व-
चनात्त्रैवर्णिकानामुपनीतानामध्ययनं नियमेन विधीयते। अध्य-
यनविधिप्रयुक्तमेवाध्ययनं नाध्यापनविधिप्रयुक्तम्। तथा चाधी-
तोवेदो वेदांगानि च शिक्षाकल्पव्याकरणछंदोज्योतिषनिरुक्ता
ख्यानि यतस्तेनापाततोधिगताखिलवेदार्थः । अत्र सर्ववेदार्थ-
रहस्ये ज्ञाते सति उत्तरग्रन्थवैय्यर्थ्यपरिहारायापातत इत्युक्तम् ।
नन्वनधीतवेदानामपि विदुरादीनांतत्वज्ञानोत्पत्तिदर्शनादेवाध्य-
यनतत्प्रयुक्तकर्मानुष्ठानवैय्यर्थ्यमाशंक्योत्तरमाह । जन्मांतर इ-
ति। तेषामाधुनिकाध्ययनायभावेपि जन्मांतरीयाध्ययनादिनि-
मित्तपरिपाकवतामस्मिञ्जन्मनि विनाप्यध्ययनादिना ज्ञानो-
त्पत्तौ बाधकाभावान्नाध्ययनादिवैय्यर्थ्यमिति भावः। काम्येति ।
काम्यस्यापि कर्मणो धर्म्मसाधनत्वेपि यातायांतसंपादकत्वेन
बन्धकत्वात् निषिद्धवत्तद्वर्ज्जनपुरःसरमित्युक्तम् । तथाच नि-
त्यादिकर्म्मानुष्ठानेन्निर्गतनिखिलकल्मषतयानिःशेषनिरस्तसक-
लकल्मषत्वेन। अत्र निखिलपदं काम्यनिषिद्धजनितसुकृतदु-
ष्कृतपरम्। तेन नितांतनिर्मलस्वान्तः नितांतमत्यंतं निर्मलं स्व-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ९ )
च्छं स्वान्तमन्तःकरणं यस्य स तथोक्तः वक्ष्यमाणसाधनचतु-
ष्टयसंपन्नःप्रमाता अंतःकरणेप्रतिबिंबितं चैतन्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥
( भा०टी० )(स्वाध्यायोऽध्येतव्यः-सर्वदा स्वाध्यायाच-
रण करना चाहिये ) इस प्रकार वेदोक्त विधिवाक्योंके अ-
नुसार जिसको वेद ( ऋक्, यजुः, साम, अथर्व, ) वेदाङ्ग ( शि-
क्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष, ) अध्ययन
करके सामान्यतः सकल वेदार्थ प्राप्त होगया है । तथा जिस-
का इस जन्ममें तथा जन्मान्तरमें काम्य और निषिद्ध कर्म्म
परित्याग करके नित्य, नैमित्तिक, प्रायश्चित्त और उपासना इ-
त्यादि कायोंके अनुष्ठान करनेसे सम्पूर्ण पापोंका नाश होने-
से अन्तःकरण अत्यन्त निर्मल होगयाहै । तथा जो पुरुष
साधनचतुष्टयसम्पन्न है वह पुरुष ईश्वरतत्त्वके विचार करनेमें
अर्थात् वेदान्तशास्त्रमें अधिकरी होता है ॥ ६ ॥
काम्यानि स्वर्गादीष्टसाधनानि ज्योतिष्टोमादीनि ॥
निषिद्धानिनरकायनिष्टसाधनानिब्रह्महननादीनि॥
नित्यानि अकरणे प्रत्यवायसाधनानि सन्ध्यावन्द-
नादीनि॥नैमित्तिकानिपुत्रजन्माद्यनुबन्धीनिजाते-
ष्ट्यादीनि ॥ प्रायश्चित्तानि पापक्षयमात्रसाधना-
नि चान्द्रायणादीनि । उपासनानि सगुणब्रह्मविषय
कमानसव्यापाररूपाणि शाण्डिल्यविद्यादीनि ॥
एतेषां नित्यादीनां बुद्धिशुद्धिः परं प्रयोजनम् ।
उपासानानान्तुचित्तैकाग्र्यम् ॥ “तमेतमात्मानं

( १० ) वेदान्तसार ।
वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन" इत्यादि-
