तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

८९२ परिशिष्टत्वेन संगृहीताः— [ अनु० ७८ ]
दुष्क(श्च रं नास्ति । धनरक्षार्थं प्राणानापि परित्यजतां पुरुषाणामुपलम्भात् । तस्माद्गो-
भूहिरण्यादिदाने रमन्ते ।
[ षष्ठं मतमाह— ]
धर्म॒ इति॒ धर्मे॑ण॒ सर्व॑मि॒दं परि॑गृहीतं धर्मो-
न्नाति॑दु॒ष्करं॒ तस्मा॑द्ध॒र्मे र॑मन्ते—, इति ।
स्मृतिपुराणादिप्रतिपाद्यो वापीकूपतडागादिनिर्माणरूपो धर्मोऽत्र विवक्षितः । स
चोत्तमो मोक्षहेतुरिति स ( म ) हामात्यादयः प्रभवो मन्यन्ते । तडागादिरूपेण धर्मेण
सर्वमिदं जगत्परिगृहीतम् । सर्वेऽपि मनुष्यपश्वादयः स्नानपानादिना तृप्यन्ति । तादृ-
शधर्मादन्यदतिदुश्च( ष्क )रं नास्ति । तस्मात्कारणाद्धर्मे रमन्ते प्रभवः ।
सप्तमं मतमाह—
प्र॒जन॒ इति॒ भूयां॑स॒स्तस्मा॒द्भूयि॑ष्ठाः प्र॒जा॑-
यन्ते॒ तस्मा॒द्भूयि॑ष्ठाः प्र॒जन॑ने रमन्ते—, इति ।
प्रजनोऽपत्योत्पादनं तस्यैवोत्तमसाधनत्वं भूयांसो ( सोऽति ) बहवः प्राणिनो
मन्यन्ते । धनिकैर्दरिद्रैः शिष्टैश्च सर्वैरपि पुत्रोत्पादनायातिशयेन प्रयतमान ( त्नस्याऽऽ-
हत ) त्वात् । तस्मादेकैकस्य पुरुषस्य भूयिष्ठा द्वित्राः पञ्च षडित्येवं बहवोऽपत्यविशेषा
उत्पद्यन्ते । तस्माद्भूयिष्ठा अतिबहवः प्राणिनः प्रजोत्पादने रमन्ते ।
अष्टमं मतमाह—
अ॒ग्नय॒ इत्या॑ह॒ तस्मा॑द॒ग्नय॑ आधा॒तव्या॑ः—, इति ।
अग्नयो गार्हपत्यादय उत्तमा मुक्तिहेतव इति । कश्चिद्वेदार्थपर आह । तस्मा-
त्कारणाद्गृहस्थैरग्नय आधातव्या भवन्ति ।
नवमं मतमाह—
अ॒ग्नि॒हो॒त्रमित्या॑ह॒ तस्मा॑दग्निहो॒त्रे र॑मन्ते—, इति ।
आहितेष्वग्निषु सायं प्रातश्चानुष्ठेयो होमोऽग्निहोत्रं तदुत्तमं मोक्षसाधनमित्यपरः कश्चि-
द्वेदार्थपर आह । तस्मात्केचिदग्निहोत्रे रमन्ते ।
दशमं मतमाह—
य॒ज्ञ इति॑ य॒ज्ञो हि दे॒वास्तस्मा॑द्य॒ज्ञे र॑मन्ते—, इति ।
दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिको यज्ञ उत्तमो मोक्षहेतुरित्यपरे वेदार्थपरा मन्यन्ते ।
तत्र हेतुरुच्यते—हि यस्मात्कारणाद्यज्ञो व्यत्ययेन तृतीया यज्ञेन पूर्वोक्ता देवा
इन्द्रादयो दिवं गता इति वाक्यशेषः । तस्मादेव कारणादद्यापि केचन वैदिका यज्ञे
पूर्वोक्ते रमन्त आसक्तचित्ताः सन्तः क्रीडन्ति ।