तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

: udatta above ति॑, visarga. के॒: anudatta under के॒. तुना॑: udatta above ना॑`.

Line 29:
जुषताम् । सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षाꣳ स्वाहा॑ ।
Wait, let's look at सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा:
सु॒: anudatta under सु॒.
ज्यो: no mark.
ति॒: anudatta under ति॒.
र्ज्यो: no mark.
ति॑: udatta above ति॑.
षा: wait, is there an anudatta under षा? In line 29, under षा there is no line! Wait, look under सु॒ (line), under ति॒ (line), then र्ज्योति॑षा - wait, is there a line under ति or षा?
Ah, look at line 29:
There is a line under सु॒, a line under ति॒ (of सुज्योति), NO line under र्ज्योति॑षा, but wait, is there a line under षा? No, wait! There is a line under ति of सुज्योति॒? Yes.
Wait, what about स्वाहा॑? There is an udatta above हा॑.
Wait, look between षा

[प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३९९
जुषतां सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा५ स्वाहा॑ । रात्रि॒र्ज्योति॑:, केतुना जुषतां सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा५
स्वाहा॑ '' इति । तावेतौ मन्त्रौ पूर्वस्मिन्ननुवाके ब्राह्मणोदाहरणप्रसङ्गेन व्याख्यातौ ।
अपी॑परो माऽह्नो॒ रात्र्यै॑ मा पाहि । ए॒षा ते॑
अग्ने॒ समि॒त् । तया॒ समि॑ध्यस्व । आयु॑र्मे दाः ।
वर्च॑सा माऽऽङ्क्षीः । अपी॑परो मा॒ रात्रि॑या॒ अह्नो॑ मा
पाहि ( ४ ) । ए॒षा ते॑'अग्ने समि॒त् । तया॒
समि॑ध्यस्व । आयु॑र्मे दाः । वर्च॑सा माऽऽङ्क्षीः ।
कल्प:--‘‘ अपीपरो माऽह्नो रात्रियै मा पाह्येषा ते अग्ने समित्तया समिध्यस्वाऽऽयुर्मे
दा वर्चसा माऽऽङ्क्षीरिति सायं समिधमादधाति, अपीपरो मा रात्र

क. ख. द्विती" and then "य"? No, it's cut off?
Wait, look at line 29:
"१ ग. ॰यमेना॰ । २ ग. ॰होतीति । ३ क. ख. ॰व सोम्ये' । ४ क. ख. द्विती" - wait, after द्विती there is:
"य" or something? No, it's: "४ क. ख. द्विती" - wait, look closely:
"४ क. ख. द्विती" - the letter after ती is... wait, look at line 30:
"५ क. ख. ग. ॰तीर्जुहु॰ । ६ ग. ॰तीर्जुहो॰ । ७ क. ख. ॰देवायमिमा ।"
In line 29, at the very end: "४ क. ख. द्विती" -> wait, is it "द्विती-" or "द्वितीय"?
Wait, look at the end of line 29:
"द्विती" then it's cut off at the edge! "द्विती..." or "द्विती-"?
Wait, let's look at the letters:
द्, वि, त, ी. There is a little dot or stroke after ी?
It looks like "द्विती" and then nothing or cut off.

Wait, where was footnote 4 in the main text?
Let's search the text around line 20-22:
"अत्र प्रथम

[प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०१

वा॒ज॑वतः पितु॒मत॑ः । अङ्गि॑रस्वतः स्वधावि॒नः॑ ।
अ॒शीमहि॑ त्वा॒ मा मा॑ हिग्ं॑सीः, इति ।
इदं प्रवर्ग्याख्यं हविरुत्तराग्नौ हुतम् । तच्च हविर्मधु स्वादुभूतम् । कुत्र हुतमिति
दुच्यते--इन्द्रतमेऽग्नावतिशयेन परमैश्वर्ययुक्ते जाठरे प्राणरूपेऽग्नौ । हे प्रवर्ग्य त्वं
¹नोऽस्माकं पिता पालकोऽसि, अतो मां मा हिंसीः। हे घर्म प्रवर्ग्य देव मधुमतो
माधुर्ययुक्तस्य वाजवतः शरीरव्याप्तित्वेन गतियुक्तस्य पितुमतोऽन्नसाधनत्वेनान्नयुक्त-
स्याङ्गि॑रस्वतोऽङ्गसौष्ठवहेतोः स्वधाविनोऽमृतयुक्तस्य ते तव सारमश्याम भक्षयेम² ।
त्वा स्वधाविन इत्युत्तरत्रान्वेत्यव्यम् । यस्मात्स्वधाविनोऽमृतत्वार्थिनो वयं त्वाम-³
महि तस्मान्मां मा हिंसीः ।
मधुशब्देन स्वादुत्वं विवक्षितमिति दर्शयति--
हुतग्ं हविर्मधु हविरित्याह । स्वदयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४० )
अग्निशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति--
इन्द्रतमेऽग्नावित्याह ( ११ ) । प्राणो वा इन्द्र-
तमोऽग्निः । प्राण एवैनमिन्द्रतमेऽग्नौ जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४१ )
मा मा हिग्ंसीरिति प्रार्थनायाः क्षरणादिहिंसापरिहारार्थत्वं दर्शयति--
पिता नोऽसि मा मा हिग्ंसीरित्याहाहिग्ंसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४२ )
अश्यामेत्यस्य लिङ्प्रत्ययस्याऽऽशीरर्थविवक्षां दर्शयति--
अश्याम ते देव घर्म मधुमतो वाजवतः
पितुमत इत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४३ )
मा हिग्ंसीरित्यनेन देवताशरीरभक्षणप्रयुक्तहिंसानिवारणविवक्षां दर्शयति--
स्वधाविनोऽशीमहि त्वा मा मा हिग्ंसीरित्याहाहिग्ंसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४४ )
[उ]क्तमन्त्रसाध्यं भक्षणं विधत्ते--
तेजसा वा एते व्यृध्यन्ते । ये प्रवर्ग्येण चरन्ति ।
१. ख. ॰के मज्जाठ॰ । २ क. भक्षयाम । ३ क. ॰नोऽग्ने त्वा॰ । ४ ख. ग. ॰नाया अक्ष॰ ।

