तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा०८अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७५
मृद्धटादौ समत्वेऽपि दृष्टं वृश्चिककेशयोः ।
स्वकारणेन वैषम्यं तर्काभासो न बाधकः ॥
अचेतनं जगच्चेतनाद्ब्रह्मणो न जायते विलक्षणत्वात् । यद्येन विलक्षणं तत्तस्मान्न
जायते । यथा गोर्महिषीत्यनेन तर्केण समन्वयो बाध्यत इति प्राप्ते ब्रूमः—ये ये कार्य-
कारणे ते ते सलक्षणे इत्यस्या व्याप्तेर्वृश्चिककेशयोर्व्यभिचारो दृश्यते । अचेतनाद्गोमया-
द्वृश्चिकस्य चेतनस्योत्पत्तेश्चेतनाच्च पुरुषादचेतनानां केशानामुत्पद्यमानत्वात् । अतो
वेदनिरपेक्षः शुष्कतर्को न कुत्रापि प्रतितिष्ठति ।
यदुक्तमाचार्यैः—
“ यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः ।
अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ” ॥ इति ।
तस्मादाभासत्वाद्वैलक्षण्यहेतुर्न बाधकः ” ।

• चतुर्थाधिकरणमारचयति—
  “ बाधोऽस्ति परमाण्वादिमतैर्नो वा यतः पटः ।
  न्यूनतन्तुभिरारब्धो दृष्टोऽतो बाध्यते मतैः ॥
  शिष्टेष्टाऽपि स्मृतिस्त्यक्ता शिष्टत्यक्तं मतं किमु ।
  न तैर्बाधो विवर्ते तु न्यूनत्वनियमो नहि ॥
  सांख्ययोगस्मृतिभ्यां तदीयतर्केण च बाधो माऽस्तु नाम । कणादबुद्धादिस्मृ-
  तिभिस्तदीयतर्केण च समन्वयो बाध्यताम् । कणादो हि परमर्षिः परमाणूनां जग-
  त्कारणत्वं स्मरति स्म, तर्कं च तस्मिन्नर्थे प्रोवाच । विमतं द्व्यणुकादिकं स्वन्यूनपरिमा-
  णाऽऽरब्धम् । कार्यद्रव्यत्वात् । यथा तन्तुभिः पट इति । बुद्धश्च भगवतो विष्णो-
  ऽवतारः , स चाभावं जगद्धेतुं स्मरति स्म, तर्कं च तदनुकूलमाह । विमतं भावरूपं
  जगदभावपुरःसरं भावरूपत्वाद्यथा सुषुप्तिपुरःसरः स्वप्नप्रपञ्च इति । तस्मात्तैः प्रबलैः
  कणादादिमतैर्बाध इति प्राप्ते ब्रूमः—यदा वैदिकशिरोमणिभिः पुराणकर्तृभिस्तत्र तत्र
  प्रसङ्गादुदाहृता प्रकृतिपुरुषादिप्रतिपादिका सांख्ययोगस्मृतिर्जगत्कारणविषये दौर्ब-
  ल्येन परित्यक्ता तदा निखिलैः शिष्टैरुपेक्षितानां कणादादिमतानां दौर्बल्यमिति किमु
  वक्तव्यम् । न खलु ब्राह्मपाद्मादिषु पुराणेषु कचिदपि प्रसङ्गाद्व्यणुकादिप्रक्रियोदाहृता ।
  प्रत्युत “ हैतुकाम्बँकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ” इति बहुशो निन्दोपलभ्यते ।
  यस्तु न्यूनारभ्यत्वनियम उक्तो नासौ विवर्तवादेऽस्ति । दूरस्थपर्वताग्रस्थितैर्महद्भिर्वृक्षै-

• एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः—ब्र०सू०अ० २ पा० १ अ० ४ सू० १२ ।
  १ ख. ॰त्पत्तिः । अचेत० । २ ख. ॰ते स तैः । ३ व. ॰न्बलदृष्टं । ४ ख. ॰म्यानि॰ ।