उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

४-१८ ] उत्तररामचरितं ९७
आविर्भूतज्योतिषां ब्राह्मणानां
ये व्याहारास्तेषु मा संशयोऽभूत् ।
भद्रा ह्येषां वाचि लक्ष्मीर्निषिक्ता
नैते वाचं विप्लुतांर्थां वदन्ति ॥ १८ ॥
(नेपथ्ये कलकलः । सर्वे आकर्णयन्ति ।)
जनकः—अये अथ खलु शिशूनामध्ययन इहास्खलितं खेल्तां बहूनां
कलकलः ।
कौसल्या—सुलहसोम्मं दाव बालत्तणं होदि । (निरूप्य ।) अम्महे
पदाणं मज्झे को एसो रामभद्दस्स कोमारलच्छीसरिसेहिं सावत्थम्भेहिं मुद्ध-
ललिदेहिं अङ्गेहिं अम्हाणं लोअणाईं सीतलावेदि । [सुलभसौम्यं तावद् बा-
लत्वं भवति । अहो एतेषां मध्ये क एष रामभद्रस्य कौमारलक्ष्मीसदृशैः साव-
ष्टम्भैर्मुग्धललितैरङ्गैरस्माकं लोचनानि शीतलयति ।
अरुन्धती—(अपवार्य सहर्षबाष्पम् ।) इदं नाम तद्भागीरथींनिवेदित-
रहस्यं कणमृतम् । न त्वेवं विद्मः कतरोऽयमायुष्मतोः कुशलवयोरिति ।
(प्रकाशम् ।)
न्तमनोरथाया ममैतत् । 'क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि' इत्यमरः ॥ आविर्भूत-
ज्योतिषामिति ॥ १८ ॥ आविर्भूतं ज्योतिः परं ब्रह्म येषु येभ्यो वा ।
व्याहाराः उक्तयः । भद्रा शुभा । लक्ष्मीर्मङ्गलदेवतेत्युपलक्षणम् । सर्व-
देवता इति सिद्धान्तः । 'अपि वा जीवितं जह्याम्' इति रामः । 'विप्रप्रसादा-
द्धरणीधरोऽहम्' इति, 'विजितेयं मही कृत्स्ना ब्राह्मणानां प्रसादतः ।' इति च
कृष्णः । 'मूलं कृष्णो ब्रह्मगो ब्राह्मणाश्च' इति महाभारते । 'स नग्नो ब्राह्म-
णाधीनः' इत्यागमेषु । 'एता एव देवता' इति श्रुतिश्च । इति दिक् ॥ निषिक्ता
नियतं यथा तथा क्षिप्तेत्यर्थः । अनेन सत्यसिद्धेति विभाव्यते । विप्लुतः
निरस्तः शब्दस्यार्थः फलपरिणामः यस्याम् ॥ १७ ॥ न विद्यते अध्ययनं
यस्मिन् । अस्खलितं अकुण्ठितं यथा तथा । सुलभसौम्यमीदृशानीं बालत्वं
भवति । अम्महे एतेषा मध्ये क एष रामभद्रस्य कौमारलक्ष्मीसदृशैः सावष्टम्भैः
मुग्धललितैरङ्गैरंदारकोऽस्माकं लोचनानि शीतलयति ॥ 'अवष्टम्भस्तु संस्थानवि-
– १ 'विप्लुता व्याहरन्ति' घ-घ. २ 'शिशुनन्द्याप.' क-प. ३ 'इदन्तं' क-घ-च.
४ 'निवेदितं रहस्यकर्णामृतम्' न.
९ उ०

९८ उत्तररामचरितं [ ४-२१
कुवलयदलस्निग्धश्यामः शिखण्डकमण्डनो
वटुपारषदं पुण्यश्लोकः धियैयं सभाजयन् ।
पुनरपि शिशुभूतो' वत्सः स मे रघुनन्दनो
झटिति कुरुते दृष्टः कोऽयं दृशोरमृताञ्जनम् ॥ १९ ॥
कञ्चुकी—नूनं क्षत्रियब्रह्मचारी दारकोऽयमिति मन्ये ।
जनकः—एवमेतत् । तथा हि
चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तूणीद्वयं पृष्ठतो
भस्मस्तोकपवित्रलाञ्छनमुरो धत्ते त्वचं रौरवीम् ।
मौर्व्या मेखलया नियन्त्रितमधोवासश्च माञ्जिष्ठकं
पाणौ कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डोऽपरः पैप्पलः ॥ २० ॥
भगवत्यरुन्धति किमुत्प्रेक्षसे कुतस्त्योऽयमिति ।
अरुन्धती—अद्यैवागता वयम् ।
जनकः—आर्य गृष्टे अतीव मे कौतुक वर्तते तद्भगवन्तं वाल्मीकिमेव
गत्वा पृच्छ । इमं च बालकं ब्रूहि । वास केप्येते प्रर्वयेसस्वा दिदृक्षव
इति ।
कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः । )
कौसल्या—कि मण्णेध एय्वं भणिदो आगमिस्सदित्ति । [ किं मन्यध्वे
एवं भणित आगमिष्यतीति ।
जनकः—भिद्येत वा सद्वृत्तमीदृशस्य निर्माणस्य ।
शेषे गर्वतोपयो ' इति समासः । मुग्धललितैः मनोज्ञविलासैः । सहर्षेति—
लावण्यदर्शनेन हर्षं प्राप्त ( १ ) कपोलश्च इत्युत्कण्ठा ॥ कुवलयदलस्निग्ध
इति ॥ १९ ॥ स्निग्धः मसृणः। धिया शोभया। सभाजयन् आनन्दयन्।
अमृतमयाञ्जनम् ॥ १९ ॥ चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमिति ॥२०॥ चूडा मौलिः
चुम्बितः स्पृष्ट यैस्ते चूडाचुम्बिताः तादृशः कङ्कपत्राः यासां यस्मिन्।
'अभितः पार्श्वयो ' इति नन्दी। भस्म भक्षितं स्तोकः अल्पधासां पवित्रः
व्याघ्रनखः ताभ्यां लाञ्छितं 'उभयं वटुरक्षाकम्' इत्यनुभवसिद्धम् । 'पवित्रं
स्यात्पुंसि व्याघ्रनखे' इति धनञ्जयः । रुरुः कृष्णसारः तत्सम्बन्धिनीं रौरवीं
उत्तरीयार्थमिति भावः । मेखलया च 'शङ्खिनी च मेखला' इति पद्ममाला।
'पीतमाञ्जिष्ठौ' इति कपिरः । पैप्पलः पिप्पलसम्बन्धी 'क्षत्रियाणां तु पैप्पल'
१ 'मियेव' म. २ 'भूत्वा' न. ३ 'रतोम' घ. ४ 'भिद्यते' न.