३०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०१०]
प्राश्नन्ति । तेज एवाऽऽत्मन्दधते ( १२ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४५ )
प्रवर्ग्यप्रचरणप्रयासेन क्षीणा शक्तिर्हविर्भक्षणेन समाहिता भवति ।
नियमान्विधत्ते—
संवत्सरं न माꣳसमश्नीयात् । न रामामुपेयात् ।
न मृन्मयेन पिबेत् । नास्य राम उच्छिष्टं
पिबेत् । तेज एव तत्सꣳश्यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४६ )
प्रवर्ग्यानुष्ठायी संवत्सरमात्रं मांसं न भक्षयेत् । स्त्रियं नोपेयात् । मृन्मयेन
कारकादिना जलं न पिबेत् । अस्य यजमानस्योच्छिष्टं रामो रमणीयः पुत्रो:
पिबेत् । तत्तेन नियमेन स्वकीयं तेज एव सम्यक्तीक्ष्णी करोति ।
यथोक्तं संवत्सरमांसवर्जनादिव्रतं प्रशंसति—
देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । विभ्राजि
सौर्ये ब्रह्म संन्यदधत । यत्किंच दिवाकीर्त्यम् । तदेतेनैव
व्रतेनागोपायत् । तस्मादेतद्व्रतं चार्यम् । तेजसो गोपीथाय ।
तस्मादै³तानि यजूंषि विभ्राजः सौर्यस्येत्याहुः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४७ )
देवाश्चासुराश्च यदा परस्परं योद्धुं संनद्धा आसंस्तदानीं ते देवा विजयं प्रा-
मिच्छन्तः सूर्यस्य पुत्रे विभ्राण्नामके देवे ब्रह्म वेदजातं सम्यङ्निहितवन्तः । स
विभ्राड्देवो वेदे यत्किंचिद्दिवाकीर्त्यमह्न्येव पठनीयमनुवाकजातमस्ति, तत्सर्वमेतं
पूर्वोक्तनिरूपणेनैव व्रतेन युक्तो रक्षितवान्, तस्मात्कारणाद्दिवाकीर्त्येन प्रवर्ग्याख्य-
येनानुष्ठानं कुर्वता पुरुषेण पूर्वोक्तमेतद्व्रतं चरणीयम् । यस्माद्विभ्राण्नामको दे-
दिवाकीर्त्यानि नमो वाचे या चोदितेत्यादीनि यजूंषि रक्षितवान्, तस्मादेतानि यजूं-
सूर्यपुत्रस्य विभ्राड्देवस्य संबन्धीनीत्येवमभिज्ञाः कथयन्ति । तदीयानुष्ठाने तेजोरक्षण-
व्रतचरणम् ।
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभ्य॑ः ।
स्वाहा॑ त्वा॒ नक्ष॑त्रेभ्यः ( ९ ) ॥
ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒साय॑ पीपिहि॒ स्कन्दा॑य दुद्रा॑यं रु॒द्रहो॑त्रे॒ स्वाहा॒ऽऽहो॑
१ ग. मृण्मये । २ ग. मृण्मये । ३ घ. ॰देनानि । ४ क. स्पर्धया । ५ क.
॰म्यङ्न्यदधत । स ।

[प्र० ४ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०३
मा पा॒शौ सम् च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
कल्पः—" ' अग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहृत्य सम्राडासन्दीं संसादयति स्वाहा त्वा सूर्यस्य
रश्मिभ्य इति प्रातः स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्य इति सायम् ” इति । हे घर्मपात्रसमूह त्वां
सूर्यस्य रश्मिभ्यः स्वाहा समर्पयामि । ततस्त्वां नक्षत्रेभ्यः समर्पयामि ।
एतन्मन्त्रद्वयसाध्यं घर्मपात्रसाधनं विधत्ते—
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभ्य॒ इति॑ प्रातः सᳵसादयति ।
स्वाहा॑ त्वा॒ नक्ष॑त्रेभ्य॒ इति॑ सा॒यम् । ए॒ता वा ए॒तस्य॑
दे॒वताः॑ । ताभि॑रे॒वैनᳵ॑ समर्धयति (१३) , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४८ )
अकरश्विनेत्याह प्रदिशो गच्छेत्याह पितृणामन्तःपरिधि पिन्वयति धारयेत्याह
वाचो घर्मपास्तेभ्य एवैनं जुहोत्यन्वीक्षेत होतव्या ३ मित्थम्भा-
वित्याह दधतेऽगोपायत्सप्त च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्च

