तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

UNIVERSITY OF TORONTO
3 1761 01299603 9

This page is blank and contains no text to transcribe.

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (blank) है।

Digitized by the Internet Archive
in 2007 with funding from
Microsoft Corporation
http://www.archive.org/details/tantralokaofabhi01abhiuoft

I
THE KASHMIR SERIES
OF
TEXTS AND STUDIES.
304C

(रिक्त पृष्ठ / Blank page)

Kashmir Series of Texts and Studies.
No. XXIII
THE
TANTRĀLOKA
OF
ABHINAVA GUPTA
With Commentary by
RĀJĀNAKA JAYARATHA
Edited with notes by
MAHĀMAHOPĀDHYĀYA PANDIT MUKUND RĀM SHĀSTRĪ,
Officer-in-Charge, Research Department,
JAMMU AND KASHMIR STATE,
SRINAGAR.
Published under the authority of the Government of
His Highness Lieut.-General Mahārāja
SIR PRATĀP SINGH SĀHIB BAHĀDUR,
G.C.S.I., G.C.I.E., K.G.C.B.E., LL.D.,
Mahārāja of Jammu and Kashmir State.
VOLUME I
Allahabad :
PRINTED AT THE INDIAN PRESS.
1918.

श्रीमच्छ्रीकण्ठनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसन्नीतिमार्गा
लब्ध्वा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः ।
कश्मीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रञ्जयन्सर्वदेश्यान्
देशेऽप्यस्मिन्नदृष्टो घुस्त्रणविसरवत्स्तान्मुदे सज्जनानाम् ॥१॥
तरत तरसा संसारान्धिं विधत्त परे पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे ।
विमृशत शिवादिष्टाह्वैतावबोधसुधारसं
प्रसभविलसत्सद्युक्तक्रान्तःसमुत्प्लवदायिनम् ॥२॥

ॐ
काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः २३
श्रीतन्त्रालोकः ।
श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः ।
श्रीमन्महामाहेश्वराचार्य-श्रीजयरथकृतविवेकाभिख्यटीकोपेतः
श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-कश्मीरमहाराज-श्रीप्रतापसिंहवरप्रतिष्ठापिते
प्रत्नविद्याप्रकाश- ( रिसर्च ) कार्यालये
तदध्यक्ष-महामहोपाध्याय-पण्डित-मुकुन्दराम-शास्त्रिणा
उद्दिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन
संगृह्य, संशोधन-पर्यायाङ्कन-विवरणादिसंस्करणोत्तरं
पाश्चात्यविद्वत्परिषत्संमताधुनिकसुगमशुद्धरीत्युपन्यासादिसंस्कारैः परिष्कृत्य
श्रीप्रयागपत्तने
इंडियनप्रेस-नाम्नि मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यमुपनीतः ।
( प्रथमो भागः )
संवत् १९७५ खैस्ताब्दः १९१८
काश्मीर-श्रीनगर ।
( अस्य ग्रन्थस्य सर्वे प्रकाशन-मुद्रापणाद्यधिकाराः प्रोक्तमहाराजवर्यैः
स्वायत्तीकृताः सन्ति )

(ALL RIGHTS RESERVED.)
PRINTED BY APURVA KRISHNA BOSE, AT THE INDIAN PRESS, ALLAHABAD.
PUBLISHED BY THE RESEARCH DEPARTMENT, JAMMU AND KASHMIR STATE
SRINAGAR.