कौसल्या—( निरूप्य ।) कहं सविणअणिसामिदगिट्ठिवअणो णिसेज्जि-
दद्दसिदारओ इतोऽहिमुहं पत्थरिदो जेव्व सो वच्छो। [कथं सविनयनिशामित-
गृष्टिवचनो निर्गजिताशेषद्वारक इतोभिमुखं प्रवृत्त एव स वत्सः।]
जनकः—( चिरं निर्वण्र्य्य ।) भोः किमप्येतत् ।
महिम्नामेतस्मिन्विनय शिशुतामौग्धममृणो
विदग्धैर्निर्ग्राह्यो न पुनरविद्ग्धैरतिशयः ।
मनो मे संमोहस्थिरमपि हरत्येष बलया-
दयोधातुं यद्वत्परिलघुरयस्कान्तशकलः ॥ २१ ॥
लवः—( प्रविश्य ।) अज्ञातानामस्मद्विधैर्वाग्वन्द्यानपि न. स्वतः कथमभिवादयिष्ये । ( विमृश्य ।) अयं पुनरविरुद्धः प्रकार इति वृद्धेभ्यः
श्रूयते । ( सविनयमुपसृत्य ।) एष वो लवस्य शिरसा प्रणामपर्यायः ।
अरुन्धतीजनकौ—कल्याणिनू आयुष्माम्भूया ।
कौसल्या—जाद चिरं जीव । जात चिरं जीव ।
अरुन्धती—एहि वत्स । ( त्सवमुत्सङ्गे गृहीत्वात्मगतम् ।) दिष्ट्या न
केवलमुत्सङ्गाभिराम्मनोरथोऽपि मे सम्पूर्णः ।
कौसल्या—जाद इदो वि दाव एहि । ( उत्सङ्गे गृहीत्वा । ) अम्महे ण
केवलं दुरभिभवन्तनीलुप्पलसामलुणालेन देहबन्धेन कलविदरविन्दकेसर-
कसायकण्ठकलहंसणिणाददीहरदीहरेण सरेण अ रामभद्दं अणुहरदि। [अं बडो-
नि स्मृतौ ॥ २० ॥ प्रवयसः वृद्धा । किमप्यै । एवं भनित आगमि-
ष्यतीति । वृत्तं चारित्रम् । कथं सविनयविशामितरुगृष्टिवचन विसर्जिताशेष-
रिगरदारकः इतोमुखं प्रवृत्त एव वत्स । दारकाः पटव । प्रवृत्तः प्र-
वर्त्तितः । निर्वण्र्य दृष्ट्वा । भो इति मनः प्रति सवोधनम् ॥ महिम्नामेत-
स्मिन्निति ॥ २१ ॥ एतस्मिन् वटे ( यटौ ? ) शिशिरे सुराकर इति यावत् ।
प्रौग्ध्येन सौन्दर्येण । मसृणः स्निग्धः । विदग्धैः चतुरैः । नितरां ग्राह्यः
निर्माह्यः देय । अविदग्धैः अचतुरैः, न वेद्य इत्यर्थ । महिम्नामति-
शयः । किं तत ग्राह—मन इति कर्म । 'प्रेमावेशे च समोहः' इति ध-
र्मि । अयोधातुं लोहधातुम् । परिलघुः सूक्ष्म । शकलः खण्डः ।
'यद्वत्सदृशया तथा' इति निशण्डशेषः । 'अयस्कान्तमणिशलारिरेव लोह-
धातुम्' इति शाण्डपरिवचनच्छायानुसारणमेतत् ॥ २१ ॥ अज्ञातानि नाम-
१ 'निस्सज्जिदासेसदिसराओ' ग. २ 'शिशिर.' न. ३ 'संमोह
स्थिर' घ-घ.

रमकणलगब्भगब्भिलो सरीरप्फंसो वि तारिसो जेव्व वच्छस्स । जाद पेक्खामि
दाव दे मुहपुण्डरीअं । ( चिबुकमुन्नमय्य निध्याय सबाष्पाकृतम् । ) राएसि
किं ण पेक्खसि णिउणं णिरूवव्वन्तं से मुहं वच्छाए बहुए मुहचन्देण संव-
ददि जेव्व । जात इतोऽपि तावदेहि । अहो न केवलं दरविकसन्नीलोत्पलश्या-
मलोज्ज्वलेन देहबन्धेन कवलितारविन्दकेसरकपायकण्ठकलहंसनिनाददीर्घदीर्घेण
स्वरेण च रामभद्रमनुहरति । ननु कठोरकमलगर्भपक्ष्मलः शरीरस्पर्शोऽपि तादृश
एव वत्सस्य । जात प्रेक्षे तावत्ते मुखपुण्डरीकम् । राजर्षे किं न प्रेक्षसे निपुणं
निरूप्यमाणमस्य मुखं वत्साया वध्वा मुखचन्द्रेण संवदतेव ।
जनकः—पश्यामि सखि पश्यामि ।
कौसल्या—अम्महे उम्मत्तीभूतं विअ मे हिअअं किंपि एदोमुहं विल-
वदि । अहो उन्मत्तीभूतमिव मे हृदयं किमपीतोमुखं विलपति ।
जनकः—
वत्सायाश्च रघूद्वहस्य च शिखावसिञ्चन्निविव्यज्यते
सम्पूर्णप्रतिबिम्बितेव निखिला सैवाकृतिः सा द्युतिः । १
सा वाणी विनयः स एव सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसौ
हा हा दैवं किमुत्पथैर्मम मनः पारिप्लवं धावति ॥ २२ ॥
कौसल्या—जाद अत्थि दे मादा सुमरास वा ताइं । जात अस्ति ते
माता स्मरसि वा तातम् ।
लवः—नहि नहि ।
कौसल्या—तदो कस्स तुमं । ततः कस्य त्वम् ।
लवः—भगवतो वाल्मीकेः ।
कौसल्या—अयि जाद कहिदव्वं कहेहि । अयि जात कथितव्यं
कथय ।
क्रमाभिजाल्यानि ये.येषां च परस्परामित्यर्थ । क्रमः परम्परा । 'आभिजात्यं
तु वंशो य' इति लिङ्गानुशासनम् । प्रकारः विध्यन्तरम् । 'पर्यायोऽवसरे क्रम.'
इत्यमर ॥ जात विरे जीव । जात इतोऽपि तावदेहि । सम्महे न केवलं
दरविकसन्नीलोत्पलश्यामलोञ्ज्वलेन देहबन्धेन कवलितारविन्दकेसरकपायक-
ण्ठकलहंसपोषेण धर्षराजुनादनिर्भरदीर्घतरेग स्वरेण रामभद्रमनुहरति । क-
१ 'संस्तुतिः प्रति' न. २ 'देवि' न.

४-२२ ] उत्तररामचरितं १०३

: लवः—एतावदेव जानामि।
(नेपथ्ये) भो भोः सैनिकाः। एष खलु कुमारश्चन्द्रकेतुराज्ञापयति न केनचिदाश्रमपर्यन्तभूमय आक्रमितव्या इति।
अरुन्धतीजनकौ—अये मेध्याश्वरक्षाप्रसङ्गादुपगतो वत्सश्चन्द्रकेतुरप्य द्रष्टव्य इत्यहो सुदिवसः।
कौसल्या—वच्छलक्खणस्स पुत्तओ आणवेदित्ति अमिविन्दुसुन्दराई अक्खराई सुणीअन्ति। वत्स लक्ष्मणस्य पुत्रक आज्ञापयतीत्यमृतबिन्दुसुन्दराण्यक्षराणि श्रूयन्ते।
लवः—आर्य क एष चन्द्रकेतुर्नाम।
जनकः—जानासि रामलक्ष्मणौ दाशरथी।
लवः—एतावेव रामायणकथापुरुषौ।
जनकः—अथ किम्।
लवः—तत्कथं न जानामि।
जनकः—तस्य लक्ष्मणस्यायमात्मजश्चन्द्रकेतुः।
लवः—ऊर्मिलायाः पुनस्तर्हि मैथिलस्य राजर्षेर्दौहित्रः।
अरुन्धती—(विहस्य।) आविष्कृतं कथाप्रावीण्यं वत्सेन।
जनकः—(विचिन्त्य।) यदि त्वमीदृशः कथायामभिज्ञस्तर्हि तावद्ब्रूह्याचक्ष्वैषां दशरथात्मजानां कियन्ति किंनामधेयान्यपत्यानि केषु केषु दारेषु प्रसूतानीति।
लवः—नायं कथाप्रविभागोऽस्माभिरन्येन वा श्रुतपूर्वः।
जनकः—किं न प्रणीत एव कविना।
लवः—प्रणीतो न प्रकाशितः। तस्यैव कोऽप्येकदेशः सन्दर्भान्तरेण रसवानभिनेयार्थः कृतः। तं च स्वहस्तलिखितं मुनिर्भगवान्व्यसृजद्भगवतो भरतस्य मुनेस्तौर्यत्रिकसूत्रकारस्य।
जनकः—किमर्थम्।
लवः—स किल भगवांस्तमप्सरोभिः प्रयोजयिष्यतीति।
जनकः—सर्वमिदमाकूतेतरमस्माकम्।

१ 'प्रबन्धान्तरेण' न. २ 'आहूतकरम्' घ-घ.