श्रुतेः “ तपसा कल्मषं हन्ति ” इत्यादिस्मृतेश्च ।
नित्यनैमित्तिकयोरुपासनानाञ्च अवान्तरफलं
पितृलोकसत्यलोकप्राप्तिः “ कर्म्मणा पितृलोको
विद्यया देवलोकः” इत्यादिश्रुतेः ॥ ७ ॥
( सं०टी० ) एतदेव स्पष्टं व्याकरोति ॥ काम्यानि स्व-
र्गादीनि ॥ ७ ॥
( भा०टी० ) स्वर्गादिसुखप्राप्तिका कारणरूप-अग्निष्टो-
मादि यज्ञका नाम काम्यकर्म्म है । नरकादि दुःखभोगका
साधन-ब्राह्मणवधादि निषिद्धकर्म्म कहाताहै । जिनके न क-
रनेसे अनेक पाप उत्पन्न होजायँ, ऐसे सन्ध्यावन्दनआदि नित्य
कर्म्म कहातेहैं । पुत्रोत्पत्ति आदि कर्म्मोंके उद्देशसे किये-
जायँ ऐसे जातेष्टि आदि कार्योंको नैमित्तिक कर्म्म कहते-
हैं । जिनके करनेसे पापोंका नाश हो ऐसे चान्द्रायण आदि
व्रत प्रायश्चित्त कहाते हैं । सगुण ब्रह्मविषयक चित्तकीएका-
ग्रतारूप शान्तिआदि विद्या ( शाण्डिल्यविद्या ) को उपा-
सना कहतेहैं । उपरोक्त नित्य, नैमित्तिक, प्रायश्चित्त इनका
केवल चित्तशुद्धिके निमित्त प्रयोजन है । उपासनाका मुख्य
प्रयोजन केवल चित्तकी एकाग्रताके निमित्त है । अन्तःकर-
णकी निर्म्मलता होनेपर पहले कहेहुए नित्य आदि कार्यों-
का कोई प्रयोजन नहीं रहता है । इस विषयमें श्रुति प्रमाण
है-“वेद पढ़ना यज्ञ करना तप करना और अनशन ( चान्द्रा-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ११ )
यण) आदि व्रत करनेसे ब्राह्मणगण परमात्माके जाननेकी
इच्छा करते हैं” । इस विषयमें स्मृतिभी प्रमाण है—“तप
करनेसे अनेक पापोंका नाश होता है” । और नित्य, नैमि-
त्तिक, उपासनाका कुछ प्रासङ्गिक फल होताहै । क्योंकि
श्रुतिने कहा है—“कर्म्मद्वारा पितृलोकप्राप्ति होतीहै और
तपस्या, और उपासनाद्वारा देवलोककी प्राप्ति होतीहै”॥७॥
साधनानि नित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्रफल-
भोगविरागशमदमादिसम्पत्तिमुमुक्षुत्वानि॥८॥
(भा०टी०) पूर्वोक्त साधनचतुष्टयको दिखलातेहैं।
नित्य और अनित्य वस्तुका विचार । इस लोकमें और पर-
लोकमें फल भोगनेकी इच्छा न करना । शम दम आदि सा-
धनसम्पत्ति । मुमुक्षुत्व (मोक्ष होनेकी इच्छा होना) । यही
साधनचतुष्टय कहाते हैं ॥ ८ ॥
नित्यानित्यवस्तुविवेकस्तावद्ब्रह्मैव नित्यं वस्तु
ततोऽन्यदखिलमनित्यमिति विवेचनम् ॥ ९ ॥
(भा०टी०) इस संसारमें केवल ब्रह्मही नित्य है उससे
भिन्न समस्त वस्तु अनित्य हैं । इस प्रकार विचारको नि-
त्यानित्यवस्तुविवेक कहतेहैं ॥ ९ ॥
ऐहिकानां स्रक्चन्दनादिविषयभोगानांकर्म्मजन्य-
तया अनित्यत्ववदामुष्मिकाणामप्यमृतादिविषय-
भोगानामनित्यतया तेभ्यो नितरां विरतिरिहामु-
त्रफलभोगविरागः ॥ १० ॥