ष्टा
न्त
र
ले
श
स
हि
ता
न्
Yes! सक्त्यादिपिष्टान्तरलेशसहितान्!
Wait, look at the letter between क्त and दि:
Is it वा? सक्तवादि? No, सक्तु + आदि is grammatically सक्त्यादि (if feminine/in error) or सक्तु-आदि -> सक्त्यादि is very common in bhashyas. Or सक्त्वारि? No, दि is very clear (द with short ि before it, wait: the curve is on the left of दि).
Wait, look at: सक्त्वारिपिष्टान्तर?
Let's look at सक्त्वारि:
Wait! स, क्त्व, दि? No, the stroke goes up from त् and loops. It's सक्त्यादिपिष्टान्तरलेशसहितान्!

Line 15:
न्सपिष्टान्सक्त्यादिपिष्टान्तरलेशसहितान् । किंच तद्धोमफलत्वेन त्वदीयाः परमपावना
Wait, let's look at किंच vs किं च: it's printed as किंच or किं च?
In

८७६ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ६४ ]
क्यविदितकल्याणगुणवत्त्वमानृण्यतां देवर्षिपितॄऋणत्रयनिर्मुक्तत्वं ब्रह्मवर्चसं सर्वब्राह्मणो-
त्तमत्वं बहुपुत्रतां श्रद्धांमेधे गुरुवेदान्तवाक्यविश्वासवेदशास्त्रार्थग्रहणधारणपटुत्वे मज्जा
दुहित्राद्या भगवान्परमात्मा मह्यं सम्यग्ददातु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये त्रिषष्टि*तमोऽनुवाकः ॥ ६३ ॥
अथ चतुःषष्टितमोऽनुवाकः ।
तिला॑: कृ॒ष्णास्तिला॑: श्वे॒तास्तिला॑: सौ॒म्या व॑शानु॒गाः ।
तिला॑: पु॒नन्तु॑ मे पा॒पं यत्किंचि॑द्दु॒रितं मयि॒ स्वाहा॑ ।
तिला इति । हे परमात्मंस्त्वदाज्ञया मम यत्किंचिद्दुरितं तत्पापं दूरीकृत्य मे मां
तिलाः पुनन्तु । तदर्थमिदं हविस्तुभ्यं स्वाहा। तिलाः कथंभूताः । केचित्कृष्णाः। केचि-
च्छेताः उभयविधाः सर्वेऽपि सौम्या रोगाद्युपद्रवाप्रदाः । वशानुगा अस्मद्वशव-
र्तिनः । स्वधर्मोपार्जितं द्रव्यं दत्त्वा विक्रीयाऽऽनीता न त्वनुशासनचौर्यादिनाऽऽनीता
इत्यर्थः । अचेतनानां तिलानां पापनाशनसामर्थ्यं त्वदाज्ञयेति भावः+ ।
चो॒रस्यान्नं॑ नव॑श्रा॒द्धं ब्र॑ह्म॒हा गु॑रुत॒ल्पगः॑ ।
गोस्ते॒यग्ं सु॑रा॒पानं॑ भ्रूणह॒त्या तिला शान्तिग्ं शम॑यन्तु॒ स्वाहा॑ ।
चोरस्येति । हे परमात्मंस्त्वदाज्ञया तिला= एतन्मन्त्रोक्तानां पापानां शान्तिं
विनाशं शमयन्तु कुर्वन्तु तदर्थमिदं हविस्तुभ्यं स्वाहा । नवश्राद्धमेकोद्दिष्टायन्न-
भोजनम् । भ्रूणो गर्भः शिशुर्वीरो वा । स्पष्टमन्यत् x ।
श्रीश्च॑ ल॒क्ष्मीश्च॑ पु॒ष्टीश्च॑ की॒र्तिं चाऽऽनु॑ण्यताम् । ब्रह्म॑ण्यं ब॒हु-
पु॒त्रताम् । श्रद्धा॑मे॒धे प्र॒ज्ञा तु जा॒तवे॑दः संददा॑तु॒ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
चतुःषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६४ ॥
श्रीश्चेति । हे जातवेदः सर्ववेदस्य धनस्य वोत्पादक ( ? ) हे परमात्मंस्तत्सर्वं

छ. * पुस्तकेऽत्र (६४) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । + एतदग्रे छ. पुस्तके (६५) तमानुवाक-
समाप्तिर्दृश्यते । सा चानुवाकपरिगणनविरुद्धा । = छान्दसत्वाद्विसर्गलोपो मूले । x एतदग्रे छ. पुस्तके
(६६) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । साऽनुवाकपरिगणनविरुद्धा ।
१ व. ॥ ८१ ॥

have द or दा?
Look at द in पदार्था: प - दा - र्था. The second akshara is दा! It has a vertical line, then द, with ा? No, in Devanagari, द has a little top vertical, a belly, and a tail. दा has a full vertical line ा after it!
Wait, in line 1: पदार्था: प (akshara 1), दा (akshara 2: द with ा), र्था (akshara 3: र् + थ + ा).
Wait, in the word before । किं तत्:
Is there a द?
Wait, let's look at the letters after सं:
Is it संयच्छतु?
Wait, what if it's संयच्छतु? No, what is the letter between सं and य?
Wait! Look at रु in रुधिर (line 17): रु has a round head and a slant down.
In line 1, the letter after सं has a round head, a slant down... wait, it's रु!
And what's after that? य!
Wait, what if it is संरुयच्छदातु? That makes zero sense in Sanskrit!
Wait

४७४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ६६]
उत्ति॑ष्ठ पुरु॒ष ह॑रि॒त पि॒ङ्गल लोहि॑ताक्षि दे॒हि दे॒हि॑ ददापयिता
मे॒' शुध्य॑न्तां ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासꣳ॒ स्वाहा॑ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि पञ्चषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६५ ॥
उत्तिष्ठेति । शुद्धिहेतुत्वेनात्र सर्वकर्मनिष्पादकं वह्निशरीरोपाधिकं [ परमात्मानं ]
प्रार्थयते—पुरुष पुरी [वह्नि]शरीरे शयान हे परमात्मन्नुत्तिष्ठ, औदासीन्यं परित्यज्य
मदनुग्रहार्थमुद्युक्तो भव । संबुद्ध्यन्तपुरुषशब्दस्यैव हरितादीनि त्रीणि पदानि विशेष-
णानि । हे हरित प्रतिबन्धहरणकुशल । हे पिङ्गल पिङ्गलवर्ण । लोहिताक्षि रक्तन-
यन । देहि देहि पुनः पुनः शुद्धिं मे प्रयच्छ । ददापयिताऽऽचार्यमुखात्तत्त्वविज्ञान-
स्यातिशयेन दापयिता भवेति शेषः । तस्य* दापयितुर्ज्ञानस्योत्पत्तये मे मदीयाश्चित्त-
वृत्तयः शुद्ध्यन्ताम् । ज्योतिरहमित्यादि पूर्ववत्+ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६५ ॥