१०२ उत्तररामचरितं [४-२२
लवः—महती पुनस्तस्मिन्भगवतो वाल्मीकेरास्था । यतः केषांचिदन्ते-
वासिनां हस्तेन तद्युग्मं भरताचार्यं प्रति प्रेषितम् । तेषामनुयात्रिकश्चाप-
पाणिः प्रमादापनोदनार्थमस्मद्ध्राता प्रेषितः ।
कौसल्या—जाद भादावि दे अत्थि । जात भ्रातापि तेऽस्ति ।
लवः—अस्त्यार्यः कुशो नाम ।
कौसल्या—जेट्ठोत्ति भणिदं होदि । ज्येष्ठ इति भणितं भवति ।
लवः—एवमेतत् । प्रसवक्रमेण स किल ज्यायान् ।
जनकः—किं यमजावायुष्मन्तौ ।
लवः—अथ किम् ।
जनकः—वत्स कथय कथाप्रबन्धस्य कीदृशः पर्यन्तः ।
लवः—अलीकपौरापवादोद्विग्नेन राज्ञा निर्वासितां देवीं देवयजनसं-
भवां सीतामासन्नप्रसववेदनामेकाकिनीमरण्ये लक्ष्मणः परित्यज्य प्रतिनि-
वृत्त इति ।
कौसल्या—हा वच्छे मुद्धचन्दमुहि को दाणिं दे शरीरकुसुमस्स झत्ति
देव्वदुव्विलासपरीणामो एकलिभाए णिवडिदो । हा वत्से मुग्धचन्द्रमुखि क
इदानीं ते शरीरकुसुमस्य झटिति दैवदुर्विलासपरिणाम एकाकिन्या निपतितः ।
टोर कमलगर्भपक्ष्मल शिशिरशौचेऽपि तादृश इति शेषः । तं एकदेशम् ।
आतङ्कः पीडा । तस्मिन् भरताचार्ये । आस्था अभिनिवेशः प्रीतिर्वा ।
अभीक्ष्णं दृश्यमानानामिति ध्वनिः । आधमं उद्दिश्येति शेषः । आधमं प्रतीति
वा पाठः । अनुयात्रिकः अनुप्रस्थानदक्षः । भ्राताऽपि शेषि । आर्यपदस्वार-
स्यादाह—जेट्ठ इति । ज्येष्ठ इति गणितं ( भणितं २) भवति । 'ज्येष्ठस्तु मासभे-
देच पूर्वजे च' इति नग्दी । मासभेदे तु ज्येष्ठ एवेति केचित् । तन्न, त्रिण्येष्टमिलन
विरोधात् । अत एव ज्येष्ठो ज्येष्टश्चेति द्विरूपेभिधानात् । मासभेदे ज्येष्ठोऽपीति
नन्दार्जुनो व्याचखारेति दिक् ॥ 'परिपाटिरनुक्रम' इत्यमरः । प्रसवक्रमात्,
'अनुजः पूर्वजो ज्येष्ठस्तनुजो यमलौ यमौ' इति वस्तुनिर्णयः । कथायाः
चरितस्य । प्रबन्धः गु(म्फ)नम् । 'प्रबन्धो गुम्फने ग्रन्थे' इति शब्दमाला ।
पर्यन्तः पूर्तिः ॥ हा वत्से मुग्धचन्द्रमुखि क इदानीं ते कुसुमभूतस्य शरी-
रस्य झटिति दैवदुर्विलासपरिणाम एकाकिन्या निपतितः । 'एकलिआ' इति
१ 'प्रमादच्छेदनार्थम्' न; 'अप्रमादार्थम्' घ. २ 'प्रशस्त-' न. ३ 'क्रियान्' न.
४ 'पौरपवादोद्विग्नेन' य-प.

४-२५] उत्तररामचरितं १०३
जनकः—हा वत्से
नूनं त्वया परिभवं च धैमं च घोरं
तां च व्यथां प्रसवकालकृतामवाप्य ।
क्रव्याद्गणेषु परितः परिवारयत्सु
संत्रस्तया शरणमित्यसकृत्स्मृतोऽस्मि ॥ २३ ॥
लवः—( अरुन्धतीं प्रति ) आर्ये कावेतौ ।
अरुन्धती—इयं कौशल्या । अयं च जनकः ।
लवः—( सबहुमानखेदकौतुकं पश्यति ।)
जनकः—अहो निर्दयता दुरात्मनां पौराणाम् । अहो रामस्य राज्ञः
क्षिप्रकारिता ।
एतद्वैशसवज्रघोरपतनं शश्वन्ममोत्पद्यतः
क्रोधस्य ज्वलितुं झटित्यवसरश्चापेन शापेन वा ।
कौसल्या—( सभयकम्पम् ) भयवदि परित्ताहि परित्ताहि । पसादेहि
कुविदं राएसिम् । भगवति परित्रायस्व परित्रायस्व । प्रसादय कुपितं रा-
जर्षिम् ।
लवः—ऐतद्धि परिभूतानां प्रायश्चित्तं मनस्विनाम् ।
अरुन्धती—राजन्नपत्यं रामस्ते पाल्याश्च कृपणा जनाः ॥ २५ ॥
देशीयशब्दः । 'एकती' इति महाराष्ट्राः । नूनं त्वया परिभवमिति
॥ २२ ॥ परिभवं परित्यागरूपतिरस्कारम् । क्रव्याद्गणेषु मांसाशनसङ्घेषु ।
भयमुपस्थितम् । कालेति ध्वनिः ॥ २३ ॥ कथाप्रविष्टविति बहुमानः ।
कथं दीनाविति खेदः । देवात्पश्यामीति कौतुकम् । क्षिप्रमिति अविचार्य
क्षिप्रकारित्वेति यावत् ॥ एतद्वैशसवज्रघोरमिति ॥ २४ ॥ वैशसमेव
वज्रं तस्य । घोरपतनं दारुणपातः । 'अपिये द्रोहे त्वपवादे च वैशसम्'
इति सारस्वतः । शश्वत् मुहु । उत्पद्यतः उत्प्रेक्षमाणस्य । विचार-
यत इति यावत् । मम क्रोधस्य चापेन शापेन वा करणेन झटिति
ज्वलितुमवसरः समयः ॥ भगवति परित्रायस्व । प्रसादय कुपितं राज-
र्षिम् ॥ एतद्धि परिभूतानामिति ॥ २५ ॥ एतत् प्रदानमित्यर्थः ।
अपत्यं पुत्रः । यथा दशरथस्य सीता दुहिता तथा तव रामः पुत्र
१ 'भव' ब-घ. २ 'स्मृतोऽहम्' न. ३ 'दुर्मर्यादाना' ब-घ. ४ 'इति-
लव०' क-घ-ज ५ एतदरुन्धतीवाक्यं व-घ-पुस्तके.

१०४ उत्तररामचरितं [ ४–२६

जनकः—शान्तं धा रघुनन्दने तदुभयं यत्पुत्रभाण्डं हि मे
भूयिष्ठद्विजबालवृद्धविकलस्त्रैणश्च पौरो जनः॥ २५ ॥
(प्रविश्य ।) संभ्रान्ता बटवः—कुमार कुमार अश्वोऽश्व इति कोऽपि
भूतविशेषो जनपदेष्वनुश्रूयते सोऽयमधुनाऽस्माभिः प्रत्यक्षीकृतः ।
लवः—अश्व इति पशुसमाम्नाये साङ्ग्रामिके च पठ्यते । तद्ब्रूत कीदृशः।
बटवः—श्रूयताम् ।
पश्चात्पुच्छं वहति विपुलं तच्च धूनोत्यजस्रं
दीर्घग्रीवः स भवति खुरास्तस्य चत्वार एव ।
शष्पाण्यत्ति प्रकिरति शकृत्पिण्डकानाम्नमात्रा-
न्किं वाऽऽरैर्या तैर्व्रजति स पुनर्द्रूरमेहोहि यामः॥ २६॥
( इत्यजिने हस्तयोराकर्षन्ति । )
लवः—( सकौतुकापराधविनयम् । ) आर्याः पश्यत पश्यत । एभिर्नी-
तोऽस्मि । ( इति त्वरितं परिक्रामति । )
अरुन्धतीजनकौ—पैरयतु कौतुकं वत्स ।
कौसल्या—अरष्णगब्भरूवाणवेहिं शुद्दे तोसिदा अह्मे अ। भयवदि

इति भावः । 'कृपणः क्षुद्रः' इत्यमरः ॥ २५ ॥ शान्तं गतमिति यावत् ।
क्षाम्तमिति च पाठः । न दधे न दधामि । यत् यस्मात् । तत् प्रसिद्धम् ।
उभयं सीतारामौ । मे मम । पुत्री च पुत्रश्च पुत्रौ तावेव भाण्डे पुत्रभा-
ण्डम् । 'भाण्डं मूलवनिग्धने' इति रूपितः । वणिजा मूलधनं यथा रक्ष्यते
तथा मया सीतारामौ रक्षणीयौ इति भावः । ननु अपवादप्रवृत्तेषु जनेषु
कोपो युक्त इत्याशङ्कय सोऽपि दयनीय इत्यत्र हेतुमाह—भूयिष्ठेति । भूयि-
ष्ठानि भूयांसि द्विजबालवृद्धविकलस्त्रैणानि यस्मिन् । विकलाः अङ्गहीना-
दयः । 'स्त्रैणं स्त्रीसमूहः' इति नन्दी ॥ २४ ॥ पशुसमाम्नाये पशुविधा-
यकवेदे । साङ्ग्रामिके सङ्ग्रामसंबन्धिाने प्रकरणे इति शेषः । पश्चात्पुच्छं
वहतीति ॥ २६ ॥ धूनोति कम्पयति । शष्पाणि बालतृणानि । आम्र-
मात्रान् आम्रप्रमाणान् । शकृत्पिण्डकान् मलगोलकान् ॥ २६ ॥ अ-
श्वाददर्शने कौतुकम्, सहसागमनप्रसङ्गेनापराधः तत्क्षमापने या सहजो वा
विनयः । एवं सर्वतो यथोचितमूह्यम् ॥ एभिर्नीतोऽस्मीति शिद्रत्कारेण सं-
चमत्कारकथनाद्भवस्य गमने महानभिनिवेश इति बोध्यम् ॥ अरण्यगंभी-

१ 'तत्पुत्र' ख-घ. २ 'प्यारुडानी.' ग. ३ 'महत्कौतुकं वत्सस्य' ग.
४ 'अरण्ण...अह्मे अ' एतन्नास्ति क-च-य-पुस्तकेषु.