अथ
श्री
तन्त्रालोकः
श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीमदभिनवगुप्तविरचितः ।
श्रीमदाचार्यवर्यजयरथविरचितविवेकाभिख्यव्याख्यानोपेतः ।
प्रथममाह्निकम् ।
यस्मादेषणविक्रिया यदुदिता ह्यानन्दचिद्भूमयो
यस्यैवोद्धुरशक्तिवैभवमिदं सर्वं यदेवंविधम् ।
तद्धाम त्रिकतत्त्वमद्वयमयं स्वातन्त्र्यपूर्णप्रथं
चित्ते स्ताच्छिवशासनागमरहस्याच्छादनध्वंसि
मे ॥१॥
पं० १ ख० पु० यस्सादीषणवत्क्रिया यदुचितास्तास्ता जगद्व्यक्तय इति, ग० पु०
... ... ... यदुचितास्तत्तप्रथाशक्तयो
यद्धाम त्रिकतत्त्वमद्वयमयं मायाविमोहोत्थितम् ।
यन्नैवंविधतां कदाप्युपगतं यद्वा यदेवंविधं
ध्वान्तं स्वान्तनिशान्तसंस्थितमपाकुर्यात्समन्तान्मम ॥
इति पाठः ।

२ श्रीतन्त्रालोकः ।
देहे विमुक्त एवास्मि श्रीमत्कल्याणवारिधेः ।
यस्य कारुण्यविप्रुड्भिः सद्गुरुं तं हृदि श्रये ॥२॥
मूर्न्युत्तंस इव क्ष्मापैः सर्वैर्यस्यानुशासनम् ।
हृदये भवसंभारकर्कशेऽप्याशु शिश्रिये ॥३॥
न ग्रन्थकारपदमाप्तुमथास्म्यपूर्वं
वाक्कौशलं च न निदर्शयितुं प्रवृत्तः ।
किं त्वेतदर्थपरिशीलनतो विकल्पः
संस्कारवांश्च समियादिति वाञ्छितं नः ॥४॥
पं० १ ग० पु० एवास्मि यत्प्रसत्तीक्षणेक्षणात् ।
श्रीमत्कल्याणराजानं वन्दे तं जनकं गुरुम् ॥
इति पाठः ।
पं० २ ख० पु० श्रिये इति पाठः । एतच्छ्लोकानन्तरं ग० पु० श्लोकद्वयमाधिक्येन
दृश्यते यथा
शिवशासनागमरहस्यकोविदै-
र्गुरुभिर्गभीरहृदयैर्दयोदयैः ।
करुणारुणा विदधिरे दृशस्तथा
मयि दीनबन्धुभिरमोघभाषितैः ॥
यथा रहस्यसर्वस्वं मानसे मे शिवोदितम् ।
भाववासनया स्थानं कर्कशेऽप्याशु शिश्रिये ॥ युग्मम्
इति ।
पं० ३ क० पु० मूर्निं तंस इव, ख० पु० उत्तंसमिवेति नपुंसकनिर्दिष्टः पाठः ।
पं० ५ ग० माप्तुमनासपूर्वमिति पाठः ।
पं० ६ ग० पु० स्वं कौशलं प्रथयितुं विबुधाः प्रवृत्ता, इति पाठः ।
पं० ८ ग० पु० वाञ्छितं मे इति पाठः ।

श्लो० १ ] प्रथमाह्निकम् । ३
यातायाताः स्थिताः केचिदज्ञा मत्सरिणः परे ।
संदिग्धाः केऽपि किं ब्रूयां श्रोतारो यदनागताः ॥५॥
तदनाकर्ण्य गूढार्थं स्वादु स्वाशयकौशलम् ।
साकूतमुक्तमन्यैर्यत्तेन दोलायते मनः ॥६॥
अत्र मद्भागशक्तापि यन्निर्यन्त्रणमुल्लसेत् ।
तत्पारमेश्वरं श्रीमन्महानन्दविजृम्भितम् ॥७॥
इह खलु शास्त्रादावलौकिकाशीर्वादमुखेन वक्ष्य-
माणषडर्धशास्त्रार्थगर्भीकारेण समुचितेष्टदेवतां शास्त्र-
कारः परामृशति
विमलकलाश्रयाभिनवसृष्टिमहा जननी
भरिततनुश्च पञ्चमुखगुप्तरुचिर्जनकः ।
तदुभययामलस्फुरितभावविसर्गमयं
हृदयमनुत्तरामृतकुलं मम संस्फुरतात्
॥१॥
पं० २ ख० पु० ब्रूयादिति पाठः ।