अथ षट्षष्टितमोऽनुवाकः ।
पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑-
रहं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासꣳ॒ स्वाहा॑ ।
पृथिवीति । शरीरस्योपादानकारणानि पृथिव्यादीनि । पूर्ववदन्यत् = ।
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑-
रहं वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासꣳ॒ स्वाहा॑ ।
शब्दस्पर्शेत्यादि । शरीरोपादानपञ्चमहाभूतेष्वाकाशादिषु वर्तमाना गुणाः शब्दा-
दयः । पूर्ववदन्यत् × ।
मनोवाक्कायक॑र्माणि मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑रहं
वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यासꣳ॒ स्वाहा॑ ।

• दापयितुः सकाशात्तस्य ज्ञानस्य पूर्वोक्ततत्त्वविज्ञानस्योत्पत्तय इति संबन्धः । + एतदग्रे क.
  पुस्तके (७२) तमानुवाकसमाप्तिर्वर्तते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनविरुद्धा । = एतदग्रे क. पुस्तके
  (७३) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनविरुद्धा । × एतदग्रे क. पुस्तके
  (७४) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनविरुद्धा ।
  १ व. ८२ ।

[ अनु० ६६ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८७९
मन इति । मनोवाक्कायानां कर्माणि । अन्यत्पूर्ववत्* ।
अव्य॑क्तभावै॒रहं॑कारै॒र्ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑
वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ।
अव्यक्तभावैरिति । हे परमात्मंस्त्वत्प्रसादादहंकारैर्यथार्थगर्वैर्विमुक्तो भूयासम् ।
कथंभूतैरव्यक्तभावैः । लोकानां निकटेऽप्रकटिताभिप्रायैः । पूर्ववद्+न्यत् ।
आ॒त्मा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑
वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ।
आत्मेति । म आत्मा शरीरं शुध्यन्तां शुद्धो भवतु । प्रायःपाठात्सर्वत्र बहुवच-
नप्रयोगश्छान्दसः ।
अ॒न्तरा॒त्मा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं
वि॒रजा॑ वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ।
अन्तरात्मेति । अन्तरात्माऽन्तःकरणम् । अन्यत्पूर्ववत्= ।
प॒र॒मा॒त्मा मे॑ शुध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑
वि॒पाप्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ।
परमात्मेति । [ परमात्मा ] निखिलजगत्प्रभुः । अन्यत्पूर्ववत् । ननु परमा-
त्मनो नित्यशुद्धत्वात्कथं तच्छुद्धिः प्रार्थ्यत इति चेन्न । अविद्यादोषवशेन परमात्मनोऽ-
प्रतिभानमशुद्धिरित्युच्यते । स्वात्मत्वेन प्रतिभानं शुद्धिरिति विशेषाङ्गीकारात्÷ ।
क्षु॒धे स्वाहा॑ ।
क्षुध इति । क्षुदधिष्ठानदेवतायै स्वाहा । एतदादिवक्ष्यमाणपञ्चमन्त्रेषु लिङ्गोक्ता
देवता हविर्भुजः ।
क्षुत्पि॑पा॒साय॒ स्वाहा॑ ।
क्षुत्पिपासायेति । एतदधिष्ठानदेवताभ्यां स्वाहा ।
विवि॑ष्ट्यै॒ स्वाहा॑ ।

• एतदग्रे छ. पुस्तके ( ७५ ) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनवि-
  रुद्धा । + एतदग्रे छ. पुस्तके ( ७६ ) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणनवि-
  रुद्धा । = एतदग्रे छ पुस्तके ( ७७ ) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते । सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणन-
  विरुद्धा । ÷ एतदग्रे छ. पुस्तके ( ७८ ) तमानुवाकसमाप्तिर्दृश्यते, सा च मूलोक्तानुवाकपरिगणन-
  विरुद्धा ।

४८७ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ६१ ]
विविद्व्यथा इति । “विषॢ व्याप्तौ” इति धातोरुत्पन्नोऽयं शब्दः । विशेषेण विष्टि-
र्व्याप्तिर्यस्य ब्रह्मणस्तद्विविष्टिः । छान्दसः षकारस्य टकारः । तादृशं ब्रह्मोद्दिश्य स्वाहा
हुतमस्तु ।
ऋ॒ग्वि॒धा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
ऋग्विधानायेति । ऋचो विदधाति करोत्युत्पादयतीति ऋग्विधानः परमात्मा
तस्मै स्वाहा हुतमस्तु ।
क॒षोत्का॑य॒ स्वाहा॑ ।
कषोत्कायेति । “कष करणे” [इति] धातुः । कष्यते क्रियत इति कषो
नामरूपकर्मात्मकः कार्यप्रपञ्चस्तस्मिन्नुक्त उपकर्तुमुत्सुकः कषोत्कः परमेश्वरस्तादृशाय
सृष्ट्याद्युन्मुखाय परमेश्वराय स्वाहा ।
क्षु॒त्पि॒पा॒सा॒मलं॑ ज्ये॒ष्ठाम॒ल॒क्ष्मीर्नाश॑याम्य॒हम् ।
अभू॑तिमस॒मृद्धिं॑ च॒ *सर्वान्निर्णु॑द मे पा॒प्मानं॑ स्वाहा॑ ।
क्षुत्पिपासामलमिति । हे परमात्मन्नहं त्वत्प्रसादात्क्षुत्पिपासारूपं मलं लक्ष्म्या
ज्येष्ठामग्रजामलक्ष्मीमलक्ष्मीमभूतिमनैश्वर्यमसमृद्धिं धनधान्यादिसमृद्ध्यभावमेतान्सर्वा-
न्नाशयामि । किंच त्वं मे मदीयं पाप्मानं निर्णुद विनाशय । तदर्थं स्वाहा
तुभ्यं सुहुतमस्तु ।
अन्न॑मयप्राणम॒यम॑नोमयवि॒ज्ञान॑मयमान॒न्दम॑यमात्मा मे॑
शुध्य॑न्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्षष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६६ ॥
अन्नमयेत्यादि । अन्नमयादयः पञ्च कोशा वारुण्यामुपनिषद्युक्ताः । पूर्ववदन्यत् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षट्षष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६६ ॥