४-२६ ] उत्तररामचरितं १०५
जाणामि एदं अत्ताणेअभन्तो वञ्चिदा विअ ता अणग्घदो भविअ पेक्खम्ह
दाव पलाअन्तं दीहाउअं । अरण्यगर्भरूपालापैर्पूर्यं तोषिता वयं च । भगवति
जानाम्येतमनालोकयन्ती वञ्चितेव । तदन्यतो भूत्वा प्रेक्षामहे तावत्पलायमानं
दीर्घायुषम् ।
अरुन्धती—अतिजवेन दूरमतिक्रान्तः स चपलः कथं दृश्यते ।
( प्रविश्य । ) कञ्चुकी—भगवान्वाल्मीकिराह ज्ञातव्यमेतदवसरे भव-
द्भिरिति ।
जनकः—अतिगम्भीरमेतत्किमपि। भगवत्यरुन्धति सखि कौसल्ये आये
गृष्टे स्वयमेव गत्वा भगवन्तं प्राचेतसं पश्यामः ।
( इति निष्क्रान्तो वृद्धवर्गः )
( प्रविश्य । ) वटवः—पश्यतु कुमारस्तदाश्चर्यम् ।
लवः—दृष्टमवगतं च । नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्वः ।
वटवः—कथं ज्ञायते ।
लवः—ननु मूर्खाः पठितमेव हि युष्माभिरपि १तत्काण्डम् । किं न प-
श्यथ प्रत्येकं शतसंख्याः कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च रक्षितारः, २तत्प्राये-
मेव बलमिदं दृश्यते । यदिह न प्रत्ययस्तद्गत्वा पृच्छत ।
वटवः—भो भोः किंप्रयोजनोऽयमश्वः परिरुतः पर्यटति ।
लवः—( सस्नेहमात्मगतम् । ) अये अश्वमेध इति नाम विश्वविजयिनां
क्षत्रियाणांमूर्जस्वलः सर्वक्षत्रपरिभावी महानुत्कर्ष३निकषः ।
( भैरूपा ? ) लापैर्पूर्यं तोषिताः, वयं च सन्तोषिताः विस्मिताश्च । भगवति
जानामि एतमन्वेक्षमाणा वञ्चितेव तस्मादन्यतो भूत्वा पश्यामस्तावत् पला-
यमानं दीर्घायुषम् । अरण्यगर्भस्य वनमध्यस्य रूपं शोभा येन यस्माद्वा
सोऽरण्यगर्भरूपो लवः । तस्य लापैः ऽङ्किभिरित्यर्थः । 'अमृतं चात-
भाषितम्' इति स्मरणात् । 'रूपमाकृतिसौन्दर्यशोभासु' इति समाशावनेः ।
एतं लवम् । कञ्चुकीति—पूर्वं जनकेन वाल्मीकिं प्रति प्रेषितो यः स ए-
वात्रमिति भेदम् । आह वदति । तदिति लवस्य वृत्तमिति विवेकः । अवसर
एव ज्ञातव्यम्, न त्विदानीमिति भाव । किमपीति क्रमेण विशदीभविष्य-
तीति यावदशेषः । शतं संख्या येषां निषङ्गिणः तूणीधरा । तत्प्राय-
मिति । तेषां कवचिसुखानां प्रायः भूम्ना यस्मिन् तत् तत्प्रायम् । 'प्रायो
-भूम्नि' इत्यमरः । इदं रक्षकसैन्यमिति यावत् । किं प्रयोजनं यस्य किंप्र-
१ 'तत्काण्डे' क-घ-च. २ 'तत्प्रायमेवान्यदपि' च. ३ 'निकर्षः' क-घ-च.

१०६ उत्तररामचरितं [४-२८
(नेपथ्ये ।) योऽयमश्वः पताकेयमथवा वीरघोषणा ।
सप्तलोकैकवीरस्य दशकण्ठकुलद्विषः ॥ २७ ॥
लवः—( सगर्वमिव । ) अहो सन्दीपनान्यक्षराणि ।
बटवः—किमुच्यते । प्राह खलु कुमारः ।
लवः—भो भोः, तत्किमक्षत्रिया पृथिवी यदेवमुद्घोष्यते ।
( नेपथ्ये । ) रे रे महाराजं प्रति कुतः क्षत्रियाः ।
लवः—धिग्जाल्मान् ।
यदि ते सन्ति सन्त्येव केयमद्य विभीषिका ।
किमुत्कैरेभिरधुना तां पताकां हरामि वः ॥ २८ ॥
भो भो बटवः परिवृत्य लोष्टैरभिघ्नन्तो नयतैनमश्वम् । एष रोहितानां
मध्ये वराकश्चरतु ।
( प्रविश्य सक्रोधदर्प ) पुरुषः—धिक्चापलं किमुक्तवानसि । तीक्ष्णतरा ह्या-
युधीयश्रेणयः शिशोरपि दृसां वाचं न सहन्ते । राजपुत्रश्चन्द्रकेतुर्दुर्दाम्तः ।
सोऽप्यपूर्वारण्यदर्शनविक्षिप्तहृदयो न यावदायाति तावत्त्वरितमनेन तरुगह-
नेनापसर्पत ।
बटवः—कुमार कृतमनेनाश्वेन । तर्जयन्ति विस्फुरितशस्त्राः कुमार-
मायुधीयश्रेणयः । दूरे चाश्रमपदमितस्तदेहि हरिणप्लुतैः पलायामहे ।
योजनः । स्पृहा समरेच्छा । ऊर्जस्वलः ऊर्जोतिशयान्वितः । सर्वे
ख्रसादितेरे च ते क्षत्रियाः । निकषः शाण , घर्षणसाधनशिला । 'सहाण'
इति महाराष्ट्राः । योऽयमश्वः पताकेति ॥ २७ ॥ योऽश्वः अयं ।
इयमिति वीरघोषणाया च योज्यम् । 'वीरवादामंटी वीरघोषणा' इति हैमः ।
अधो विद्यमाना सप्तलोकाः ऊर्ध्वं च सप्त लोका इत्येत्य चतुर्दशभुवना-
नीति भाव ॥ २७ ॥ सन्दीपनानि सन्तापकारीणि इति यावत् । 'हीन-
संबोधने तु रे' इत्यमर । 'भयोत्पादनहेतुर्या प्रतिमा सा विभीषिका' इति
केदार । अभिघ्नन्तः पशुसाधारणमिति भाव । रोहितानां मृगविशे-
षाम् । पृष्ठत मध्ये वा । वराकः अधम । पुरुष राक्षससैन्यस्य इति
बोध्यम् । आयुधीयानां शस्त्राजीवानाम् । 'श्रेणिः श्रेणी' इति द्विरूप. ।
१ 'अदन्वश्व' क-घ-च. २ 'सम्बन्धमिव' घ-म. ३ 'नो' न. ४ 'केयमन्त्या'
घ-च. ५ 'विमुक्ते. संनिपत्येव' ग, 'विमुक्ते. शरसम्पातात्' घ. ६ 'नीरमा.'
क-घ-च. ७ 'मायुष' न. ८ 'अविविमर्दन' क-घ-च. ९ 'सोन्द्यपूर्वारण्य०'
घ-घ. १० 'विम्फारितशरासना' न.