) - wait, is it 'ना'? Look at the top bar, it goes down and loops? That's a 'न' with 'ा' = 'ना'.
Fourth letter: 'भि' (bhi) - look at the circle on the left, vertical stem on right, 'i' matra curve above = 'भि'!
Wait! "हस्तेनाभि-"???
Wait, why does line 22 have "हस्तेनाभि" and line 23 have "विधत्ते—"?
Wait! Look at the letter before विधत्ते in line 23:
THERE IS NO LETTER! Line 23 is just indented:
" विधत्ते—"
Wait, why is line 23 indented all the way to the left, but only has "विधत्ते—"?
No! Look at line 23:
"विधत्ते—" is at the very left!
Wait, look at line 17:
"एतन्मन्त्रसाध्यं होमं विधत्ते—"
Line 23 is just:
"विधत्ते—"
Wait, if line 23 is "विधत्ते—", then whatever is at the end of line 22 must connect to "विधत्ते—"!
What connects to "विधत्ते"?
"...प्रमाणानि हस्तेनाभि... विधत्ते"?
Wait! Could the word be "अभिविधत्ते"?
In Sanskrit, "अभिविदधाति" / "अभिविधत्ते" (abhi + vi

.प्रपा०४अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०५
अनु॑ नो॒ऽद्यानु॑मतिः । अन्विद॑नुमते॒ त्वम् ।
कल्पः--"आहवनीय एवैनमनुप्रहरत्यनु नोऽद्यानुमतिरिति परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता
पत्नीमुदानयत्यन्विदनुमते त्वम्" इति । अनु नोऽद्यानुमतिरित्येकस्या ऋचः प्रतीकम् ।
अन्विदनुमते त्वमित्यपरस्या ऋचः प्रतीकम् । एते ऋचाविदं वामास्ये हविरित्यनुवाके
व्याख्याते ।
अनयोर्देवतानुरूपतां दर्शयति -
अनु नोऽद्यानुमतिरित्याहानुमत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३ )
कल्पः--"दिवस्त्वा परस्या(स्पा)या इति । प्रथमेऽभिप्रव्रजन्ति" इति । पाठस्तु—
दि॒वस्त्वा॑ प॑र॒स्पायाः॑ । अ॒न्तरि॑क्षस्य त॒नुवः॑
पा॒हि॒ । पृ॒थि॒व्यास्त्वा॒ धर्म॑णा (२) ।
वय॒मनु॑क्रामाम सु॒वि॒ताय॑ नव्य॑से, इति ।
सर्वे मिलित्वा प्रवर्ग्योद्वासनदेशं प्रति यदा गच्छन्ति तदा मार्गं त्रेधा विभज्य
प्रथमे भागे मन्त्रेणानेन प्रव्रजन्ति । हे प्रवर्ग्य दिवो द्युलोकस्य परस्या(स्पा)या
अतिशयेन पालननिमित्तं त्वां वयमनुक्रामाम, त्वं चान्तरिक्षस्य संबन्धिनीस्तनुवः
तनूश्शरीराणि पाहि रक्ष । तथा पृथिव्या धर्मणा धारणनिमित्तं त्वां वयमनुक्रामाम,
तदनुक्रमग्रहणं नव्यसे नूतनाय सुविताय शोभनगमनाय संपद्यताम् ।
अस्य मन्त्रस्य लोकत्रयधारणे तात्पर्यं दर्शयति--
दिवस्त्वा परस्पाया इत्याह । दिव एवेमाँल्लोकान्दाधार, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ४ )
दिवो द्युलोकदेवताया रक्षणेन लोकत्रयं धृतं भवतीत्यर्थः ।
कल्पः--"ब्रह्मणस्त्वा परस्या(स्पा)या इति द्वितीये" इति । अनेन मन्त्रेण द्विती-
येर्भागे प्रव्रजेयुरित्यर्थः । पाठस्तु--
ब्रह्म॑णस्त्वा प॑र॒स्पायाः॑ । क्ष॒त्रस्य॑ त॒नुवः॑ पा॒हि । विश॑स्त्वा॒
धर्म॑णा । वय॒मनु॑क्रामाम सु॒वि॒ताय॑ नव्य॑से, इति ।
१ ग. व्याख्यास्येते । २ क. ॰तारू॑ । ३ ग. ॰न्ति । पा॰ । ४ क. ख. ग. परस्यायाः ।
ख. ॰म, त॰ । ५ क. ग. परस्याया । ७ क. ख. ग. परस्यायाः ।
३९

्याख्येयम् ।

Line 13:
ब्रह्मक्षत्रादिप्रजाविषया(य)[मन्त्रा]नन्तरं प्राणचक्षुरादिविषयमन्त्रेण प्रजासु प्राणधारण-

Line 14:
सिद्धिं दर्शयति—

Line 15:
प्राणस्य त्वा परै॑स्पाया इत्याह । प्रजास्वेव प्राणान्दाधारं इति ।
Wait, let's check "प्राणान्दाधारं इति ।" vs "प्राणान्दाधार, इति ।":
In line 15, between दाधार and इति, there is a dot on the line, or comma?
In line 5: "प्रजा दाधार, इति ।" (clearly a comma).
In line 15: look at "दाधारं इति ।" - wait, there is a dot above र, like anusvara: दाधारं. And after it, no comma, just space.