४ श्रीतन्त्रालोकः ।
'मम' आत्मनो 'हृदयं' जगदानन्दादिशब्दवाच्यं
तथ्यं वस्तु, सम्यक् देहप्राणादिप्रमातृतासंस्कारन्य-
क्कारपुरःसरसमावेशदशोल्लासेन दिक्कालाद्यक-
लिततया 'स्फुरतात्' कालत्रयावच्छेदशून्यत्वेन
विकसतात्-इत्यर्थः । तच्च कीदृक् ?-इत्युक्तं 'तदुभय'
इति । 'तत्' आद्यार्धव्याख्यास्यमानं च तत् 'उभयं'
तस्य 'यामलं'
' तयोर्यद्यामलं रूपं स संघट्ट इति स्मृतः ।'
इति वक्ष्यमाणनीत्या शक्तिशक्तिमत्सामरस्यात्मा
संघट्टः, ततः 'स्फुरितभावः' परानपेक्षत्वेन स्वत
एवोल्लसितसत्ताको योऽसौ
'अत एव विसर्गोऽयमव्यक्तह-कलात्मकः ।'
१ षण्णामानन्दभूमीनां य एकोऽनुसंधाता उदयास्तमयविहीनोऽन्तर्विश्रान्तिपर-
मार्थरूपो जगदानन्दः । वक्ष्यति च ग्रन्थकार एव उत्तरत्र
यत्र कोऽपि व्यवच्छेदो नास्ति यद्विश्वतः स्फुरत् ।
यदनाहतसंवित्तिपरमामृतबृंहितम् ॥
यत्रास्ति भावनादीनां न मुख्या कापि संगतिः ।
तदेतज्जगदानन्दमस्मभ्यं शंभुरुचिवान् ॥
इति ।
पं० ६ ग० पु० सामरस्यरूपः इति पाठः ।

श्लो० १ ] प्रथमाह्निकम् । ५
इत्युक्त्या कुलाकुलोभयच्छटात्मकहकारार्धार्धरूपो
‘विसर्गो’ बहिरुल्लिलसिषास्वभावः स प्रकृतिर्यस्य
तत्; अत एवाह ‘अनुत्तरामृतकुलम्’ इति । ‘अनुत्तरं’
कतिपयकालदार्ढ्यकार्यमृतान्तरवैलक्षण्यात् उत्कृष्टं
च तत्
‘यत्रास्ति न भयं किंचिन्न जरा व्याधयोऽपि वा ।
न विघ्ना न च वै मृत्युर्न कालः कलयेच्च तम् ॥’
इत्यकालकलितत्वात् अविद्यमानं मृतं यत्र तत् ‘कुलं’
शरीरं यस्य तत् अमाख्यकलास्वरूपम्—इत्यर्थः ।
तदुक्तम्
‘कला सप्तदशी यासावमृताकाररूपिणी ।’
इति । किं च तदुभयम् ?—इत्याह ‘जननी जनकश्च’
इति । कीदृशी जननी ? ‘विमलकलाश्रया’ इति ।
विगता ‘मला’ अवच्छेदका यस्यास्तादृशी या ‘कला’
परविमर्शैकस्वभावकर्तृतालक्षणा, सा ‘आश्रय’ आल-
म्बनं स्वरूपं यस्याः सा शुद्धस्वातन्त्र्यशक्ति-
रूपा—इत्यर्थः ।
पं० १ क० पु० हकारार्धरूप इति पाठः ।
पं० २ क० पु० यत्र तत् इति पाठः ।

