तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०२अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२५

अथ द्वितीये चतुर्थोऽनुवाकः ।
चतुर्थानुवाकोक्तास्तृक्षु प्रथमामाह-
य॒ददी॑व्य॒न्नृणम॒हं ब॒भूवादि॑त्सन्व॒ संज॒गर॒ जने॑भ्यः ।
अ॒ग्निर्मा॒ तस्मा॒दिन्द्र॑श्च संविदा॒नौ प्रमु॑ञ्चताम्, इति ।
अहमदीव्यन्पुत्रादिरक्षणरूपं व्यवहारं कर्तुमसमर्थः सन्यदृणं बभूव प्राप्तवानस्मि,
यद्वा तदृणं जनेभ्य उत्तर्मणेभ्योऽदित्सन्प्रत्यर्पयितुमनिच्छन्संजगर सम्यग्भक्षितवा-
न्स्मि, अग्निरिन्द्रश्च संविदानौ परस्परमैक्यं गतौ मां तस्मादृणान्मुञ्चताम् ।
अथ द्वितीयामाह-
यद्धस्ता॑भ्यां च॒कर॑ किल्बि॒षाण्य॒क्षाणां॒ वग्नु॑मु॒पजि॒घ्नमा॑नः ।
उ॒ग्रंप॑श्या चं राष्ट्र॒भृच्च॒ तान्य

१२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०२अनु०४]
चतुर्थीमारभ्य नवमीपर्यन्तानां षण्णामृचां प्रतीकानि दर्शयति—
अर्व॑ते॒ हेळ॑ उदु॑त्तम॒मिमं मे॑ वरु॒ण॒ तत्त्वा॑
यामि॒ त्वं नो॑ अग्ने॒ स त्वं नो॑ अग्ने, इति ।
“अवते हेड उदुत्तमम्” इति द्वयं वैश्वानरो न इत्यत्र व्याख्यातम् । “इमं मे
वरुण तत्त्वा यामि” इति द्वयमिन्द्रं वो विश्वतस्परीत्यत्र व्याख्यातम् । “त्वं नो अग्ने
स त्वं नो अग्ने” इति द्वयमायुष्ट आयुर्दा अग्न इत्यनुवाके व्याख्यातम् ।
अथ दशमीमाह—
संकु॑सु॒को वि॑कु॑सुको निर्ऋथो यश्च॑ निस्वनः॑ ।
ते॒ऽस्मद्यक्ष्ममना॑गसो दू॒राद्दू॒रम॑चीचतम्, इति।
संकुसुकः संक्षेपेण परापवादनशीलः, विकुसुकः परापवादस्य विस्तारयिता,
निर्ऋ

[प्रपा० २ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२७
तैर्दुःशंसादिभिः सहान्योऽपि यः शत्रुरस्मत्समुच्छ्रितै, अस्मासु विनाशमाचरेत्,
अस्मै विनाशकाय तं यक्ष्मणमस्माकं प्रसुवामसि प्रेरयामः ।
अथ त्रयोदशीमाह—
सं वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ संत॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा
सग्ँ शि॒वेन॑ । त्वष्टा॑ नो॒ अत्र॒ विद॑धातु
रायोऽनु॑मार्ष्टु त॒न्वो॒ १ यद्विलि॑ष्टम् (१), इति ।
कृत्यां निर्ऋतिं च॒ पञ्च॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
एवमनेन कर्मणा निर्धूतपापा वयं वर्चसा बलेन संपयसा क्षीरादिना संतनूभिः
शोभनैः शरीरैर्मनसा च शिवेन समगन्महि संगता भूयास्म । अत्र कर्मणि त्वष्टा
देवो नोऽस्माकं रायो धनानि विदधातु संपादयतु । यच्च विलिष्टं स्वल्पं पापं
तन्वोऽस्मच्छरीरस्य संबन्धि विद्यते तदप्यनुमार्ष्टु त्वष्टा शोधयतु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
अथ द्वितीये पञ्चमोऽनुवाकः ।
पञ्चमानुवाकप्रोक्तर्क्षु प्रथमामाह—
आयु॑ष्टे वि॒श्वतो॑ दधदयम॒ग्निर्वरे॑ण्यः । पुन॑स्ते
प्राण आया॑ति॒ परा॒ यक्ष्म॑ग्ँ सुवामि ते, इति ।
हे यजमान ते तुभ्यं वरेण्यः श्रेष्ठोऽयमग्निर्विश्वत आयुर्दधत्संपूर्णमायुर्दधातु ।
अपमृत्युना गृहीतोऽपि ते प्राणः पुनरस्यानुग्रहेणाऽऽयाति त्वद्देहे समागच्छतु । ते
व यक्ष्मं व्याधिं परासुवामि विनाशयामि ।
अथ द्वितीयामाह—
आयु॑र्दा अ॒ग्ने ह॒विषा॑ जुषा॒णो घृ॒तप्र॑तीको घृ॒तयो॑निरेधि ।
घृ॒तं पी॒त्वा मधु॒ चारु॒ गव्यं॑ पि॒तेव॑ पु॒त्रम॒भिर॑क्षतादि॒मम्, इति ।
१ ख. यः प्रापितोऽस्म°। २ ग न्वो ३अय° । ३ ख. ˚सा चाऽऽप्यायितेन । ४ क. ख.
श्लोकास्त्वृक्षु प्र° । ५ ख. ग. ˚ह्रुंनिगु˚ । ६ क. विनाशयति ।