Line 16:
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ६ )

Line 17:
प्रवर्ग्यस्य पूर्वदिश्युद्वासनं विधत्ते--

Line 18:
शिरो वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ । असौ॒ खलु॒ वा आ॑दि॒त्यः प्रव॒र्ग्यः॑ ।
Wait, does शिरो have an accent? No.
Does यत्प्र॑व

[प्रपा०४अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०७
सा॒त्मान॑मे॒वैतꣳ५ सत॒नुं क॑रोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ८ )
तस्य महावीरस्य हस्तेन स्प्रष्टुमशक्यत्वात्तद्धारणार्थौ काष्ठविशेषौ शफौ । उपयमः
पात्रविशेषः । धृष्टी अङ्गारनिर्हरणार्थौ साधनविशेषौ । साधनान्तराणामप्युपदर्शनार्थ
इतशब्दः । एतानि सर्वाण्यपि महावीरमनुप्रवर्त्योद्वासनदेशे हरेयुः । तेनैनं प्रवर्त्यमा-
त्मसहितं शरीरसहितं करोति ।
एतद्वेदनं प्रशंसति —
सात्माऽमुष्मिँल्लोके भवति । य एवं वेद, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ९ )
साधनानां कारणं वृक्षविशेषं विधत्ते—
औदुम्बराणि भवन्ति । ऊर्जाँ उदुम्बरैः । ऊर्जमेवावरुन्धे, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु

पत्नीसहितानां सर्वेषां प्रस्तोतृनिधनभागोच्चारणं विधत्ते—
पुरु॑षः पुरु॑षो नि॒धन॑मुपैति । पुरु॑षः पुरु॑षो
हि रक्ष॑स्वी । रक्ष॑सामपहत्यै ( ४), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १३ )
सर्वेष्वपि पुरुषेषु बाधकानि रक्षांस्यनुगच्छन्ति, अतः सर्वोऽपि पुरुषो रक्षस्वी ।
निधनपाठेन तानि रक्षांस्यपहन्त्यन्ते ।
उद्वासनदेशे हिरण्यस्थापनं विधत्ते—
यत्पृ॑थि॒व्यामु॒द्वास॑येत् । पृ॒थि॒वीᳪ शु॒चाऽर्प॑येत् । यद॒प्सु । अ॒पः
शु॒चाऽर्प॑येत् । यदोष॑धीषु । ओष॑धीः शु॒चाऽर्प॑येत् । यद्वन॒स्प-
तिषु॑ । वन॒स्पतीᳪञ्छु॒चाऽर्प॑येत् । हिर॑ण्यं नि॒धायो॒द्वास॑यति । अ॒मृतं॒
वै हिर॑ण्यम् ( ५ ) । अ॒मृत॑ ए॒वैनं॒ प्रति॑ष्ठापयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १४ )
प्रवर्ग्यस्य दाहकत्वात्पृथिव्यादीनां दाहो मा भूदिति हिरण्ये तदुद्वासनम् । अग्नि-
संयोगेऽपि विनाशाभावाद्धिरणयममृतम् । अतस्तत्रैव प्रवर्ग्यं प्रतिष्ठापयति ।
कल्पः—“उदकुम्भमादायाध्वर्युर्वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः प्रदक्षिणमुत्तरवेदिं
परिषिञ्चन्पर्येति” इति । पाठस्तु—
व॒ल्गुर॑सि॒ शंयु॒धा॑याः ( ३ ) । शिशु॒र्जन॑धायाः, इति ।
हे परिषेक त्वं शंयुधायाः सुखप्राप्तेर्दुःखवियोगस्य धारको वल्गुः सुन्द-
रोऽसि । जनधाया जनस्य धारकः शिशुर्बालवदुपलालनीयोऽसि । उत्तरवेदिपरत्वेन
व्याख्येयम् ।
एतन्मन्त्रसाध्यं परिषेचनं विधत्ते--
वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः परिषिञ्चन्पर्येति । त्रिवृद्वा
अग्निः । यावानेवाग्निः । तस्य शुचᳪ शमयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १५ )
आहवनीयादिरूपेणाग्नेस्त्रिगुणत्वात्त्रिर्वारंपरिषेचनेन सर्वस्याग्नेः शोकः शाम्यति ।
शं च॑ व॒क्षि परि॑ च व॒क्षि ।
कल्पः - “निधाय कुम्भं शं च वक्षि परि च वक्षीति त्रिः परिषिञ्चन्प्रतिपर्येति ”
इति । हे उत्तरवेदे शं च वक्षि सुखमपि वहसि, परि च वक्षि दुःखपरिहा-
रमपि वहसि ।
१ व ˚तृ । यज्ञो˚ । २ क. ˚वारं प˚ । ३ ग. ˚वेदिं शं˚ ।