* अत्र घ. पुस्तके सर्वो निर्णुदित्येव पाठः ।
१३.८ ॥

[ अनु० ६७ ] साभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८८१
अथ सप्तषष्टितमोऽनुवाकः ।
इतः परं वैश्वदेवकर्मणि विनियुक्ताः षड्ढोममन्त्रा व्याख्यायन्ते—
अ॒ग्नये॒ स्वाहा॑ । वि॒श्वे᳚भ्यो दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ । ध्रु॒वाय॑
भू॒माय॒ स्वाहा॑ । ध्रु॒वक्षि॑तये॒ स्वाहा॑ । अच्यु॑त-
क्षि॑तये॒ स्वाहा॑ । अ॒ग्नये॑ स्विष्ट॒कृते॒ स्वाहा॑, इति ।
अग्निविश्वे(श्व)देवध्रुवाः प्रसिद्धाः । ध्रुवा स्थितिरवस्थितिर्यस्य सोऽयं ध्रुवक्षितिः ।
अच्युतक्षितिरपि तादृशः । एतौ देवविशेषौ । कदाचित्प्रमादालस्यादिना दुरिष्टमपि
कर्म स्विष्टं करोतीति स्विष्टकृत् । एतद्विशेषणोऽप्यग्निः प्रसिद्धः । एताभ्यो देवताभ्यः
प्रकृतमन्नादि हविः स्वाहा सुहुतमस्तु ।
इतः परं बलिहरणकर्मणि विनियुक्ता मन्त्रा व्याख्यायन्ते---
धर्मा॑य॒ स्वाहा॑ । अध॑र्माय॒ स्वाहा॑ । अ॒द्भ्यः स्वाहा॑ ।
ओष॑धिवनस्प॒तिभ्यः॒ स्वाहा॑ । रक्षोदेव॒जने᳚भ्यः॒ स्वाहा॑ ।
गृ॒ह्या᳚भ्यः॒ स्वाहा॑ । अव॑साने᳚भ्यः॒ स्वाहा॑ । अव॑सानप-
तिभ्यः॒ स्वाहा॑ । सर्व॑भूते॒भ्यः स्वाहा॑ । कामा॑य॒ स्वाहा॑ ।
अन्त॒रिक्षाय॒ स्वाहा॑ । यदेज॑ति॒ जग॑ति॒ यच्च चेष्ट॑ति ना॒म्नो
भा॒गोऽयं ना॒म्ने स्वाहा॑ । पृथि॒व्यै स्वाहा॑ । अन्त॒रिक्षाय
स्वाहा॑ । दि॒वे स्वाहा॑ । सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ । च॒न्द्रम॑से॒ स्वाहा॑ ।
नक्ष॑त्रेभ्यः॒ स्वाहा॑ । इन्द्रा॑य॒ स्वाहा॑ । बृह॒स्पत॑ये॒ स्वाहा॑ ।
प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । ब्रह्म॑णे॒ स्वाहा॑ । स्वधा पि॒तृभ्यः॒ स्वाहा॑ ।
नमो॑ रु॒द्राय॑ पशुपत॑ये॒ स्वाहा॑ । दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ ।
पि॒तृभ्य॑: स्व॒धाऽस्तु॑ । भू॒तेभ्यो॒ नम॑: । मनु॒ष्ये᳚भ्यो॒ हन्ता᳚ ।
प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । परमे॒ष्ठिने॒ स्वाहा॑, इति ।
धर्माधर्मावोषधिवनस्पतिदेवताः प्रसिद्धाः । रक्षांसि[प्रसिद्धानि । ] देवजना
देवानां भृत्यवर्गाः । रक्षांसि च देवजनाश्च रक्षोदेवजनाः । गृहे विद्यमाना गृह्याः
कुलदेवताः । गृहप्रान्तदेशवर्तमाना देवता अवसानशब्देनोच्यन्ते* । सर्वभूतशब्देन पञ्च

• अवसानपतिशब्दस्य व्याख्यानं स्पष्टत्वादुपेक्षितम् । अवसानपतिशब्देन गृहप्रान्तदेशवर्तमा-
  देवतास्वामिनो ग्राह्याः ।

८८२ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः--- [ अनु० ६७
भूतानि भूतविशेषा वो(घाश्वो)च्यन्ते । कामः प्रसिद्धस्त्रिलोकीव्यामोहको रतिपतिः ।
अन्तरिक्षशब्देनान्तरिक्षलोकस्थवायुर्लक्ष्यते । द्वितीयान्तरिक्षशब्देन मध्यमलोकाधिष्ठान-
देवता कथ्यते । वैदिकशब्दराशिवाचकेन नामशब्देन तद्धेयः परमात्मा लक्ष्यते ।
तथा चायमर्थः--जगति ब्रह्माण्डे यद्वृक्षादिरूपमेजति वात्यादिनिमित्तेन कम्पते
यच्च मनुष्यादि चेष्टति गमनागमनादिचेष्टां करोति । औपलक्षण्येन पर्वतादिक-
मपि गृह्यते । अयं सर्वोऽपि पदार्थसमूहो नाम्नः परमात्मनो भागो भक्षणी-
योऽंशः, प्रलयकाले सर्वस्य जगतस्तेनोपसंह्रियमाणत्वात् । सिद्धान्ते चैकस्यैव पर-
मात्मनो निखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयकर्तृत्वाङ्गीकारात् । तथाच तस्मै नाम्ने
जगत्संहर्त्रे परमात्मने स्वाहा । बलिहरणरूपमिदं हविर्भूभौ दत्तमस्तु । द्यावापृ-
थिव्यौ प्रसिद्धे । सूर्यचन्द्रनक्षत्रेन्द्राबृहस्पतयः प्रसिद्धाः । प्रजापतिर्ब्रह्माण्डौ विरा-
ड्ढिरण्मयगर्भौ । अग्निष्वात्तादिभ्यः पितृभ्यः स्वधा, स्वाहा च, इदमन्नं बलिह-
रणकर्मार्हं दत्तमस्तु । [रुद्राय नमः] स्वाहा चेदमन्नं दत्तमस्तु । कथंभूताय, पशुपतये
ब्रह्मादिस्थावरान्ताधिपतये । इन्द्रादिभ्यो देवेभ्यः स्वाहा पितृभ्यः स्वधाऽस्तु ।
भागान्तरद्योतनार्थं मन्त्रान्तरम् । भूतेभ्यो देवाविशेषेभ्यो नमः । स्वाहाशब्दोऽप्यनुष-
ञ्जनीयोऽन्नदानसिद्धये । यद्वा नमःशब्द एव भूतानामन्नदानवाचको द्रष्टव्यः । मनु-
ष्येभ्यो हन्ता, इदमन्नं दत्तमस्तु । स्वाहास्वधानमोहन्तकारैश्चतुर्भिर्निपातैर्देवपितृभूत-
मनुष्याणाम(ष्येभ्योऽ)न्नं दातव्यम् । एतच्छब्दोच्चारणपूर्वकं हि तेषामन्नदाने भूयसी
तृप्तिः प्रियोक्तिपूर्वकमिव ब्राह्मणभोजनेन ब्राह्मणानाम् । प्रजापतये स्वाहा । भागान्त-
रद्योतनार्थं मन्त्रान्तरम् । परमेष्ठी चतुर्मुखो ब्रह्मा ।
यथा॒ कूप॑: श॒तधा॑रः स॒हस्र॑धारो॒ अक्षि॑तः ।
ए॒वा मे॑' अस्तु धा॒न्यꣳ॑ स॒हस्र॑धार॒मक्षि॑तम् ॥
धन॑धा॒न्यै स्वाहा॑ ॥
यथेति । यथा येन प्रकारेण कूप उदकाधारविशेषः शतधारः सहस्रधारोऽने-
कोदकधारोपेतो बहुधोदकग्रहणेऽप्यक्षितोऽक्षय्यश्च भवति, एवैवं मह्यं परमात्मनः
प्रसादाद्धान्यमक्षितमक्षय्यमस्तु । सहस्रधारमनेककुसूलादिपूर्ण ( र्णी ) प्रस्थादिपरम्प-
रायुक्तं च भूयात् । तदर्थमिदं हविः स्वाहा सुहुतमस्तु । कस्मै । धनानि दधाति पोष-
यति भक्तानामिति धनधानी काचिद्देवता तस्यै ।
ये भू॒ताः प्र॒चर॑न्ति दिवा॒नक्तं॒ बलि॑मि॒च्छन्तो॑
वितुद॑स्य॒ प्रेष्या॑: । तेभ्यो॑ ब॒लिं पु॑ष्टिका॒मो
हरा॑मि॒ मयि॒ पुष्टिं॒ पुष्टि॑पति॒र्दधा॑तु॒ स्वाहा॑ ॥