ाधि नियमितं कुरु । हेऽदिते पृथिवि
मातेव मातृवदस्मै सुखं प्रयच्छ । हे विश्वे देवा ममायं यजमानो जरदष्टिर्यथाऽस-
त्तथा कुर्वन्तु ( रुत ) । जरयाऽष्टिव्याप्तिर्यस्यासौ जरदष्टिः, बाल्ये यौवने च मरणर-
हितः । जरामायुःसंपूर्तिपर्यन्तां यथा व्याप्नोति तथा कुर्वि ( रुते ) त्यर्थः ।
अथ चतुर्थीमाह—
अग्न॒ आयु॑ꣳषि पवस॒ आ सु॒वोर्ज॒मिषं॑ च
नः॑ । आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म्, इति ।
हेऽग्ने, आयूंष्यस्मदीयजीवनानि पवसे यथा वर्धन्ते तथा शोधय । ऊर्जं क्षीर-
दिरसामिषमन्नं च नोऽस्माकमासुवाऽऽभिमुख्येन प्रेरय । दुच्छुनामपद्रवमारे दूरे
नीत्वा बाधस्व विनाशय ।
अथ पञ्चमीमाह—
अग्ने॒ पव॑स्व स्व॒पा अ॒स्मे वर्चः॑ सु॒वीर्य॑म् ।

[प्रपा०२अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२९
अथ षष्ठीमाह —
अ॒ग्निर्ऋषि॑ः पव॑मानः पाञ्च॑जन्यः पु॒रो-
हि॑तः । तमी॑महे महा॒ग॒यम् , इति ।
योऽग्निः, ऋषिरतीन्द्रियज्ञानवान् , पवमानः शोधनशीलः, निषादपञ्चमा वर्णाः
पञ्चजनास्तेषु भवः पाञ्चजन्यः, पुरोहितः सर्वकर्मसु पुरस्तान्निहितः, तमेवंगुणमग्निं
महागयं महागृहमीमहे प्राप्नुमः ।
अथ सप्तमीमाह—
अग्ने॑ जा॒तान्प्रणु॑दा नः स॒पत्ना॒न्प्रत्यजा॑ताञ्जातवेदो नुदस्व ।
अ॒स्मे दी॑दिहि सुम॒ना अहे॑ळञ्छर्म॑न्ते स्याम त्रि॒वरू॑थ उ॒द्ग्रौ, इति ।
हेऽग्ने नोऽस्माकं जातान्सपत्नान्ये पूर्वमुत्पन्नाः शत्रवस्तान्प्रणुद प्रकर्षेण नाशय ।
हे जातवेदः पूर्वमनुत्पन्ना इतः परमुत्पत्तिप्रसक्तियुक्तास्तानजाताञ्शत्रून्प्र[ति]णु(नु)-
दस्व, उत्पत्तिप्रतिबन्धेन निराकुरु । सुमना असमदनुग्रहचित्तस्त्वमहेडन्नक्रुध्यंस्त्रिवरूथः
प्राग्वंशसदोहविर्धानरूपगृहत्रयोपेते उद्ग्रावुद्भिदनुष्ठेयकर्मोत्पादकः सन्नस्मे दीदिहि,
अस्मान्प्रकाशय । ते तव प्रसादाच्छर्मन्स्याम सुखवान्भवेयम् ।
अथाष्टमीमाह—
सह॑सा जा॒तान्प्रणु॑दा नः स॒पत्ना॒न्प्रत्यजा॑ताञ्जात-
वेदो नुदस्व । अधि॑ नो ब्रूहि सुम॒नस्य॑मानो
वय॑ᳵ स्या॑म॒ प्रणु॑दा नः स॒पत्नान्॑ , इति ।
सहसा बलेन जातानित्यादि पूर्ववत् । सुमनस्यमानोऽस्मासु सौमनस्यं प्राप्तः
सन्नोऽस्मानधिब्रूहि शत्रुभ्योऽधिकान्ब्रूहि । वयमपि त्वदनुग्रहादधिकाः स्याम, नोऽ-
स्माकं सपत्नाञ्शत्रून्प्रणुद ।
अथ नवमीमाह—
अग्ने॒ यो नो॑ऽभि॒तो जनो॒ वृको॒ वारो॑ जिघां॑सति ।
ताꣳस्त्वं॑ वृत्रहञ्जहि वस्व॒स्मभ्य॒माभ॑र, इति ।
हेऽग्ने यः शत्रुजनो वृको वृकसदृशः, अरण्यश्वा यथोपद्रवं करोति तथोपद्रवका-
रीत्यर्थः । अत एव वारोऽस्मद्व्यवहारस्य निवारकः सन्नभितः सर्वतो नोऽस्माञ्जिघां-
१ ग. ॰हेडंश्छ॰ ।