५ प्र० ४ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०९
एतन्मन्त्रसाध्यां प्रदक्षिणावृत्तिं विधत्ते--
त्रिः पु॑नः पर्ये॑ति । षट्संप॑द्यन्ते । षड्वा
ऋ॒तवः॑ । ऋ॒तुभि॑रे॒वास्य॒ शुचं॑ शमयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १६ )
त्रीणि प्रदक्षिणानि त्रीण्यप्रदक्षिणानीति षट्संपत्तिः ।
चतुः॑स्रक्ति॒र्नाभि॑र्ऋ॒तस्य॑ ।
कल्पः--“चतुःस्रक्तिर्नाभिर्ऋतस्येत्युत्तरवेदिमभिमृश्य” इति । चतुःस्रक्तिः कोण-
[च]तुष्टयोपेतोत्तरवेदिः, इयमृतस्य यज्ञस्य नाभिस्थानीया । यद्वा, ऋतस्य सत्यभूताया
[भू]मेर्नाभिस्थानीया ।
मन्त्रस्य भूमिनाभिपरत्वं दर्शयति--
चतुः॑स्रक्ति॒र्नाभि॑र्ऋ॒तस्येत्या॑ह (६) इ॒यं वा ऋ॒तम् । तस्या॑
ए॒ष ए॒व नाभिः॑ । यत्प्र॑व॒र्ग्यः । तस्मा॑दे॒वमा॑ह, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १७ )
प्रवर्ग्यहोमाधारत्वादुत्तरवेदिः प्रवर्ग्य इत्युच्यते ।
सदो॑ वि॒श्वायुः॒ शर्म॑ स॒प्रथाः॑ ।
कल्पः--“ सदो विश्वायुरित्युत्तरेणोत्तरवेदिं खरो न्युप्यानुन्यूहति ” इति । शर्म
प्रथा इति मन्त्रशेषः । सदो भूप्रदेशविशेष उत्तरवेद्युत्तरदेशरूपः । विश्वायुः
[विश्व]स्यायुर्हेतुः । अत एव सप्रथाः ख्यातियुक्तः । शर्म सुखहेतुः ।
१सदःशब्देन भूमिविवक्षां दर्शयति--
सदो॑ वि॒श्वायु॒रित्या॑ह । सदो॒ हीयम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १८ )
अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वरः॑ । अ॒न्यद्व्र॒तस्य॒ संश्रि॑म ।
कल्पः---“अप द्वेषो अप ह्वर इति मार्जालीयदेश उच्छिष्टखरम् ” इति । न्युप्या-
इतीत्यनुवर्तते । अन्यद्व्रतस्य संश्रिमिति मन्त्रशेषः । द्वेषो द्वेष्टा शत्रुरपनीतः, ह्वरः
[कौटि]ल्यकारी चापनीतः । व्रतस्यानुष्ठीयमानस्य कर्मणोऽन्यत्स³ संश्रिम पूर्वोक्तद्वेषकोटि-
यामतिरिक्तं क्षेमेणानुष्ठानं वयं संपादितवन्तः ।
अनेन मन्त्रेण शत्रुनिराकरणं दर्शयति--
अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वर इत्या॑ह भ्रातृव्यापनुत्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १९ )
१ ग. शर्मशब्देन । २ ग सन्निमः। ३ ग 'श्रिम. पू० ।

३१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०११]
कल्पः—“घर्मैतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति” इति । पाठस्तु-
घ॒र्मैतत्तेऽन्न॑मे॒तत्पु॑री॒षम् । तेन॑ वर्धस्व॒ चाऽऽ च॑ प्यायस्व । वर्धि॒-
षी॒महि॑ च व॒यम् । आ च॑ प्यासिषी॒महि॑ (४), इति ।
हे घर्मैतन्मधुमिश्रं दधि ते तवान्नम् । एतच्च पुरीषं संपूर्णम् । तेन मधुमिश्रेण
दध्ना त्वं वर्धस्वाऽऽप्यायस्व च । अभिवृद्धिः स्वरूपबाहुल्यम् । आप्यायनं मैनसः
परितोषः । त्वत्प्रसादाद्वयमपि वृद्धिमप्यायनं च प्राप्नवाम ।
एतन्मन्त्रसाध्यं पूरणं विधत्ते—
घर्मैतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति । ऽऊर्ग्वा
अन्नाद्यं दधि । ऊर्जैवैन्नमन्नाद्येन समर्धयति (७), इति ।
( प्रपा० ४ । अनु० ९ । विभा० २० )
ऊर्क्शब्देन स्वादुत्वमुच्यते । अन्नाद्यशब्देनोदरपूर्तिहेतुत्वम् ।
वेदनं प्रशंसति—
अनशनायुको भवति । य एवं वेद इति, ।
( प्रपा० ४ । अनु० ९ । विभा० २१)
अशनेच्छाशीलोऽशनायुको दरिद्रः । अनशनायुकस्तुसः ।
कल्पः—“अथैनमुपतिष्ठन्ते रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्वः” इति । रन्तिरित्यादयः पारी
जानादहीनामित्यन्ता बहवो मन्त्राः । तेषु प्रथमं मन्त्रमाहँ—
र॒न्तिर्नामा॑सि दि॒व्यो ग॑न्ध॒र्वः । तस्य॑ ते॒ पद॒द्भि॑-
र्विधा॑नम् । अ॒ग्निरध्यक्षः॑ । रु॒द्रोऽधि॑पतिः, इति ।
रन्तिनामको द्युलोकवर्ती यो गन्धर्वोऽस्ति हे प्रवर्ग्य तद्रूपस्त्वमसि । तस्य ते ता-
दृशस्य गन्धर्वरूपस्य तव हविर्धाने पद्धद्भिविर्धानाख्यमण्डपादिसदृशम् । उत्तरवे-
प्राक्शिरस्त्वेनावस्थितस्य तवाधोभागवर्तित्वात् । योऽयमग्निरुत्तरवेदिगतः सोऽयमध्य-
क्षास्तव स्वामी । योऽयं रुद्रः क्रूरो देवः सोऽयमधिपतिरनिष्टनिवारणेनाधिक्यात्पालकः
मन्त्राक्षरैः प्रवर्ग्यमहिम्नः स्पष्टप्रतिभानं दर्शयति—
रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्व इत्याह । रूपमेवा-
स्यैतन्महिमानँ रन्तिं बन्धुतां व्याचष्टे, इति ।
( प्रपा० ४ । अनु० ९ । विभा० २२)
१ ग. ०ण पात्राणि पू० । २ ग. ०वृद्धिस्व० । ३ ग. मानसः । ४ ख. ऊर्ध्वा । ५ क.
अनश० । ६ क. ०ष्ठते र० । ७ ग. ०ह । पाठस्तु—र० ८ ग. ते यद् । ९ ग. ०नं ब०
१० ग. ०वेदिं ग० ।