[ अनु० ६८ ] सभाष्ये दशमप्रपाठकः । ८८३
ओष*धिवनस्प॒तिभ्यः॒ स्वाहा॒ऽन्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॒ नमो॑ रु॒द्राय॑
प॒शुपत॑ये॒ स्वाहा॑ वि॒तुद॑स्य॒ प्रेष्या॒ एकं॑ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि सप्तषष्टितमो¹ऽनुवाकः ॥ ६७ ॥
य इति । तेभ्यो बलिं हरामि भूमौ निक्षिपामि पुष्टिकामः सन्नहम् । अत
एव पुष्टिपतिर्धनधान्यादिपोषणोधिपतिर्भगवान्मयि पुष्टिं धनधान्यादिपोषं दधातु
स्थापयतु । तदर्थमिदमन्नं स्वाहा भूमौ निक्षिप्तमस्तु । तेभ्यः केभ्यः । ये भूता ग्रह-
विशेषा बलिमाहारमिच्छन्तः सन्तो दिवानक्तं प्रचरन्ति । भूताः कथंविधाः ।
प्रेष्याः प्रेषणीया भृत्या इति यावत् । कस्य, विशेषेण तुदति पापिनः प्राणिनः पीड-
यतीति वितुदः श्मशानवासी भगवान्कालाग्निरुद्रस्तस्य वितुदस्य ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये सप्तषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६७ ॥
अथाष्टषष्टितमोऽनुवाकः ।
जपमात्रेण पापक्षयार्थोऽयं मन्त्रः---
ॐ तत्स॒त्यम् । ॐ तद्ब्रह्म॑ । ॐ तद्वा॒युः । ॐ
तदा॒त्मा । ॐ तत्सर्व॑म् । ॐ तत्पुरोर्नमः ।
अन्तश्चर॑ति भू॒तेषु॑ गुहायां वि॒श्वमूर्त्ति॑षु । त्वं यज्ञ-
स्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्द्रस्त्वꣳ रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं
ब्रह्म॒ त्वं प्र॒जाप॑तिः । त्वं त॑दाप॒ आपो॒ ज्योती॒
रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॑ भूर्भुव॒: सुव॒रोम् , इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिष-
द्यष्टषष्टितमो³ऽनुवाकः ॥ ६८ ॥
तद्वेदान्तवेद्यं वस्तु ब्रह्मातिबृहत् । तदेव वायुः । तदेवाऽऽत्मा जीवोऽपि ।
तदेव सत्यमवितथम् । किं बहुना, तदेव सर्वं चराचरं जगत् । तदेव पुरो²र्विस्तीर्णस्य
ब्रह्माण्डस्य कारणं य(णम)तस्तस्मै नमोऽस्तु । किंचैवंविधं यद्ब्रह्म तद्विश्वमूर्त्तिषु नाना-

• ओषध्याद्यं तद्ब्रह्मेत्यस्मात्प्राग्विद्यमानं मूलं ज. पुस्तके नास्ति ।
  १ घ. ८४ । २ ह. ॰णादिनिधि । ३ घ. ८५ ।