६ श्रीतन्त्रालोकः ।
अत एव 'अभिनवायाम्' आद्यायां 'सृष्टौ' शुद्धा-
ध्वमार्गे
'शुद्धेऽध्वनि शिवः कर्ता................।'
इति नीत्या शिवस्यैव तत्र साक्षात्कारित्वात् 'महः'
पारिपूर्ण्यलक्षणं तेजःस्फारो यस्याः सा-इत्युक्तम् ।
इहाद्वयनये हि भगवानेव स्वस्वातन्त्र्यमाहात्म्यात्
आभासमात्रसारतया स्वाव्यतिरिक्तमपि व्यति-
रिक्तत्वेनेवजगत् आभासयति,-इत्यनन्यापेक्षिणः
स्वातन्त्र्यस्यैव जगद्वैचित्र्यनिमित्तत्वमुक्तम्, अविद्या-
वासनादीनां भेदाभेदविकल्पोपहतत्वात् जगद्वैचित्र्य-
निमित्तत्वाभिधानानुपपत्तेः; अत एव भगवतश्चिदा-
द्यनन्तशक्तिसंभवेऽपि तत्स्फुरणमात्रत्वात् तासां
तस्या एव प्राधान्यात् इहाभिधानम् । यद्वक्ष्यति
'तेन स्वातन्त्र्यशक्त्यैव युक्त इत्याञ्जसो विधिः ।'
इति । जनकश्च कीदृक् ?-इत्युक्तं 'भरिततनुः'
इति । 'भरिता' सर्वाकाङ्क्षासंक्षयात् पारिपूर्ण्येन

श्लो० १ ] प्रथमाह्निकम् । ७
पूरिता 'तनुः' स्वभावो यस्य सः, अनन्योन्मुखतया
स्वतन्त्रः-इति यावत् । अत एव 'पञ्चभिः' चिदानन्दे-
च्छाज्ञानक्रियात्मभिः 'मुखैः'
'...................शैवी मुखमिहोच्यते ।'
इत्युक्त्या शक्तिभिः 'गुप्ता' परिपूरिता प्रबन्धेना-
नुवर्तमाना 'रुचिः' अभिलाषो विशेषानुपादानात्
कृत्यपञ्चकविषयो यस्यासौ, सदैव पञ्चविधकृत्यकारी-
इत्यर्थः । तदुक्तम्
'सृष्टिसंहारकर्तारं विलयस्थितिकारकम् ।
अनुग्रहकरं देवं प्रणतार्तिविनाशनम् ॥'
इति । तदेवम् अत्र विसर्गप्रसरस्वभावत्वेन जग-
द्वैचित्र्यबीजभूतं शिवशक्तिसंघट्टात्मकपरत्रिकशब्द-
वाच्यम् अनाख्यात्मकं विघ्नौघप्रध्वंसाय परामृष्टम् ।
तदुक्तम्
'तत्रापि शक्त्या सहितः स्वात्ममय्या महेश्वरः ।
यदा संघट्टमासाद्य समापत्तिं परां व्रजेत् ॥
पं० ७ क० पु० पञ्चकविशेष इति पाठः ।
पं० १५ क० पु० तत्रापि मर्त्यैरहितः स्वात्मशक्त्या महेश्वरः इति, ख० पु० तत्रापि
शक्त्या रहितः इति मौलिकः पाठः प्रथमोपन्यस्त आसीत् इति संदृश्यते ।

८ श्रीतन्त्रालोकः।
तदास्य परमं वक्त्रं विसर्गप्रसरास्पदम् ।
अनुत्तरविकासोद्यज्जगदानन्दसुन्दरम् ॥
भाविवक्त्राविभागेन बीजं सर्वस्य संस्थितम् ।
हृत्स्पन्दोद्यत्परासारनिर्मामोर्म्यादि तन्मतम् ॥
एतत्परं त्रिकं सूक्ष्मं सर्वशक्त्यविभागवत् ।'
इति ।
अथ च 'हृदयं'
'हृदयं शक्तिसूत्रं तु ............।'
इत्याद्युक्त्या श्रीसृष्टिकात्याद्यखिलशक्तिचक्रासूत्र-
णेन प्रस्फुरद्रूपं श्रीकालसंकर्षणीधाम 'संस्फु-
रतात्' तादात्म्येनैकः स्याम्—इत्यर्थः।तच्च कीदृशम्?—
इत्युक्तम् 'अनुत्तरामृतकुलम्' इति । सृष्ट्यादीनाम-
त्रैव लयाद् अविद्यमानम् उत्तरम् अन्यत् यस्मात् अत
एव 'अमृतं' स्वात्मचमत्कारमात्रपरमार्थम्, अत एव
च 'कुलं'
पं० २ ख० पु० अनुत्तरविकासांशुजगदिति पाठः ।
पं० ३ ख० पु० वक्रादिभागेनेति पाठः ।
पं० ४ ख० पु० हृत्स्पन्दो दृक्परासारमूर्तिर्निर्मामतन्मयम्, इति पाठः ।
पं० ६ ख० पु० सृष्टिकालाद्यखिलशक्तिचक्रासूत्रेणेति पाठः ।
पं० ११ ख० पु० तदैकात्म्येन एक इति पाठः ।