have udatta andन॑have udatta? Wait! Is thatगौपत्येनorगोपत्येन? Let's look at the Vedic mantra: Taittiriya Aranyaka 4.11.1: "समहमायुषा सं प्राणेन सं वर्चसा सं पयसा । सं गोपत्येन सं रायस्पोषेण ।" Wait, in the Taittiriya tradition: "सं गो॒पत्ये॑न" or "सं गौ॒पत्ये॑न"? Wait, look at the word in the image: संthenगौ? Wait! Look at the top of ग: Is that two matras (au) or one matra (o)? Look at योऽस्मान्द्वेष्टि: योhas one stroke up. Look atरोचते: रोhas one stroke up. Now look atगौ: it has TWO strokes up! Wait, why two strokes? Wait, does it? The left stroke goes up and curves left. The right stroke is... wait, is the left stroke an anudatta or something? No, it's गौ! Wait, but look at the second stroke: it is directly above ग! And above पthere is nothing! Wait! The two strokes are: one onग, one on the kana ा! That's the diphthong

शुषीः॑ । तद्-Wait,ददृशुषीः॑: Look at ददृशुषीः: Is there an anudatta under दृ? ददृ॒शुषीः॑- yes, underline under दृ:ददृ॒शुषीः॑! And वि॒श्वाव॑सु॒ꣳ: Look at सु॒ꣳ: there is an anudatta under सु: सु॒. Then ꣳ(orꣳ५`).

Line 25:
तेना॒ व्या॑यन् । तदन्व॑वैत् । इन्द्रो॑ रारहा॒ण
Wait:
तेना॒: anudatta under ना
व्या॑यन्: udatta over व्या
तदन्व॑वैत्: udatta over न्व
इन्द्रो॑: udatta over न्द्रो
रारहा॒ण: anudatta under हा

Line 26:
आंसा॒म् । परि॒ सूर्य॑स्य॒ परि॒धीꣳ५ र॑पश्यत्, इति ।
Wait, let's verify परि॒धीꣳ५ or परि॒धी५:
It is परि॒धी५ with candrabindu/anusvara: परि॒धीꣳ५ or परि॒धी५. In Unicode, ꣳ is U+08F3

[प्रपा० ४ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१३
सोमप्रकरणे श्रूयते—"तग्॒ सोममाह्रियमाणं गन्ध॒र्वो वि॒श्वाव॑सुः पर्य॑मुष्णात्" इति ।
सोमस्यापहर्तारं तं विश्वावसुमापो ददृशुषीः, अब्देवता दृष्टवत्यः । ताश्चा१ब्देवता
ऋतेन यज्ञेन निमित्तेन तत्तदा व्यायनविशेषेण गन्धर्वसमीपं प्रत्यागच्छन् । इन्द्रो देवस्त-
दर्पां गमनमन्ववैदनुक्रमेण ज्ञातवान् । स चेन्द्र आसामपां समीपे रारहाणो भृशं
गच्छन्सूर्यस्य परिधीनपरिधिसदृशानरश्म्यभिमानिनो देवान्पर्यपश्यत्परितो वेष्टयितॄनव-
लोकितवान् । यदा गन्धर्वः सोमं मुष्णाति तदानीमापो दृष्ट्वा तत्र गताः । इन्द्रश्च तद-
भिज्ञायापां सहायार्थं गन्धर्वमवरोद्धुं सूर्यरश्मीन्प्रे२षितवानित्यर्थः ।
विश्वावसुवृत्तान्तस्मरणस्य विकलाङ्गसमाधानार्थत्वं दर्शयति—
विश्वावसुग्॒ सोमगन्धर्वमित्याह । यदेवा॒स्य क्रियमाण-
स्यान्तर्यन्ति । तदेवा॒स्यैतेना॒ऽऽप्या॑ययति , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० २९ )
अनुष्ठीयमानस्य प्रवर्ग्यस्य यदङ्गमृत्विजोऽन्तर्हितं कुर्वन्ति, तदङ्गमेतेन वृत्तान्तस्मर-
णेन समृद्धं करोति । गन्धर्वेणाऽऽपादितस्य वैकल्यस्याद्भिुरिन्द्रेण च समाहितत्वात्तदनु-
स्मरणस्य समाधानार्थत्वं युक्तम् ।
सप्तमं मन्त्रमाह—
वि॒श्वाव॑सुर्भि तन्नो॑ गृणातु । दि॒व्यो ग॑न्ध॒र्वो रज॑सो
वि॒मान॑: । यद्वा॑ घा३ स॒त्यमु॒त यन्न वि॒द्म(७) ।
धियो॑ हिन्वा॒नो धिय॒ इन्नो॑ अव्यात् , इति ।
अस्मिन्कर्मणि यद्वा४ घा यदेव किंचिदङ्गं यथाशास्त्रमनुष्ठितम्, उतापि च यदङ्गं न
वेद्म वयं विस्मृतवन्तः, तत्सर्वं नोऽस्मभ्यं विश्वावसुर्गृ(रभिगृ५)णातु कथयतु ।
कीदृशः । दिव्यो गन्धर्वः, दिवि भवो गन्धर्वजातिः । अतः सर्वज्ञ इत्यर्थः । रजसो
वेमानः, रञ्जकस्य गीतस्य विशेषेण निर्माता । धियो हिन्वानः, बुद्धेः प्रीणयिता ।
गन्धर्वो नोऽस्मदीया धिय इदूबुद्धीः सर्वा अप्यव्याद्रक्षतु ।
पूर्वमन्त्रे यथाऽङ्गवैकल्यसमाधानहेतुत्वं तद्वदस्यापि वैकल्यसमाधानहेतुतां दर्शयति—
विश्वावसुर्भि तन्नो गृणात्वित्याह ( ९ ) ।
पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणोति , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३० )
१ क. ख. ता अब्दे॑ । २ क. ॰पेरितं । ३ ग 'द्वा य स' । ४ ग. ॰द्वा घ य' । ५ ग.
गातु । इ॑ ।
४०