८८४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ६९]
विधशरीरेषु भूतेषु प्राणिषु गुहायामन्तर्हृदयपुण्डरीकमध्ये चरति वर्तते । एवं परो-
क्षेण सर्वात्मकत्वमुक्त्वेदानीमपरोक्षेण परमात्मनः सर्वात्मकत्वं दर्शयति । हे भगवंस्त्वं
यज्ञो नानाविधक्रतुरूपः । त्वमेव वषट्कारो देवान्प्रदायकशब्दविशेषः । औपलक्षण्येन
त्वमेव स्वाहास्वधाहन्तकारादिः । त्वमेवेन्द्ररुद्राविष्णुब्रह्मरूपः । त्वमेव प्रजापतिर्वि-
राट् । त्वमेव तत्प्रसिद्धं ब्रह्माण्डम् । त्वमेवाऽऽपो नद्यादिगताः । त्वमेवाऽऽपः पारा-
वारगताः । त्वमेव ज्योतिः सूर्यादि । त्वमेव रसो मधुरादिः । त्वमेवामृतं सुधा । त्वमेव
ब्रह्म वेदकूटम् । त्वमेव भूर्भुवः सुवस्त्रैलोक्यम् । त्वमेवोंकारः शब्दब्रह्म ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययु-
क्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टषष्टितमोऽनुवाकः ॥ ६८ ॥
अथैकोनसप्ततितमोऽनुवाकः ।
अथ प्राणाहूतिमन्त्रान्दर्शयति—
श्र॒द्धायां᳚ प्रा॒णे निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायां᳚-
मपा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धायां᳚ व्या॒ने
निवि॑ष्टोऽमृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धाया॑मुदा॒ने निवि॑ष्टोऽ-
मृतं॑ जुहोमि । श्र॒द्धाया॑ꣳ समा॒ने निवि॑ष्टोऽमृतं॑
जुहोमि । ब्रह्म॑णि म आ॒त्माऽमृ॑तत्त्वा॒य, इति ।
वैदिककर्मणि विश्वासातिशयः श्रद्धा, तस्यां सत्यां पञ्चसु शरीरगतवायुभेदेषु मध्ये
प्रथमं प्राणनामके वायौ निविष्ट आदरयुक्तोऽहममृतं स्वादुभूतमिदं हविर्जुहोमि प्रक्षि-
पामि । एवमपानादिषु योज्यम् । एताभिः पञ्चभिराहुतिभिरमृतत्वाय मोक्षाय मे
मदीय आत्मा जीवो ब्रह्मणि परमात्मन्येकी भवत्विति शेषः ।
अथ भोजनादावपां प्राशने मन्त्रमाह—
अ॒मृतोपस्त॑रणमसि, इति ।
हे पीयमान जल त्वममृतं विनाशरहितं प्राणदेवताया [उपस्तरणमसि । तथा
शयानस्य पुरुषस्य मञ्चकस्योपरि तूलपटादिकमुपस्तीर्यते तद्वत्प्राणदेवताया ] इदमुपस्त-
रणम् । तथा च वाजसनेयिनः प्राणविद्यायां प्राणदेवताया जलवस्त्रत्वमामनन्ति—
“तस्मादशिष्यन्नाचामेदशित्वाऽऽचामेदेतदेव तदनग्नं कुरुते” इति ।
प्राणाहूतिष्वेव विकल्पितानि मन्त्रान्तराणि दर्शयति—
श्र॒द्धायां᳚ प्रा॒णे निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑

वि॒शाम॑प्रदाहाय । प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ । श्र॒द्धाया॑मपा॒ने
निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाम॑प्रदाहाय ।
अ॒पा॒नाय॒ स्वाहा॑ । श्र॒द्धायां॑ व्या॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑
जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाम॑प्रदाहाय । व्या॒नाय॒
स्वाहा॑ । श्र॒द्धाया॑मुदा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि ।
शि॒वो मा॑ वि॒शाम॑प्रदाहाय । उ॒दा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
श्र॒द्धाया॑ᳵ समा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो
मा॑ वि॒शाम॑प्रदाहाय । स॒मा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
ब्रह्म॑णि म आ॒त्माऽमृत॑त्वाय॑, इति ॥
हूयमान द्रव्यविशेष त्वं शिवः शान्तो भूत्वा मां प्रविश । किमर्थम् । अप्रदा-
हाय, क्षुत्संपादितदाहनाशनायेत्यर्थः । किंच हूयमानद्रव्यं प्राणदेवतायै स्वाहा सुहुत-
मस्तु । पूर्ववदन्यद्व्याख्येयम् ।
भोजनादूर्ध्वमपां प्राशने मन्त्रमाह —
अ॒मृता॑पि॒धान॑मसि, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-
कोनसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ६९ ॥
पीयमान हे जल त्वममृतमविनश्वरमपिधानमाच्छादकमसि ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकोनसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ६९ ॥
अथ सप्ततितमोऽनुवाकः ।
भुक्तस्यान्नस्याभिमन्त्रणे मन्त्रमाह—
श्र॒द्धायां॑ प्रा॒णे निवि॑ष्ट॒ममृत॑ᳵ हु॒तम् । प्रा॒णमन्ने॑नाऽऽप्या-
य॒स्व । श्र॒द्धायांमपा॒ने निवि॑ष्ट्यामृतं॑ᳵ हु॒तम् । अ॒पान-
मन्ने॑नाऽऽप्यायस्व । श्र॒द्धायां॑ व्या॒ने निवि॑ष्ट्यामृतं॑ᳵ
१४८ ॥

८८६ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० ७१ ]
हु॒तम् । व्या॒नम॒न्नेना॑ऽऽप्याय॒स्व । श्र॒द्धाया॑मु॒दाने निवि॑-
श्या॒मृत॑ꣳ हु॒तम् । उदा॒नम॒न्नेना॑ऽऽप्यायस्व । श्र॒द्धाया॑ꣳ
स॒माने निवि॑श्या॒मृत॑ꣳ हु॒तम् । समा॒नम॒न्नेना॑ऽऽप्यायस्व, इति॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि सप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७० ॥
वैदिककर्मणि विश्वासातिशयः श्रद्धा, तस्यां सत्यां प्राणवायौ निविश्याऽऽदराति-
शयं कृत्वाऽमृतमनध्वरं स्वादुभूतमिदं हविर्मया हुतम् । हे प्राणाभिमानिनि देवि त्वं
प्राणं मुखनासिकासंचारिणं वायुं हुतेनान्नेनाऽऽप्यायस्व वर्धय । स्पष्टमन्यत् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये सप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७० ॥

अथैकसप्ततितमोऽनुवाकः ।
क्षुदादिजनितचित्तविक्षेपशान्तेरूर्ध्वं भोक्तुर्जीवस्य परमेश्वरस्वरूपानुसंधानहेतुं मन्त्रं
दर्शयति—
अ॒ङ्गु॒ष्ठ॒मा॒त्रः पुरु॑षोऽङ्गु॒ष्ठं च॑ समाश्रि॒तः ।
ईशः॑ सर्व॑स्य जगतः॒ *प्रभु॑ प्रीणाति॒ विश्व॑भुक्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्ये-२
कसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७१ ॥
हृदयमध्यगत आकाशः स्वाङ्गुष्ठपारिमितः । तत्र वर्तमाना बुद्धिरपि तावती । तयाऽ-
वच्छिन्नो जीवरूपः पुरुषोऽप्यङ्गुष्ठमात्रः स्वाङ्गुष्ठपारिमितः । स च ज्ञानक्रियाश-
क्त्याऽङ्गुष्ठमाश्रितः । चकारान्मस्तकं चाऽऽश्रितः । आपादमस्तकव्यापीत्यर्थः । स
चोपाधिसंबन्धमन्तरेण स्वकीयेन वास्तवरूपेण सर्वस्य जगत ईशो नियन्ता । अत एव
विश्वभुक् । सर्वं जगद्भुङ्क्ते । तादृशः प्रभुरीश्वरः प्रीणाति, अनेन भोजनेन प्रीतो
भवतु ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेय-
युक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्य एकसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७१ ॥

