तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

पत्नीसहितानां सर्वेषां प्रस्तोतृनिधनभागोच्चारणं विधत्ते—
पुरु॑षः पुरु॑षो नि॒धन॑मुपैति । पुरु॑षः पुरु॑षो
हि रक्ष॑स्वी । रक्ष॑सामपहत्यै ( ४), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १३ )
सर्वेष्वपि पुरुषेषु बाधकानि रक्षांस्यनुगच्छन्ति, अतः सर्वोऽपि पुरुषो रक्षस्वी ।
निधनपाठेन तानि रक्षांस्यपहन्त्यन्ते ।
उद्वासनदेशे हिरण्यस्थापनं विधत्ते—
यत्पृ॑थि॒व्यामु॒द्वास॑येत् । पृ॒थि॒वीᳪ शु॒चाऽर्प॑येत् । यद॒प्सु । अ॒पः
शु॒चाऽर्प॑येत् । यदोष॑धीषु । ओष॑धीः शु॒चाऽर्प॑येत् । यद्वन॒स्प-
तिषु॑ । वन॒स्पतीᳪञ्छु॒चाऽर्प॑येत् । हिर॑ण्यं नि॒धायो॒द्वास॑यति । अ॒मृतं॒
वै हिर॑ण्यम् ( ५ ) । अ॒मृत॑ ए॒वैनं॒ प्रति॑ष्ठापयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १४ )
प्रवर्ग्यस्य दाहकत्वात्पृथिव्यादीनां दाहो मा भूदिति हिरण्ये तदुद्वासनम् । अग्नि-
संयोगेऽपि विनाशाभावाद्धिरणयममृतम् । अतस्तत्रैव प्रवर्ग्यं प्रतिष्ठापयति ।
कल्पः—“उदकुम्भमादायाध्वर्युर्वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः प्रदक्षिणमुत्तरवेदिं
परिषिञ्चन्पर्येति” इति । पाठस्तु—
व॒ल्गुर॑सि॒ शंयु॒धा॑याः ( ३ ) । शिशु॒र्जन॑धायाः, इति ।
हे परिषेक त्वं शंयुधायाः सुखप्राप्तेर्दुःखवियोगस्य धारको वल्गुः सुन्द-
रोऽसि । जनधाया जनस्य धारकः शिशुर्बालवदुपलालनीयोऽसि । उत्तरवेदिपरत्वेन
व्याख्येयम् ।
एतन्मन्त्रसाध्यं परिषेचनं विधत्ते--
वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः परिषिञ्चन्पर्येति । त्रिवृद्वा
अग्निः । यावानेवाग्निः । तस्य शुचᳪ शमयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १५ )
आहवनीयादिरूपेणाग्नेस्त्रिगुणत्वात्त्रिर्वारंपरिषेचनेन सर्वस्याग्नेः शोकः शाम्यति ।
शं च॑ व॒क्षि परि॑ च व॒क्षि ।
कल्पः - “निधाय कुम्भं शं च वक्षि परि च वक्षीति त्रिः परिषिञ्चन्प्रतिपर्येति ”
इति । हे उत्तरवेदे शं च वक्षि सुखमपि वहसि, परि च वक्षि दुःखपरिहा-
रमपि वहसि ।
१ व ˚तृ । यज्ञो˚ । २ क. ˚वारं प˚ । ३ ग. ˚वेदिं शं˚ ।