तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

५ प्र० ४ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०९
एतन्मन्त्रसाध्यां प्रदक्षिणावृत्तिं विधत्ते--
त्रिः पु॑नः पर्ये॑ति । षट्संप॑द्यन्ते । षड्वा
ऋ॒तवः॑ । ऋ॒तुभि॑रे॒वास्य॒ शुचं॑ शमयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १६ )
त्रीणि प्रदक्षिणानि त्रीण्यप्रदक्षिणानीति षट्संपत्तिः ।
चतुः॑स्रक्ति॒र्नाभि॑र्ऋ॒तस्य॑ ।
कल्पः--“चतुःस्रक्तिर्नाभिर्ऋतस्येत्युत्तरवेदिमभिमृश्य” इति । चतुःस्रक्तिः कोण-
[च]तुष्टयोपेतोत्तरवेदिः, इयमृतस्य यज्ञस्य नाभिस्थानीया । यद्वा, ऋतस्य सत्यभूताया
[भू]मेर्नाभिस्थानीया ।
मन्त्रस्य भूमिनाभिपरत्वं दर्शयति--
चतुः॑स्रक्ति॒र्नाभि॑र्ऋ॒तस्येत्या॑ह (६) इ॒यं वा ऋ॒तम् । तस्या॑
ए॒ष ए॒व नाभिः॑ । यत्प्र॑व॒र्ग्यः । तस्मा॑दे॒वमा॑ह, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १७ )
प्रवर्ग्यहोमाधारत्वादुत्तरवेदिः प्रवर्ग्य इत्युच्यते ।
सदो॑ वि॒श्वायुः॒ शर्म॑ स॒प्रथाः॑ ।
कल्पः--“ सदो विश्वायुरित्युत्तरेणोत्तरवेदिं खरो न्युप्यानुन्यूहति ” इति । शर्म
प्रथा इति मन्त्रशेषः । सदो भूप्रदेशविशेष उत्तरवेद्युत्तरदेशरूपः । विश्वायुः
[विश्व]स्यायुर्हेतुः । अत एव सप्रथाः ख्यातियुक्तः । शर्म सुखहेतुः ।
१सदःशब्देन भूमिविवक्षां दर्शयति--
सदो॑ वि॒श्वायु॒रित्या॑ह । सदो॒ हीयम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १८ )
अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वरः॑ । अ॒न्यद्व्र॒तस्य॒ संश्रि॑म ।
कल्पः---“अप द्वेषो अप ह्वर इति मार्जालीयदेश उच्छिष्टखरम् ” इति । न्युप्या-
इतीत्यनुवर्तते । अन्यद्व्रतस्य संश्रिमिति मन्त्रशेषः । द्वेषो द्वेष्टा शत्रुरपनीतः, ह्वरः
[कौटि]ल्यकारी चापनीतः । व्रतस्यानुष्ठीयमानस्य कर्मणोऽन्यत्स³ संश्रिम पूर्वोक्तद्वेषकोटि-
यामतिरिक्तं क्षेमेणानुष्ठानं वयं संपादितवन्तः ।
अनेन मन्त्रेण शत्रुनिराकरणं दर्शयति--
अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वर इत्या॑ह भ्रातृव्यापनुत्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० १९ )
१ ग. शर्मशब्देन । २ ग सन्निमः। ३ ग 'श्रिम. पू० ।