४-२९] उत्तररामचरितं १०७
लवः-(विहस्य) किं नाम विस्फुरन्ति शस्त्राणि । (इति धनुराटो-
पयन्।)
ज्याजिह्वया वलयितोत्कटकोटिदंष्ट्र-
मुद्गारिघोरघनघर्घरघोषमेतत् ।
ग्रासप्रसक्तहसदन्तकवक्त्रयन्त्र-
जृम्भारिडम्बि विकटोदरमस्तु चापम् ॥ २९॥
(इति यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे।)
चतुर्थोऽङ्कः ।
'कुद्दण्ड(न्त?)मण्डलीकृतं' इति हेमचन्द्रः । न परापतन्ति नाभिभवन्ते ।
'तरभिगहनं कलिते वने' इति ध्वनिमञ्जरी । द्रुतेः उद्दीनविशेषे शस्त्राणि
आयुधानि । करुणरसातिशयेन विराद्विसंकोचं महत्कविः प्रकरणवशादेव
वीररससमुद्भवमुद्भावयति—ज्याजिह्वया वलयितेति ॥ २९ ॥ ज्यैव जिह्वा
तया वलयिते आवेष्टिते उत्कटे मत्ते कोटी अग्रे एव दंष्ट्रे यस्य । उ-
द्घा(द्भा?)री उद्गयन् घोरः भयङ्करः घनः सान्द्रः घर्घरः घोषः यस्य ।
गम्भीरो घर्घर इति भावः । विकटं कुटिलं दुर्मरमिति यावत् । उदरं अ-
न्तरालं यस्य । एतद् चापम् । 'धन्वकार्मुकचापनि' इति जयः । ग्रासे
जगतकवलने प्रसक्तः तत्परः । हसन् अट्टहास कुर्वन् यः अन्तकः तस्य
वक्त्रमेव यन्त्रं विभीषिकामुखम् तस्य जृम्भा तां विडम्बयतीति विडम्बि ।
'शृम्भास्तु त्रिषु' इत्यमरः । अस्तु । तथा च एतेषामायुधीयानां शस्त्रविस्फारः
मम ईदृशस्य चापस्य पुरतः कियानिति भाव इत्यलमतिविस्तरेण ॥ २९ ॥
इति महाराजपद + उत्तररामचरितसञ्जीवनाख्यटिप्पणे चतुर्थोऽङ्कः समाप्तः ॥
॥ इति चतुर्थोऽङ्कः ॥
१ 'उङ्कारी' न. + प्रथमावृत्तीकारान्ततो दीर्घादृष्ट्वा दशापहृतं निर्देर्हितं तद-
त्राप्यनुकल्प्यम् ।

३०८ उत्तररामचरितं [ ५-२
पञ्चमोऽङ्कः ।
( नेपथ्ये । ) भो भोः सैनिका जातं जातमवलम्बनमस्माकम् ।
नन्वेष त्वरितसुमन्त्रनुद्यमान-
प्रोद्वेल्लत्प्रजवितवाजिना रथेन ।
उत्खातं प्रचलितकोविदारकेतुः
श्रुत्वा नः प्रधनमुपैति चन्द्रकेतुः ॥ १ ॥
( ततः प्रविशति सुमन्त्रसारथिना रथेन धनुष्पाणिः साद्भुतहर्षसम्भ्रमश्चन्द्रकेतुः
चन्द्रकेतुः —आर्य सुमन्त्र पश्य पश्य ।
किरति कलितकिञ्चित्कोपरज्यन्मुखश्री-
रविरतगुणगुञ्जत्कोटिना कार्मुकेन ।
समरशिरसि चञ्चत्पञ्चचूडश्चमूर्नः
मुपरि शरतुषारं कोऽप्ययं वीरपोतः ॥ २ ॥
अथ कविरिह पञ्चमाङ्के लवचन्द्रकेतुसंवादं वर्णयिष्यन् शाकुन्तलादिकति-
पयाङ्कस्थलबत् कथागाढान्याभावात्प्रवेशादिकमङ्गमन्तरेणैव चतुर्थाङ्कपूर्तिसन्न-
ड्डलयसमारम्भसङ्गतिसमुचितेन तदनुरूप, ‘साक्षात्पात्रप्रवेशो वा नेपथ्याकाश-
भाषितं’ इति रूपकादर्शोक्तन्यायानुसारेण चन्द्रकेतुप्रवेशसूचनमङ्कुरयति—
नेपथ्ये इति । अस्माकमिति अस्मत्सेनाया इति च पाठौ साधीयांसौ ।
अस्मत्सैनिकानामिति भ्रान्तः पाठः । भो भोः सैनिका इति सम्बोधनास-
ङ्गतेः ॥ कथमवलम्बनमित्याशङ्क्याह—नन्वेष त्वरितेति ॥ १ ॥ सुमन्त्रेण
नुद्यमानः प्रेर्यमाणः । प्रोद्वेल्लन् कम्पमानः प्रकर्षेण जविताः सञ्जात-
जवा वाजिनः यस्य । तथा च नुद्यमानस्तन् प्रोद्वेल्लद्वाजी प्रजवितवाजी च
तेन रथेन उपलक्षितः । उत्खाते प्रचलितः तरलितः कोविदार एव
केतुः ध्वजः यस्य । 'उत्खाते विषमे देशे' इति 'कोविद्वारे चमदक' इति
शब्दमालाधन्वन्तरी । सपदि झटिति । 'पाले च युवराजे च कुमार'
इति संसारवर्तः । पूर्वार्धे यमकभङ्ग एकाक्षरप्रासः ॥ १ ॥ सुमन्त्रः सारथि-
र्यस्मिन् ॥ किरति कलितकिञ्चिदिति ॥ २ ॥ कलितः प्राप्तप्रायो
किञ्चित्कोपः अल्पक्रोधः तेन रज्यन्ती मुखश्रीः यस्य । प्रविततः
गुणः मौर्वी यस्य । घण्टाभिर्गुञ्जन्ती शब्दायमाना कोटिः यस्य । प्रवि-
१ 'स्यात्सञ्जातप्रजवन' क-घ-च, 'प्रोल्लसद्' न. २ 'उद्वात' क-घ-च.
३ 'अनवरतनिगुञ्जद्' घ-च, 'प्रवितत' टी.

५-५] उत्तररामचरितं १०९
आश्चर्यमाश्चर्यम् ।
मुनिजनशिशुरेकः सर्वतः सैन्यकाये
नव इव रघुवंशस्याप्रसिद्धः प्ररोहः ।
दलितकरिकपोलग्रन्थिदङ्कारघोरै-
र्ज्वलितशरसहस्रः कौतुकं मे करोति ॥ ३ ॥
सुमन्त्रः—आयुष्मन्
अतिशयितसुरासुरप्रभावं
शिशुमवलोक्य तथैव तुल्यरूपम् ।
कौशिकसुतमखद्विषां प्रमाथे
धृतधनुषं रघुनन्दनं स्मरामि ॥ ४ ॥
चन्द्रकेतुः—सैन्यमेकमुद्दिश्य भूपसामारम्भ इति हृदयमपत्रपते ।
अयं हि शिशुरेकको मदभरेण भूरिस्फुर-
त्करालकरकन्दलीजटिलशस्त्रजालैर्बलैः ।
तद्गुणं च तत् गुणोत्कोटि च । चञ्चन्त्यः चञ्चला पञ्च चूडाः संयत-
केशाः यस्य । 'पञ्चचूडे वटुरिति' इति मुक्तः । शरा एव तुषाराः नी-
हाराः । वीरस्य पोतः अर्भकः । वीरथासो वा । सप्रचोपादित्यत्र उपसर्गो
पादपूरकौ इति केचित् । वृथेत्यन्ये । हन्त क्रोपादिति वा पाठः ॥ २ ॥
मुनिजनशिशुरिति ॥ ३ ॥ प्ररोहः अङ्कुरः । दलिता भेदिताः करिकपो-
लग्रन्थय ये । 'ग्रन्थिर्मर्मनि च' इति हैमः । टङ्कारा घोरा येषु । दलितक-
रिकपोलग्रन्थय एव टङ्कारघोराः सन्तः । ज्वलिताश्च ते शराश्च येषाम्
॥ ३ ॥ अतिशयितसुरासुरेति ॥ ४ ॥ अतिशयितः सुरासुरेभ्यो-
ऽपि प्रभावः यस्य । तथैव रामस्येति भाव । द्विषां मारीचादीनाम् ।
प्रमाथे हिंसने ॥ ४ ॥ अयं हि शिशुरिति ॥ ५ ॥ एककः एक । भूरि
स्फुरन्त्यः वीरक्ष्म्या भूय शोभमानाः करालाः दुर्प्रेक्षाः याः कर-
कन्दल्यः करचपुडानि तेषु जटिलानि निबिडानि शस्त्राणां आयुधानां
जालानि समूहाः येषाम् । 'दुर्दर्शे कराल' इति, 'कदली संपुटे पुटे कन्दः'
इति, 'जटिलो निबिडार्थे' इति हारावलीकपिलशब्दांणवे । किङ्किणीभिः
१ 'सप्रत्नोपाद्' न-टी. २ 'प्रसिद्धप्ररोहः' म. ३ 'घोर' घ. ४ 'द्व-
षेव' घ-घ. ५ 'इममेव०' घ-घ. ६ 'समरभारभूमि०' क-घ-घ. ७ 'क-
न्दित' क-घ-घ.

