तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

३१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०११]
चतुर्थपादे धीरक्षणेर्तुसमृद्धिर्विवक्षितेति दर्शयति—
धियो हिन्वानो धिय इन्वो ऽव्यादित्याह । ऋतूनेवास्मै कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३१ )
ऋतवो यदा स्वस्वकार्यकरास्तदा प्राणिनां बुद्धयः स्वस्था भवन्ति । अतो धीरक्ष-
णमृतुषु प्रवाहरूपेण प्रवर्तते ।
अष्टममन्त्रमाह —
स॒स्रिम॑विन्दच्च॒रणे॑ न॒दीना॑म् । अ॒पांवृणोद्दु॒रो॒
अश्म॑व्रजानाम् । प्राऽऽसां॑ ग॒न्ध॒र्वो अ॒मृता॑नि
वोच॒त् । इन्द्रो॒ दक्षं॑ परि॒जाना॒दहीन॑म् , इति ।
यः पूर्वो गन्धर्वोऽस्ति सोऽयं नदीनां गङ्गायमुनादीनां चरणे प्रवाहरूपे प्रवर्तके
सस्रिमविन्दच्छुद्धिं लब्धवान् । नदीप्रवहणेन पङ्कादिप्रक्षालनाच्छुद्धिं दृष्टवान् ।
अश्मसु पाषाणेषु व्रजन्ति प्रवहन्तीत्यश्मव्रजा नद्यः । तासां दुरो द्वाराण्यपावृणो-
दपनीतवान् । नदीषु प्रवेष्टुं द्वारस्थानीयास्तीर्थभूता मार्गा अश्मभिर्यैऽवरुद्धास्तत्र पाषा-
णानपनीय नदीः सेवितुं योग्याः कृतवान् । तत आसां नदीनाममृतानि शुद्धिकारणानि
जलानि स गन्धर्वः प्रवोचत्प्राणिनामग्रे कथितवान् । तत इन्द्रो दक्षं कुशलं गन्धर्व-
महीनं कापि वैकल्यरहितं परिजानात्परितो ज्ञातवान् ।
अत्र जलवाचिनाऽमृतशब्देन मरणरहितानां प्राणानामपि सूचनं दर्शयति—
प्राऽऽसां गन्धर्वो अमृतानि वोचदित्याह । प्राणा
वा अमृताः । प्राणानेवास्मै कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३२ )
अमृतशब्दपाठेन यजमानस्य प्राणान्सुस्थितान्करोति ।
ए॒तत्त्वं दे॑व घर्म दे॒वो दे॒वानुपा॑गाः ।
कल्पः—‘‘ एतत्त्वं देव घर्म देवो देवानुपागा इत्यभिमन्त्र्य ’’ इति । हे घर्म देव
त्वं देवो देवतारूपः सन्नेतदस्माकं प्रत्यक्षं यथा भवति तथा देवानुपागाः प्राप्तवानसि।
अत्र प्रवर्ग्यस्य देवत्वं सर्वदेवप्रापणं च प्रसिद्धमित्येतद्दर्शयति —
एतत्त्वं देव घर्म देवो देवानुपागा इत्याह ।
देवो ह्येष सन्देवानुपैति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३३ )
१ क. स्वस्था' ।