श्लो० १ ] प्रथमाह्निकम् । ९
‘कुलं पदमनामाख्यं....................।’
इत्यनाख्यरूपम्-इत्यर्थः । अन्यच्च कीदृक् ?—इत्या
ह ‘तदुभय’ इति । तच्च तत् व्याख्यास्यमानं सृष्टिसंहा-
रात्मकम् ‘उभयं’ तस्य ‘यामलं’ लोलीभावः, ततः
‘चक्रद्वयेऽन्तः कचति लोलीभूता परा स्थितिः।’
इति । तथा
‘प्रभवाप्यययोरन्तर्लोलीभावात्क्रमोऽवताराख्यः ।’
इत्यादिनीत्या स्फुरितसत्ताकः स्थित्यात्मा विविधः
सर्गस्तन्मयम् । परैव हि अनाख्या भगवती संवित्
स्वस्वातंत्र्यात् स्वात्मनि सृष्ट्यादि अवभासयति
विलाययति च—इत्यभिप्रायः । यदुक्तम्
‘यस्य नित्योदिता ह्येकाभासा कालक्षयंकरी ।
राजते हृदयाम्भोजविकासिगगनोदरे ॥
सृष्टिस्थित्युपसंहाररूपा तद्धरणे रता ।’
पं० १ ख० पु० कुलाकुलं पदमनामकमिति पाठः ।
पं० २ क० पु० इत्यनामा ख्यरूपमिति पाठः ।
पं० १० ख० पु० विलापयतीति पाठः ।
२

१० श्रीतन्त्रालोकः ।
इति । तच्छब्दपरामृष्टमुभयं व्याचष्टे 'जननी
जनकश्च' इति । जनयति विश्वम्-इति 'जननी' परा
पारमेश्वरी सृष्ट्यादिचक्राद्या, सा च शुद्धबोधमात्र-
स्वभावत्वात् 'विमला' येयम् आदिभूता चान्द्रमसी
'कला' सा 'आश्रयः' आलम्बनं गतिर्यस्याः सा, सक-
लजगदाप्यायकारिपरामृतमयी-इत्यर्थः । तदुक्तम्
'ऊर्ध्वे तु संस्थिता सृष्टिः परमानन्दरूपिणी ।
पीयूषवृष्टिं वर्षन्ती बैन्दवी परमा कला ॥'
इति । तथा
'ऊर्ध्वे स्थिता चन्द्रकला च शान्ता
पूर्णामृतानन्दरसेन देवी ।'
इति । अत एव 'अभिनवायां'
'सदा सृष्टिविनोदाय............।'
इत्यादीनीत्या सदा द्योतमानायां 'सृष्टौ' बहीरूप-
तायां स्वातन्त्र्यलक्षणं 'महः' तेजो यस्याः सा-इत्यु-
क्तम्। जनयति भावसंहारम्-इति 'जनकः' अभिरूपः
पं० ३ ख० पु० पारमेश्वरी सृष्टिचक्रः सा चेति इयानेव पाठः ।
पं० १४ क० पु० सदा द्योतनायामिति, ख० ग० पु० सदातनयामिति पाठः ।