११० उत्तररामचरितं [ ५-६ ]
क्वणत्कनककिङ्किणीझणझणायितस्यन्दनै-
रमन्दमददुर्दिनद्विरदडामरैरावृतः ॥ ५ ॥
सुमन्त्रः-यत्स एमि. समस्तैरपि किमस्य किं पुनर्व्यस्तैः ।
चन्द्रकेतुः-आर्य त्वर्यतां त्वर्यताम् । अनेन हि महानाधितजनप्रमा-
रोऽस्माकमारब्धः । तथा हि ।
आगर्जद्विरिकुञ्जकुञ्जरघटानिस्तीर्णकर्णज्वरं
ज्यानिर्घोषममन्ददुन्दुभिरवैराध्मातमुत्तम्भयन् ।
वेल्लद्वैरधरण्डमुण्डनिकरैर्वीरो विधत्ते भुवं
तृप्यत्कालकरालवक्त्रविघसब्याकीर्यमाणामिव ॥ ६ ॥
सुमन्त्र -( स्वगतम् । ) कथमीदृशेन सह वत्सस्य चन्द्रकेतोर्द्वन्द्वसंप्र-
हारमनुजानीम । ( विचिन्त्य । ) अथवा इक्ष्वाकुकुलवृद्धाः खलु वयम् ।
प्रत्युपस्थिते रणे च का गतिः ।
चन्द्रकेतुः-( सविस्मयत्वरासभ्रमम् । ) हन्त धिक् । अपावृत्तान्येव
सर्वतः सैन्यानि मम ।
क्षुद्रघण्टाभि क्वणघणायिताः स्यन्दनाः रथा येषाम् । अमन्दं महत् ।
मदा एव दुर्दिनं येषां ते च ते द्विरदाः गजा तै डामराणि उद्ध-
तानि । दुर्दिनमिति नित्यधाराक्षरणनात्मकवार्थद्वयाभिप्रायकम् । 'मेघच्छन्नेऽह्नि
दुर्दिनम्' इति, 'उद्धते डामर त्रिषु' इत्यमरविमर्शौ । बलैः सैन्यैः ।
'तुल्यबुद्धौ समभर' इति नन्दी । आवृतः आक्रान्त । सादिनोऽप्येतद-
न्तर्भूता इति भाव । त्रिपुरैरिति ध्वनि ॥ ५ ॥ समस्तैर्मिलितैः । व्यस्तैः
भिन्नै । एमि. यंह । आधितजनाः अनुचरलोका तेषां प्रमादः प्रसर्पेण
मारणम् ॥ आगर्जद्विरीति ॥ ६ ॥ आ समन्तात् । घटासु निस्तीर्णः
अवतीर्ण । कर्णेभ्य. ज्वरः असम्भवत्वप सन्ताप येन । विस्तीर्ण इति
पाठे विशाल इत्यर्थ । आध्मातं पूरितम् । वेल्लिदिति । 'प्रेङ्गद्धारणदण्डानां
अक्यन्ध शिरोषण्डम्' इति समास । तृप्यन् य कालः यम तस्य क-
रालवक्त्रस्य विघसेन । 'करालो दन्तुरे तुङ्गे' इति, 'विघसो भोजनशेषः'
इत्यमरशेषात् ॥ ६ ॥ संप्रहारं युद्ध । केनि रण कर्तव्यमेवेति भावः ।
लवस्य पराक्रमाधिक्याद्विलयत्वरासभ्रमा । अपावृत्तानि परावृत्तानि ।
१ 'वारिदै.' क-घ-च. २ 'प्रमाथ' क-घ-च. ३ 'आगृञ्जन्' घ-घ.
४ 'विस्तीर्ण' ख-घ. ५ 'ज्वरग्दा०' न. ६ 'रण्डं' न. ७ 'भुव' प-य.
८ 'तृप्यत्' न-क.

५-९ ] उत्तररामचरितं १११
सुमन्त्रः—( रथवेगमभिनीय । ) आयुष्मन्, एष ते बाग्विषयीभूतः
स वीरः ।
चन्द्रकेतुः—( निस्सृष्टिमभिनीय । ) आर्य किमस्य नामधेयतारपात-
मोहायकैः ।
सुमन्त्रः—लव इति ।
चन्द्रकेतुः—भो भो लव महाबाहो किमेभिस्तव सैनिकैः ।
एषोऽहमेहि मामेव तेजस्तेजसि शाम्यतु ॥ ७ ॥
सुमन्त्रः—कुमार पश्य पश्य ।
प्रिनिवर्तित एष धीरपोतः
पृतनानिर्भयनादवद्योपहृतः ।
स्तनयित्नुरवादिभारलीना
मवमर्दार्तिच दृप्तसिंहशावः ॥ ८ ॥
( ततः प्रविशति धीरोद्धतपरिक्रमो लवः । )
लवः—साधु राजपुत्र साधु । सत्यमैक्ष्वाकः खल्वसि । तदहं परागत
एवास्मि ।
( नेपथ्ये महान्कलकलः । )
लवः—( सावष्टम्भं परावृत्य । ) आः कथमिदानीं भङ्गेऽपि प्रतिनि-
कृत्य युद्धनिवारिणः पर्यवष्टम्भवन्ति मा चमूपतयः । धिग् जाल्मान् ।
अयं शैलाघातक्षुभितवडवावक्त्रहुतभु
क्प्रचण्डक्रोधार्चिर्निचयरुचलत्वं भजतु मे ।
समन्तादुत्सर्पन्घेनतुमुलहेलोत्कलरुतः
पयोराशेरोघः प्रलयपवनास्फालित इव ॥ ९ ॥
( सवेगं परिक्रामति । )
चन्द्रकेतुः—भो भो कुमार ।
वागिति-सत्त्वेति सप्तापाय सन्दिष्ट इत्यर्थः । इतिकार आप्रा(प्तो?)पृक्त इति
विद्वान्दौ ॥ पिनिवर्तित एष इति ॥ ८ ॥ पृतना सेना । स्तनयित्नुः
मेघः । अवमर्दः मर्दनम् । शावः शिशुः ॥ ८ ॥ परागतः प्रतिनिरा-
गत इति यावत् । 'अवष्टम्भो गर्वः' इति रत्नमाला । परितः स्थिरीभवन्तीति
यावत् । मामुद्दिश्य । 'जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी' इत्यमरः । अयं शैलाघात इति
॥ ९॥ आघातः आपतनम् । तेन क्षुभिता या वडवा, 'अश्वा वडवा'इत्य-
१ 'भारवापकैः' व-घ. २ 'न्यदवउंत' व-प. ३ 'वल' व-घ. ४ 'सेना' क-द.