• छान्दसो विसर्गलोपः ।
  १ घ. ८७ ॥ २ घ. ८८ ॥

[ अनु० ७२–७३ ] सभाष्ये दशमप्रपाठकः । ८८७

अथ द्विसप्ततितमोऽनुवाकः ।

इत्थं भोजनोत्तरं परमेश्वरानुसंधानप्रतिपादकं मन्त्रमुदाहृत्य भोक्तुः सर्वेषामङ्गानां
स्वस्थताप्रतिपादकं मन्त्रमनुभवपूर्वकं पठति—
वाङ्‌म॑ *आस॒न् । नसोः॑ प्रा॒णः । अ॒क्ष्योश्चक्षुः॑ । कर्ण॑योः
श्रोत्र॑म् । बा॒हुवोर्बल॑म् । ऊ॒रुवो॒रोजः॑ । अरि॑ष्टा॒ विश्वा॒न्य-
ङ्गा॑नि त॒नूः । त॒नुवा॑ मे स॒ह नम॑स्ते अस्तु मा मा॑ हिग्ंंसीः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि द्विसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७२ ॥
हे भगवन्षड्रसमन्नमाकण्ठं भुक्तवतस्तृप्तस्य मे मम वाग्वागिन्द्रियशक्तिस्तद्गोलक
+आस्ये, प्राणो नसोर्नासिकयोः, चक्ष

अप॑ध्वान्त॒मूर्णु॑हि पू॒र्धि चक्षु॑र्मुमु॒ग्ध्य॑स्मान्नि॒धये॑ऽवब॒द्धान् , इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
त्रिसप्ततितमो¹ऽनुवाकः ॥ ७३ ॥
ऋषयः सप्तसंख्याकाः कदाचिदिन्द्रं स्वर्गस्थमुपसेदुः । भूलोकात्सकाशादिन्द्र-
सामीप्यं जग्मुः । कथंभूता ऋषयः । नाथमानाः किमपि याचितुकामाः । प्रियमैधाः
सर्वप्राणिप्रियकृतबुद्धिविशेषाः । वय इति विशब्दबहुवचनं पक्षिवाचकम् । वय इव
पक्षिण इव शीघ्रगमनाः । कथंभूता वयः । सुपर्णाः शोभनपक्षाः । कथंभूतमिन्द्रम् ।
अपध्वान्तमपगतहृदयान्धकारम् । इन्द्रमुपेत्य यदूचिरे तदुच्यते । हे भगवन्निन्द्रा-
स्मानूर्णुहि दिव्यदुकूलादिप्रदानेनाऽऽच्छादय । अस्माकं चक्षुः पूर्धि, उत्तमसौन्दर्यादि-
मत्पदार्थप्रदर्शनप्रदानाभ्यां पूरय । अस्मान्सर्वेभ्यः पापेभ्यो मुमुग्धि मोचय । किंचा-
स्मानिधयेऽवबद्धान्नासक्तान्कुरु । अनेकधनरत्ननिधियुक्तानस्मान्कुर्वित्यर्थः । एव-
मृषियाचितेनेन्द्रेण दत्तैर्भाग्यैः सुखिताः सन्तः ऋषयो भूमिमेत्य स्वाश्रमेषु स्थितवन्त
इत्याख्यानं पूरयितव्यम् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये त्रिसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७३ ॥
अथ चतुःसप्ततितमोऽनुवाकः ।
एवं जपानन्तरं हृदयमालभ्य जप्यं मन्त्रमाह—
प्रा॒णानां ग्रन्थिरसि रुद्रो मा॑ वि॒शान्त॑कः ।
तेनान्ने॒ना॑ऽऽप्यायस्व, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
चतुःसप्ततितमो²ऽनुवाकः ॥ ७४ ॥
हे हृदयवर्तिन्नहंकार त्वं वायुरूपाणामिन्द्र(न्द्रिय)रूपाणां च प्राणानां ग्रन्थि-
रसि । परस्परमविश्लेषाय ग्रन्थनहेतुरसि । तादृशस्त्वं रुद्रस्त(स्त्व)दभिमानिदेव-
तारूपोऽन्तको दुःखस्य विनाशको भूत्वा मा मां विश मच्छरीरे प्रविष्टो भव । तेन
मद्भुक्तेनान्नेनाऽऽप्यायस्व मामभिवर्धय ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये चतुःसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७४ ॥
१ व. ९०. २ व. ९१ ।

[ अनु० ७५-७६ ] सभाष्ये दशमप्रपाठके । ८८९
अथ पञ्चसप्ततितमोऽनुवाकः ।
एवं हृदयाभिमन्त्रणमुक्त्वा यावज्जीवं मृत्युपरिहारार्थं देवताप्रा(प्री)णनरूपमन्त्रमाह-
नमो॑ रु॒द्राय॑ विष्ण॑वे मृ॒त्युर्मे॑ पा॒हि, इति॑
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनि-
षदि पञ्चसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७५ ॥
रुद्राय पार्वतीपतये नमोऽस्तु । विष्णवे लक्ष्मीपतये नमोऽस्तु । किंच हे रुद्र हे
विष्णो त्वं त्वं च मृत्योर्व्यत्ययेन मृत्योः सकाशान्मे मां पाहि ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये पञ्चसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७५ ॥

अथ षट्सप्ततितमोऽनुवाकः ।
त्वम॑ग्ने द्यु॒भिस्त्वमा॑शुशुक्ष॒णिस्त्वम॒द्भ्यस्त्वमश्म॑न॒स्परि॑ ।
त्वं वने॑भ्य॒स्त्वमोष॑धीभ्य॒स्त्वं नृणां॑ नृपते जायसे शुचि॑ः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षट्सप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७६ ॥
त्वमिति । हेऽग्ने त्वमपि द्युभिरुत्तमकान्तिभिः सहितः सन्सन्मृत्युं निवारय ।
किंच त्वमाशु शीघ्रं शोषयति भक्तानां पापमित्याशुशुक्षणिः, [ तादृशो भव] । किंच
त्वमद्भ्य उपरि कणत्वेन (कारणत्वेन?) तिष्ठसि । अपकारणत्वादग्नेरद्भ्य आधिक्यम् ।
“अग्नेरापः” इति श्रुतेः । किंच त्वं महामेरुरूपस्य पाषाणस्य पर्युपरि तिष्ठसि । कन-
काचलशिखरेष्वग्न्यादिदेवानां विद्यमानत्वात्प्रसिद्धेः । किंच त्वं वनेभ्यो व्यत्ययेन नन्द-
नादिवनेषु विहरसि । किंच त्वमोषधीभ्यो व्यत्ययेन सोमलताद्योषधीषु व्याप्य
तिष्ठसि । हे नृपते यजमानरूपमनुष्याधिपतेऽग्ने त्वं नृणां यजमानानां मध्ये पूज्यो
जायसे भवसि । किंच त्वं वैदिकलौकिकश्मशानिकसर्वपदार्थभुगपि सन्सर्वदा शुचिरेव ।
एवंविधप्रभावस्त्वं मृत्योः सकाशान्मां पाहीति पूर्वेणान्वयः ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये षट्सप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७६ ॥