३१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०११]
चतुर्थपादे धीरक्षणेर्तुसमृद्धिर्विवक्षितेति दर्शयति—
धियो हिन्वानो धिय इन्वो ऽव्यादित्याह । ऋतूनेवास्मै कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३१ )
ऋतवो यदा स्वस्वकार्यकरास्तदा प्राणिनां बुद्धयः स्वस्था भवन्ति । अतो धीरक्ष-
णमृतुषु प्रवाहरूपेण प्रवर्तते ।
अष्टममन्त्रमाह —
स॒स्रिम॑विन्दच्च॒रणे॑ न॒दीना॑म् । अ॒पांवृणोद्दु॒रो॒
अश्म॑व्रजानाम् । प्राऽऽसां॑ ग॒न्ध॒र्वो अ॒मृता॑नि
वोच॒त् । इन्द्रो॒ दक्षं॑ परि॒जाना॒दहीन॑म् , इति ।
यः पूर्वो गन्धर्वोऽस्ति सोऽयं नदीनां गङ्गायमुनादीनां चरणे प्रवाहरूपे प्रवर्तके
सस्रिमविन्दच्छुद्धिं लब्धवान् । नदीप्रवहणेन पङ्कादिप्रक्षालनाच्छुद्धिं दृष्टवान् ।
अश्मसु पाषाणेषु व्रजन्ति प्रवहन्तीत्यश्मव्रजा नद्यः । तासां दुरो द्वाराण्यपावृणो-
दपनीतवान् । नदीषु प्रवेष्टुं द्वारस्थानीयास्तीर्थभूता मार्गा अश्मभिर्यैऽवरुद्धास्तत्र पाषा-
णानपनीय नदीः सेवितुं योग्याः कृतवान् । तत आसां नदीनाममृतानि शुद्धिकारणानि
जलानि स गन्धर्वः प्रवोचत्प्राणिनामग्रे कथितवान् । तत इन्द्रो दक्षं कुशलं गन्धर्व-
महीनं कापि वैकल्यरहितं परिजानात्परितो ज्ञातवान् ।
अत्र जलवाचिनाऽमृतशब्देन मरणरहितानां प्राणानामपि सूचनं दर्शयति—
प्राऽऽसां गन्धर्वो अमृतानि वोचदित्याह । प्राणा
वा अमृताः । प्राणानेवास्मै कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३२ )
अमृतशब्दपाठेन यजमानस्य प्राणान्सुस्थितान्करोति ।
ए॒तत्त्वं दे॑व घर्म दे॒वो दे॒वानुपा॑गाः ।
कल्पः—‘‘ एतत्त्वं देव घर्म देवो देवानुपागा इत्यभिमन्त्र्य ’’ इति । हे घर्म देव
त्वं देवो देवतारूपः सन्नेतदस्माकं प्रत्यक्षं यथा भवति तथा देवानुपागाः प्राप्तवानसि।
अत्र प्रवर्ग्यस्य देवत्वं सर्वदेवप्रापणं च प्रसिद्धमित्येतद्दर्शयति —
एतत्त्वं देव घर्म देवो देवानुपागा इत्याह ।
देवो ह्येष सन्देवानुपैति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३३ )
१ क. स्वस्था' ।

... wait!
Is there a anusvara or virama?
Look at: शू - then a letter that has a top bar and a loop?
Wait, could it be "पशून् गवादीन्"?
In Sanskrit: "प्रजां पुत्रादिकां पशून् गवादीन् सोमपीथं करिष्यमाणं सोमपानं च..."
YES! "पुत्रादिकां पशून् गवादीन्"!
Wait, why does it look like "शून् गवादीन्"?
Look at the character after शू:
It is 'न्' with a virama? Or 'न्ग'?
Look at it: vertical line, loop to the left... wait, it's 'न्ग' or 'न्गवा'?
Wait! Look at:
शू - then 'न्' (n) - then 'ग' (ga) - 'वा' (vā) - 'दी' (dī) - 'न्' (n).
Wait, look at 'न्' and 'ग':
It's 'न्ग' or 'न् ग'?
Actually, look at: 'शू' then 'न्ग' (or 'न्' then 'ग')!
Wait, look at the letter between 'शू' and 'वादीन्':
There is 'न्' and 'ग'?
Wait, the letters are:
शू (śū)
न् (n) - wait, it looks like 'न्' with a virama, or 'न'?
Wait, look at the