११२ उत्तररामचरितं [५-१२]
अत्यद्भुतादसि गुणातिशयात्प्रियो मे
तस्मात्सखा त्वमसि यन्मम तत्तवैव ।
तत्किं निजे परिजने कदनं करोषि
नन्वेष दर्पनिकषस्तव चन्द्रकेतुः ॥ १० ॥
लवः—(सहर्षसंभ्रमं परावृत्य ।) अहो महानुभावस्य प्रसन्नकर्कशा
वीरवचनप्रयुक्तिर्विकर्तनकुलकुमारस्य । तत्किमेभिरेवमेव सावष्टम्भाव-
यामि । (पुनर्नेपथ्ये कलकलः ।)
लवः—(सक्रोधनिर्वेदम् ।) आः कदर्यितोऽहमेभिर्गौरसंवादविघ्नका-
रिभिः पापैः । (तदभिमुखं परिक्रामति ।)
चन्द्रकेतुः—आर्य आर्य दृश्यतां द्रष्टव्यमेतत् ।
दर्पेण कौतुकवता मयि बद्धलक्ष्यः
पश्चाद्वलेऽनुसृतोऽयमुदीर्णधन्वा ।
द्वेधा समुद्धतमरुत्तरलस्य धत्ते
मेघस्य माधवतचापधरस्य लक्ष्मीम् ॥ ११ ॥
सुमन्त्रः—कुमार एवेनं द्रष्टुमपि जानाति । वयं तु केवलं परवन्तो वि-
स्मयेन ।
चन्द्रकेतुः—भो भो राजानः ।
संख्यातीतैर्द्विरदतुरगस्यन्दनस्थैः पदाता-
वद्यैकस्मिन्कवचनिचितैर्मध्येचर्मोत्तरीये ।
कालज्येष्ठैरभिनवयवयःकाम्यकाये भवद्भि-
र्योऽयं बद्धो युधि समभरेस्तेन धिग्वो धिगस्मान् ॥ १२ ॥
लवः—(सोत्प्रासम् ।) आः कथमन्वुकम्पते नाम । (विचिन्त्य ।)
भवतु । कालहरणप्रतिषेधाय जृम्भकास्त्रेण तावत्सैन्यानि संस्तम्भयामि ।
(इति ध्यानं नाटयति ।)
मर । निचयः समूह । 'अतुलं (तुमुलं?) रणसङ्कुले' इति, 'हेला विलास',
इति, 'ओघ प्रवाहजवयो' इति चामरः । आस्फालितः उद्धृतः ॥ ९ ॥
अत्यद्भुतादसीति ॥ १० ॥ कदनं व्यापादनम् ॥ १० ॥ कदर्यित व्यर्थी-
कृत इति यावत् ॥ दर्पेण कौतुकवतेति ॥ ११ ॥ उदीर्णं उद्धृतम् ।
माधवतं ऐन्द्रम् । लक्ष्मीं शोभाम् ॥ ११ ॥ परवन्तः पराधीनाः ।
संख्यातीतैरिति ॥ १२ ॥ 'पदाती पदातयः' इत्यमरः । तत्र तस्मिन्
छवे । निचितैः । 'बालो वत्सरडेऽपि' इति केशवः । अपरं बाल्यं । हेत्व-
१ 'नद' ग. २ 'अपरवयसि ख्यातिरामैः' न. ३ 'परिकर' इति क-घ-च.

९-१४ ] उत्तररामचरितं ११३
सुमन्त्रः—एतस्मिन्कस्मादुभयसैन्ययोधः प्रशाम्यति ।
लवः—पश्याभ्येनमधुना प्रगल्भम् ।
सुमन्त्रः—( ससंभ्रमम् । ) वत्स मन्ये कुमारकेणानेन जृम्भकास्त्रमाम-
न्त्रितमिति ।
चन्द्रकेतुः—अत्र कः सन्देहः ।
व्यतिकर इव भीमस्तामसो वैद्युतश्च
प्रणिहितमपि चक्षुर्व्रस्तमुक्तं हिनस्ति ।
अथ लिखितमिवैतत्सैन्यमस्पन्दमास्ते
नियतमजितवीर्यै जृम्भते जृम्भकास्त्रम् ॥ १३ ॥
आश्चर्यमाश्चर्यम् ।
पातालोदरकुञ्जपुञ्जिततमःश्यामैर्नभो जृम्भकै-
रुत्तप्तस्फुरदारकूटकपिलज्योतिर्ज्वलद्दीप्तिभिः ।
कल्पाक्षेपकठोरभैरवमरुद्व्यस्तैरवस्तीर्यते
मीलन्मेघतडित्कडारकुहरैर्विन्ध्याद्रिकूटैरिव ॥ १४ ॥
सुमन्त्रः—कुतः पुनरस्य जृम्भकास्त्राणामागमः स्यात् ।
चन्द्रकेतुः—भगवतः प्राचेतसादिति मन्यामहे ।
सुमन्त्रः—तात नैतदेवमस्त्रेषु विशेषतो जृम्भकेषु । यतः ।
सम (भ ?)रेण तुल्यबुद्धा ॥ १२ ॥ उन्मादः चित्तविभ्रमः । कालहरणं
विलम्बः । तस्य प्रतिषेधः निषेधः । अकस्मात् अहेतोः । सहसा वा ।
एनं चन्द्रकेतुम् । परिहामोचितिमम् । तदेव स्पष्टयति—व्यतिकर इव
भीम इति ॥ १३ ॥ भीमः घोरः तमसोऽयं तामसः । विद्युत अयं
वैद्युतः । व्यतिकरः सवन्धः । प्रणिहितं प्रणिधानगतं विमर्शकानिष्ठमपीति
यावत् । चक्षुः कर्म । ग्रस्तमुक्तं तामसो व्यतिकरः ग्रस्तं सत् खने(?)मुक्त-
मत्र शेषः । वैद्युतः मुक्तं सत् हिनस्ति चेति बोध्यम् । अस्पन्दं निश्चलम् ।
आस्ते तस्मादिति शेषः ॥ १३ ॥ पातालोदरेति ॥ १४ ॥ पातालोदरे
श्यामतातिशयद्योतकम् । जृम्भकैः जृम्भकास्त्रैः । पूजाया बहुत्वम् । 'रीतिः
स्त्रियामारकूटं' इति, 'कडारः कपिशः' इति चामरः । आरकूटं 'पित्तल' इति
महाराष्ट्राः । ज्योतिर्वत् ज्वलन्ती दीप्तिः येषां तानि । कल्पः प्रलयः
तस्य आक्षेपे आग्रेहे । दारुणमरुता व्यस्तैः भिन्नैः । तडिद्भिः कडा-
राणि कुहराणि बिलानि येषां ते । कूटैः शिखरैरिव । अवस्तीर्यते
१ 'मनेन' क. २ 'अभिनस्तीर्यते' ग; 'अवास्तीर्यते' घ.

११४ उत्तररामचरितं [ ५-१६
कृशाश्वतनया होते कृशाश्वात्कौशिकं गताः ।
अथ तत्संप्रदायेन रामभद्रे स्थिता अपि ॥ १५ ॥
चन्द्रकेतुः—अपरेऽपि प्रैक्ष्यमानसत्त्वप्रकाशाः स्वयं सर्वं मन्त्रदृशः प-
श्यन्ति ।
सुमन्त्रः—वत्स सावधानो भव । परागतस्ते प्रतिवीरः ।
कुमारौ—( अन्योन्यं प्रति । ) अहो प्रियदर्शनः कुमारः । ( सस्नेहा-
नुरागं निर्वर्ण्य । )
यदृच्छासंवादः किमु किमु गुणानामतिशयः
पुराणो वा जन्मान्तरनिबिडवैद्धः परिचयः ।
निजो वा सम्बन्धः किमु विधिवशात्कोऽप्यविदितो
ममैतस्मिन्दृष्टे हृदयमवधानं रचयति ॥ १६ ॥
सुमन्त्रः—भूयसा जीविधर्म एष यद्रसमयी कस्यचित्क्वचित्प्रीतिः, यत्र
लौकिकानामुपचारस्तारामैत्रकं चक्षूराग इति । तमप्रतिसंख्येयमनिबन्धनं
प्रेमाणमाममनन्ति ।
आसीर्यते ॥ १४ ॥ आगमः प्राप्तिः । एते जृम्भकादयोऽप्यविशेषाः ॥
कृशाश्वतनया इति ॥ १५ ॥ कृशाश्वस्य ऋषेः । तस्मात् कौशिकात् ।
संप्रदायेन शिष्यक्रमेण । एकपदमेतत् ॥ १५ ॥ परं भृशम् । उपेति वर्ध-
मानव्याख्यार्थे(२) 'प्रकाशोऽतिप्रसिद्धेऽपि' इत्यमरः । 'ऋषिर्योगी च मन्त्रदृक्'
इति लिङ्गानुशासनम् । स्वयं सर्वे पश्यन्ति । एतेन कृशाश्वकौशिकादिवत्
प्रायेणसादोनामपि अस्त्रप्रवर्तरूपप्रकृतिकरण भवतीत्यवधेयम् । ते तुभ्यम् ।
कुमारौ लवचन्द्रकेतू ॥ यदृच्छासंवाद इति ॥ १६ ॥ यदृच्छया स्वैरम्
संवादः संलाप किमु । निजः नित्य परिचयो वेति पूर्वेण योज्यम् । अवि-
दितः सबन्ध किमु । कुत एवमत आह—ममेति । अवधानं अनन्यरति-
त्वम्, कर्म । हृदयं परवशीभवतीति भावः ॥ १६ ॥ 'द्वये रसः' इत्यमरः ।
प्रीतिरिति यत् एष धर्म इत्यन्वय । यत्र प्रीतिविषये । लौकिकानां वेदि-
कमार्गानभिज्ञानाम् । उपचारः आदरमात्रमित्यर्थ ॥ अथ वैदिकमर्थ विश्रृ-
णोति—तारेति । तारेव तारा । 'तारकाक्ष्ण कनीनिका' इति 'मैत्रं मैत्री
च सख्यं च' इत्यमररत्नकारौ । चक्षुषोः रागः । न राग उभयत्र दर्शनं
लक्ष्यते । तत् प्रसिद्धम् । अप्रतिसन्धेयं अवचनीयम् । निबन्धनं शास्त्रम् ।
१ 'भृशाश्व' न. २ 'परमोपचीदमान' घ-य. ३ '०गत प्रवीर 'क-घ-य.
४ 'किमु गुणगणानाम्' न ५ 'बन्ध' घ-घ. ६ 'भूयसा जीवितानामेष धर्मे एष
यत्र सरसमयी' ग. ७ 'स्वाहारः' य. ८ 'तदमतिसंख्येयनिबन्धन प्रमाणम्' न