१ ऋ. ' २ । २ व. ९३ ।

८९० परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० ७७-७८]
अथ सप्तसप्ततितमोऽनुवाकः ।
अथेदानों परमात्मनः सकाशात्स्वाभीष्टं याचते—
शि॒वेने॑ मे॒ संति॑ष्ठस्व स्यो॒नेन॑ मे॒ संति॑ष्ठस्व सु॒भूतेन॑
मे॒ संति॑ष्ठस्व ब्रह्मवर्च॒सेन॑ मे॒ संति॑ष्ठस्व य॒ज्ञस्य॒र्द्धिमनु॑
संति॑ष्ठ॒स्वोप॑ ते य॒ज्ञ नम॒ उप॑ ते॒ नम॒ उप॑ ते॒ नम॑ः, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तसप्ततितमो⁹ऽनुवाकः ॥ ७७ ॥
हे यज्ञ सर्वयज्ञस्वरूप हे भगवन्परमात्मंस्ते तुभ्यमुप सामीप्येन नमोऽस्तु । त्वत्सं-
निधौ त्वत्समक्षं भूयो भूयो नमस्करोमीत्यर्थः । अत्यादरार्थमाम्रेडितम् । किं च त्वं
शिवेन कल्याणप्रदानेन सह मे गृहे संतिष्ठस्व । स्योनेनैहिकसुखप्रदानेन सह ।
सुभूतेन महैश्वर्यप्रदानेन सह । ब्रह्मवर्चसेन सह । समानमन्यत् । एवंगुणवति त्वयि
मद्गृह उपस्थिते सत्यहमप्येवंविधगुणवान्भूयासमिति प्रार्थयितुराशयः । किंच त्वत्प्री-
त्यर्थं कृतस्य यज्ञस्य सत्कर्मानुष्ठानस्यर्द्धिं समृद्धिमनु पश्चात्तत्फलं दातुमस्मत्समीपे
संतिष्ठस्व सम्यगचलचित्तः सन्मुपविश ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्ये सप्तसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७७ ॥

अथाष्टसप्ततितमोऽनुवाकः ।

समाप्तं भोजनप्रकरणं कर्मप्रकरणं च । अथेदानों सर्वकर्ममयसंसारबीजदाहार्थं संन्यास-
प्रकरणमारभ्यते । तत्र ज्ञानप्रतिबन्धकमहापातकपरिहारेण ज्ञानयोग्यतालक्षणां शुद्धि-
मुक्त्वा योग्यस्य पुरुषस्यापेक्षितेषु ज्ञानसाधनेषु संन्यासस्य निरतिशयोत्कर्षार्थि(र्थत्वं)
वक्तुं सत्यादीन्येकादशोत्कृष्टसाधनानि ऽतियोगित्वेन वक्तव्यानि, तत्र प्रथमं साधन-
मुपन्यस्यति—
स॒त्यं परं॑ पर॒ꣳ स॒त्यꣳ स॒त्येन॒ न सु॑व॒र्गाल्लो॒काच्च्य॑वन्ते
क॒दाच॒न स॒ताꣳ हि स॒त्यं तस्मा॑त्स॒त्ये र॑मन्ते,—इति ।
यद्वस्तु प्रमाणेन दृष्टं तस्य तथैवाभिवादनं सत्यं तच्च परं पुरुषार्थसाधनेषूत्कृष्टम् ।
तत्र विधाना(स्यैव ऽऽदरा)र्थं परं सत्यमिति पुनर्वचनम् । यद्वा परं [ ब्रह्म ] सत्यम-
१ व. ९: ।

? No, it looks like ढ with a dot under it?
Wait, look at the scan:
Under the letter between त and र्थ:
There is a horizontal stroke, then two dots below!
Wait, could it be तद्गूढार्थवचनमपि?
Let's search Anandashrama Taittiriya Aranyaka volume 2:
Mantra 78 (or 77):
Wait, volume 2 of Anandashrama Sanskrit Series 36 (Taittiriya Aranyaka with Sayana Bhashya):
Page 891!
Let's check the text of page 891 in ASS 36:
"बोध्यं तद्गूढार्थवचनमपि बाधरहितमिति" - wait, is it तद्गूढार्थ or तद् यथार्थ?
Wait, "तद् यथार्थवचनमपि" is the standard phrase in Sayana Bhashya!
Wait, why would it be "तद्गूढार्थ"?
Wait, look at the glyphs:
Is that यथा?
If a printer set गूढ by mistake for यथा, the editor put dots under गूढ to mark it as doubtful/erroneous!
Yes! In Anandashrama editions, dots under characters (त्रुटिचिह्न / संशयचिह्न) indicate doubtful readings in the manuscript!
The letters printed are indeed: `तद्गूढार्थवचनम