३१६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० ११]
उत्तरभागस्य शत्रुविषयाभिचारत्वं दर्शयति—
दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं
द्विष्म इत्याह । अभिचार एवास्यैषः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३७ )
उद्वयं॒ तम॑स॒स्परि॑ । उदु॒ त्यं चि॒त्रम् ।
कल्पः—" उद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थायोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये
जुहोत्युपतिष्ठत¹ इत्येके" इति । उद्वयमिति मन्त्रः समास्त्वाऽग्न इत्यनुवाके व्याख्यातः।
उदु त्यं जातवेदसं चित्रं देवानामिति मन्त्रद्वयमुदु त्यमित्यनुवाके व्याख्यातम् ।
एतन्मन्त्रद्वयसाध्यं³ होमं विधत्ते—
प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्यवते । यः प्रवर्ग्र्यमुद्वासयति । उदु त्यं चित्र-
[L

[प्रपा० ४। अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१७

हेऽग्ने देवेषु मध्येऽस्मभ्यं सनिं फलदानं प्रवोचः प्रकर्षेण कथय । न केवलं
फलदानं किं तु त्यामिसम् षुं तं शास्त्रप्रसिद्धमिममस्माभिरिदानीमनुष्ठितं प्रवर्ग्यमपि
सुष्ठु देवेषु क्षेपय(कथय?) । कीदृशं प्रवर्ग्यम् । मायिनं गायत्र्यादिच्छन्दोयुक्तम् ।
अत एव पूर्वत्राऽऽम्नातम् — “छन्दोभिर्वा एष क्रियते” इति । नवीयांसमतिशयेन
नूतनं सर्वाङ्गसंपूर्णमित्यर्थः ।
शाखान्तरे यानि प्रवर्ग्यसामानि तेषामाधारभूता ये मन्त्रास्तान्र्विधत्ते —
प्रजापतिं वै देवाः शुक्रं पयोऽदुह्रन् । तदेभ्यो न व्यभवत् ।
तदग्निर्व्यकरोत् । तानि शुक्रियाणि सामान्‍यभवन् । तेषां यो
रसोऽत्यक्षरत् । तानि शुक्रयजूंष्यभवन् । शुक्रियाणां वा
एतानि शुक्रियाणि । सामपयसं वा एतयोरन्यत् । देवानाम्-
न्यत्पयः । यद्गोः पयः (१) । तत्साम्नः पयः । यदजायै पयः ।
तद्देवानां पयः । तस्माद्यत्रैतैैर्यजुर्भिर्श्वरन्ति । तत्पयसा चरन्ति ।
प्रजापतिमेव तद्देवान्पयसाऽन्नाद्येन समर्धयन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० १० । विभा० १ )
पुरा कदाचिद्देवाः सर्वे प्रजापतिं कामधेनुं कृत्वा शुक्रं पयः प्रवर्ग्यरूपं क्षीरं
अधुक्षन्त । तदेकमेव भूत्वा देवेभ्यो न व्यभवत्, बहूनां देवानार्थे विविधं नाभूत् ।
अतः सर्वेषां भोगाय न पर्याप्तम् । तदानीमग्निस्तदेकं पयो विविधमकरोत् । तानि
विविधानि पयांसि शुक्रियाणि प्रवर्ग्यसंबन्धीनि सामान्‍यभवन् । तेषां च पयोरू-
पाणां साम्नां यो रसोऽत्यक्षरत्तेभ्योऽस्रवत्, तानि सामभ्यः स्रुतानि साराणि
शुक्रयजूंषि प्रवर्ग्यसंबन्धिनो मन्त्रा आसन् । शुक्रियाणां प्रवर्ग्यसंबन्धिनां साम्नां
संबन्धीनि प्रवर्ग्ययोग्यान्येतानि यजूंषि । इत्थं प्रवर्ग्याङ्गमन्त्रोत्पत्तिरुक्ता, अथ द्रव्य-
मुच्यते — एतयोर्वक्ष्यमाणयोर्द्वयोः पयसोर्मध्येऽन्यदेकं सामपयसं साम्नां प्रियं
क्षीरम् । अन्यद्देवानां प्रियम् । तदुभयं विभज्य प्रदर्श्यते — तत्र गव्यं सामदेवतायाः
प्रियम् । अजाक्षीरं देवानां प्रियम् । यस्मादेवं मन्त्रोत्पत्तिः क्षीरद्वयं चैतादृशं तस्मा-
दत्र कर्मण्येतैर्यजुर्भिः प्रवर्ग्यमन्त्रैश्चरन्त्यनुतिष्ठन्ति, तत्तत्र कर्माणि द्विविधेन पयसा
चरन्ति । शुक्रियमन्त्रैः क्षीरद्वयं जुहुयादिति मन्त्रद्रव्यविशिष्टकर्मविधिरयं द्रष्टव्यः ।
तेन कर्मणा प्रजापतिं देवांश्चान्नसमृद्धान्कुर्वन्ति ।
तदेतद्द्रव्यं प्रशंसति —
एष ह त्वै साक्षात्प्रवर्ग्यं भक्षयति । यस्यैवं
१ क. ख. 'षु शं' । २ ख. क्षेपय । ३ ग. 'दुहन् । ४ क. ग. °न्यद्दे° । ५ ख.
'देवान्' । ग. तत्तद्दे' ।