५-२० ] उत्तररामचरितं ११५
अहेतुः पक्षपातो यस्तस्य नास्ति प्रतिक्रिया ।
स हि स्नेहात्मकस्तन्तुरन्तर्भूतानि सीव्यति ॥ १७ ॥
कुमारौ—( अन्योन्यमुरिक्ष । )
एतस्मिन्मसृणितराजपट्टकान्ते -
मोक्तव्याः कथमिव सायकाः शरीरे ।
यत्प्राप्तौ मम परिरम्भणामिलाषा-
दुन्मीलत्पुलककदम्बमङ्कमास्ते ॥ १८ ॥
किं त्वाक्रान्तकठोरतेजसि गतिः का नाम शस्त्रं विना
शस्त्रेणापि हि तेन किं न विषयो जायेत यस्येदृशः ।
किं वक्ष्यत्ययमेव युद्धविमुखं मामुद्यतेऽप्यायुधे
वीराणां समयो हि दारुणरसः स्नेहक्रमं बाधते ॥ १९ ॥
सुमन्त्रः—( लवं निर्वर्ण्य साश्रगात्मगतम् । ) हृदय किमन्यथा परि-
प्लवसे ।
मनोरथस्य यद्वीजं तद्देवेनाडितो हतम् ।
लतायां पूर्वलूनायां प्रसवस्योद्भवः कुतः ॥ २० ॥
चन्द्रकेतुः—अवतराम्यार्य सुमन्त्र स्यन्दनात् ।
प्रमाणमामनन्ति । वैदिका इति शेषः । 'प्रतिसन्धानमि(म?)निबन्धनं द्वे
बन्धनार्थके' इति रद्रः ॥ अहेतुः पक्षपात इति ॥ १७ ॥ पक्षपातः
ममता । मैथिलीपक्षपातेनेत्यक्षरसारूपादात्तधर्मा । प्रतिक्रिया आक्षेपः स
पक्षपात प्रेमस्वरूपम् । सूत्रं कर्तृ । भूतानि प्राणि कर्म । अन्तः आत्मनि
सीव्यति स्प्यूतान् करोतीत्यर्थ ॥ १७ ॥ एतस्मिन्मसृणितेति ॥ १८ ॥
मसृणितं च तत् राजपट्टाय साम्राज्यीय कान्तं मनोशं तस्मिन् । यस्य
शरीरम्ब । प्राप्तौ सङ्गे । उन्मीलत्पुलकानां कदम्ब्यं समूह यस्मिन् ।
उन्मीलन्ति पुलका एव कदम्बानि नीपपुष्पाणि यस्मिन्निति वा । 'अङ्गं वपु-
र्व्यवयवे' इति रत्नाकरः ॥ १८ ॥ ननु यथेच्छमालिङ्गयता, नास्तु शस्त्रयुद्धम्,
अस्तु वा बाहुयुद्धम्, इत्याशङ्क्याह किन्त्वाक्रान्तेति ॥ १९ ॥ किन्तु
आक्रान्ताः अभिभूता कठोरतेजसः शूराः येन तस्मिन् लव इति यावत् ।
यस्य शक्षस यस्य मनेति या शेष । ईदृश इति षष्ठीप्रथमैकवचनम् । 'सुडे-
तशपथाचारसिद्धान्ता समया' इति धनञ्जयः ॥ १९ ॥ परिप्लवसे चञ्चति ॥
मनोरथस्य यदिति ॥ २० ॥ बीजं सीतेत्यर्थ । प्रसवः फलादिः ॥ २० ॥
१ 'अन्तर्भूतानि' क-घ-च. २ 'परिरम्भणे' घ-घ-च. ३ 'हतम्' घ.
४ 'प्रसूनस्यागम.' ब-घ.

११६ उत्तररामचरितं [ ५-२४ ]
सुमन्त्र —तत्कस्य हेतोः ।
चन्द्रकेतु —एकेतस्तावदय वीरपुरुष पूजितो भवति । अपि च स्व-
त्वार्थं क्षात्रधर्मं समनुगतो भवति । न रथिनः पादचारमभियुञ्जन्तीति
शास्त्रविदः परिभाषन्ते ।
सुमन्त्र —( स्वगतम् । ) आः कष्टा दशामनुप्रपन्नोऽस्मि ।
कथं न्याय्यमनुष्ठानं मादृशः प्रतिषेधतु ।
कथं वाभ्यनुजानातु साहसरैकरसां क्रियाम् ॥ २१ ॥
चन्द्रकेतु —यदा तातमिश्रा अपि पितुः प्रियसखधर्मसंशयेष्वार्यमेव
पृच्छन्ति तत्किमार्यो विमृशति ।
सुमन्त्र —आयुष्मन्, एव यथार्थमभिमन्यसे ।
एष साङ्ग्रामिको न्याय एष धर्मः सनातनः ।
इयं हि रघुसिंहानां वीरचारित्रपद्धतिः ॥ २२ ॥
चन्द्रकेतु —अप्रनिरूपं वचनमार्यस्य ।
इतिहास पुराणं च धर्मप्रवचनानि च ।
भवन्त एव जानन्ति रघूणां च कुलस्थितिम् ॥ २३ ॥
सुमन्त्र —( सस्नेहास्रं परिष्वज्य )
जातस्य ते पितुरपीन्द्रजितो निहन्तु-
र्धैत्सस्य वत्स कति नाम दिनान्यमूनि ।
तस्याप्यपत्यमनुतिष्ठति वीरधर्मं
दिष्ट्या गतं दशरथस्य कुलं प्रतिष्ठाम् ॥ २४ ॥
पादाभ्यां चारः संचारो यस्य ॥ कथ हीदमनुष्ठानमिति ॥ २१ ॥
अनुष्ठानं आचरणम् । मादृशः अनभिज्ञः इति यावत् । प्रवीते समानयु-
द्धस्य न्याय्यत्वादिति भावः । रणमुखे यानादवतरणमेव साहसमिति भावः ।
अनुष्ठान क्रियामिति च ध्वनी । अत्र द्विारावजागलस्तनी ॥ २१ ॥ मिश्रा
इत्यत्र पादा इति च पाठः । रामादयः इत्यर्थः । पितुः दशरथस्य । विमृ-
शति विचारयति । अनुरूध्यसे अनुवर्तसे ॥ एष साङ्ग्रामिक इति
॥ २२ ॥ सनातनः नित्यः । 'चरितमपि चारित्रम्' इति द्विरूपः ॥ २२ ॥
अप्रतिरूपं असमानम् ॥ इतिहास पुराणमिति ॥ २३ ॥ इतिहास
पुरातनम् ॥ २३ ॥ जातस्य ते पितुरिति ॥ २४ ॥ तस्य लक्ष्मणस्य ।
१ 'एकस्तावद्' ग, 'यतस्तावद्' घ-च २ 'परिभाषित' न; 'सम्यगनुगतः'
घ; 'अनुगृहीत' प ३ 'कथ हीद' न ४ 'प्रतिरूप' घ-प ५ 'विजेतुः'
घ-च ६ 'कुल' प-प