८९२ परिशिष्टत्वेन संगृहीताः— [ अनु० ७८ ]
दुष्क(श्च रं नास्ति । धनरक्षार्थं प्राणानापि परित्यजतां पुरुषाणामुपलम्भात् । तस्माद्गो-
भूहिरण्यादिदाने रमन्ते ।
[ षष्ठं मतमाह— ]
धर्म॒ इति॒ धर्मे॑ण॒ सर्व॑मि॒दं परि॑गृहीतं धर्मो-
न्नाति॑दु॒ष्करं॒ तस्मा॑द्ध॒र्मे र॑मन्ते—, इति ।
स्मृतिपुराणादिप्रतिपाद्यो वापीकूपतडागादिनिर्माणरूपो धर्मोऽत्र विवक्षितः । स
चोत्तमो मोक्षहेतुरिति स ( म ) हामात्यादयः प्रभवो मन्यन्ते । तडागादिरूपेण धर्मेण
सर्वमिदं जगत्परिगृहीतम् । सर्वेऽपि मनुष्यपश्वादयः स्नानपानादिना तृप्यन्ति । तादृ-
शधर्मादन्यदतिदुश्च( ष्क )रं नास्ति । तस्मात्कारणाद्धर्मे रमन्ते प्रभवः ।
सप्तमं मतमाह—
प्र॒जन॒ इति॒ भूयां॑स॒स्तस्मा॒द्भूयि॑ष्ठाः प्र॒जा॑-
यन्ते॒ तस्मा॒द्भूयि॑ष्ठाः प्र॒जन॑ने रमन्ते—, इति ।
प्रजनोऽपत्योत्पादनं तस्यैवोत्तमसाधनत्वं भूयांसो ( सोऽति ) बहवः प्राणिनो
मन्यन्ते । धनिकैर्दरिद्रैः शिष्टैश्च सर्वैरपि पुत्रोत्पादनायातिशयेन प्रयतमान ( त्नस्याऽऽ-
हत ) त्वात् । तस्मादेकैकस्य पुरुषस्य भूयिष्ठा द्वित्राः पञ्च षडित्येवं बहवोऽपत्यविशेषा
उत्पद्यन्ते । तस्माद्भूयिष्ठा अतिबहवः प्राणिनः प्रजोत्पादने रमन्ते ।
अष्टमं मतमाह—
अ॒ग्नय॒ इत्या॑ह॒ तस्मा॑द॒ग्नय॑ आधा॒तव्या॑ः—, इति ।
अग्नयो गार्हपत्यादय उत्तमा मुक्तिहेतव इति । कश्चिद्वेदार्थपर आह । तस्मा-
त्कारणाद्गृहस्थैरग्नय आधातव्या भवन्ति ।
नवमं मतमाह—
अ॒ग्नि॒हो॒त्रमित्या॑ह॒ तस्मा॑दग्निहो॒त्रे र॑मन्ते—, इति ।
आहितेष्वग्निषु सायं प्रातश्चानुष्ठेयो होमोऽग्निहोत्रं तदुत्तमं मोक्षसाधनमित्यपरः कश्चि-
द्वेदार्थपर आह । तस्मात्केचिदग्निहोत्रे रमन्ते ।
दशमं मतमाह—
य॒ज्ञ इति॑ य॒ज्ञो हि दे॒वास्तस्मा॑द्य॒ज्ञे र॑मन्ते—, इति ।
दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिको यज्ञ उत्तमो मोक्षहेतुरित्यपरे वेदार्थपरा मन्यन्ते ।
तत्र हेतुरुच्यते—हि यस्मात्कारणाद्यज्ञो व्यत्ययेन तृतीया यज्ञेन पूर्वोक्ता देवा
इन्द्रादयो दिवं गता इति वाक्यशेषः । तस्मादेव कारणादद्यापि केचन वैदिका यज्ञे
पूर्वोक्ते रमन्त आसक्तचित्ताः सन्तः क्रीडन्ति ।

अनु० ७८ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८९३
एकादशं मतमाह —
मान॒समिति॑ वि॒द्वाꣳ॑स॒स्तस्मा॑द्वि॒द्वाꣳ॑स एव मान॒से र॑मन्ते—, इति ।
मनसैव निष्पाद्यमुपासनं मानसं तदेवोत्तमं मोक्षसाधनमिति विद्वांसः सगुणब्रह्म-
विदो मन्यन्ते । तस्मात्कारणात्केचन विद्वांसो वेदोपास्तितात्पर्यविदो मानस एषो-
पासने रमन्ते ।
द्वादशं मतमाह--
न्यास इति॑ ब्र॒ह्मा ब्र॒ह्मा हि परः॑ प॒रो हि ब्र॒ह्मा तानि॒ वा
ए॒तान्यव॑राणि॒ परां॑सि॒ न्यास॑ ए॒वात्य॑रेचयत्, इति ।
पूर्वोक्तकारणा(र्वकाण्डोक्ता)नामग्निहोत्रादिकर्मणामारुणिजाबालाद्युपनिषदुक्तप्रकारेण
परित्यागो न्यासः स एवोत्तमो मोक्षहेतुरिति ब्रह्मा हिरण्यगर्भो मन्यते । स च
ब्रह्मा परो हि परमात्मरूपो हि न तु पूर्वोक्तमतानुसारिण इव जीवः । यद्यप्यसौ
हिरण्यगर्भो देहधारी तथाऽपि परो हि परमात्मैव ब्रह्मा हिरण्यगर्भ इति वक्तुं शक्यते ।
तच्छिष्यत्वेन तत्समानज्ञानत्वात् । अत एव श्वेताश्वत[रा आमनन्ति]—" यो ब्रह्माणं
विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै " इति । यानि पूर्वोक्तसत्यादीनि मान-
सान्ता[नि ता]न्येतानि [परांसि] तपांसि भवन्त्येव तथाऽपि संन्यासमपेक्ष्यावराणि
निकृष्टानि । संन्यास एक एव सर्वाण्यत्यरेचयदतिक्रान्तवान् । उत्तमत्वेन तारतम्यं
तत्र विश्रान्तमित्यर्थः ।
उक्तमुत्तमसाधनमुपसंहरति--
य ए॒वं वेदेत्युप॑नि॒षत्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषद्य-
ष्टसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७८ ॥
यः पुमानेवं प्रकारेण [सं]न्यासस्यान्येभ्यः साधनेभ्य उत्तमत्वं वेद तस्य विदुष
इत्युक्ता विद्योपनिषद्रहस्यभूता भवति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकदशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषदि भाष्येऽष्टसप्ततितमोऽनुवाकः ॥ ७८ ॥
अथैकोनाशीतितमोऽनुवाकः ।
पूर्वोक्तमोक्षसाधनसमूहमुपपादयितुमाख्यायिकामाह—
प्रा॒जा॒प॒त्यो हाऽऽरु॑णिः सु॑प॒र्णः॑ प्र॒जाप॑तिं पि॒तर॒मुप॑ससार॒

तस्मा॒त्तपः॑ पर॒मं वद॑न्ति—, इति ।"
Wait, let's check between प्रतिष्ठितं and तस्मात्:
Is there a mark?
"प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॒त्तपः॑ पर॒मं वद॑न्ति—, इति ।"
Svaras:
प्रति॑ (udatta over ति)
ष्ठितं॒ (anudatta under तं)
तस्मा॒ (anudatta under स्मा)
त्तपः॑ (udatta over पः)
पर॒ (anudatta under र)
मं (no svara)
वद॑ (udatta over द)
न्ति (no svara)
—, इति ।
Matches line 22!

Line 23:
"इदानीं स्वर्गे वर्तमाना अग्नीन्द्रादयो देवा अग्रे पूर्वजन्मन्यनुष्ठितेतान्नपरित्यागरू-"
Wait! "पूर्वजन्मन्यनुष्ठितेतान्नपरित्यागरू-"
Wait, is it "तेतान्न" or "तेऽन्न" or "तेनान्न"?
Look at line 23 carefully:
अनुष्ठि (anuṣṭhi)
ते (te)
ता (tā)
न्न (nna)
Wait, or is it "तेनान्न"?
Look at the letter: 'त' with 'ा' = 'ता'? Or 'न' with 'ा' = 'ना