िपतो नोऽस्माञ्शपात्प्रत्यधिक्षिपत्ति तस्मै तदर्थं तस्मिन्नवस्थापयितुमुषाश्चWait, let's re-read line 14: "शपतोऽधिक्षिपतो नोऽस्माञ्शपात्प्रत्यधिक्षिपत्ति" or "प्रत्यधिक्षिपत्ति"? Look at: "प्रत्यधिक्षिपत्ति" vs "प्रत्यधिक्षिपन्"? Wait: "शपतोऽधिक्षिपतो नोऽस्माञ्शपात्प्रत्यधिक्षिपत्ति" -> wait, look at the letters: प्र - त्य - धि - क्षि - प - ति -> "प्रत्यधिक्षिपत्ति"? No, it's "प्रत्यधिक्षिपत्ति" or "प्रत्यधिक्षिपन्"? Wait: प्र त्य धि क्षि प ति: Look at line 14:शपतोऽधिक्षिपतो नोऽस्माञ्शपात्प्रत्यधिक्षिपत्ति? No, wait, look at 'प्रत्यधिक्षिप': प्र - त्य - धि - क्षि - प - ति: Wait, after प, is it ति? Look at: प्रत्यधिक्षिपत्ति`? Wait, is there a double त: त्ति?
Look at 'शपति' in L13: श - प - ति.
In L14: प्र - त्य - धि - क्षि - प - ति. It's just

[प्रपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १३१
मामिति पुनरुक्तिः । एवं च द्वेष्यो द्वेष्टा च द्वौ प्रत्यक्षौ द्वौ च परोक्षौ तांश्चतुर्विधान्स-
र्वान्, हेऽग्ने संदह सम्यग्भस्मी कुरु । यौ मुख्यौ द्वेष्यद्वेष्टारौ तद्द्वारा तदीया अन्येऽपि
द्वेष्या द्वेष्टारश्च ये सन्ति तान्संग्रहीतुं याँश्चाहमिति पुनरुक्तिः । तान्सर्वाँश्च संदहेति
पूर्वत्रान्वयः ॥
अथ चतुर्दशीमाह —
यो अ॒स्मभ्य॑मराती॒याद्यश्च॑ नो द्वेष्टे॒ जन॑ः । नि॒न्दाद्यो
अ॒स्मान्दिप्सां॑च्च सर्वान्स्तन्म॑ष्म॒षा कु॑रु, इति ।
शत्रवस्त्रिविधा अरातयो द्वेषिणो निन्दकाश्चेति । तत्र दातव्यत्वेन प्राप्तं धनं यो न
ददाति सोऽयमरातिः । कार्यविघातं यः करोति स द्वेषी । वाग्दौर्जन्यमात्रं यः करोति
स निन्दकः । हन्तुकामश्चतुर्थः । तत्र योऽस्मभ्यमरातीय्यादातृत्वमिच्छति, यश्च
जनो नोऽस्मान्द्वेष्टे कार्यनाशेन बाधते योऽप्यन्योऽस्मान्निन्दाद्दौर्जन्यान्निन्दति, यश्चा-
परोऽस्मान्दिप्साद्दम्भितुं हिंसितुमिच्छेत् । तान्सर्वाञ्जनान्मष्मषा कुरु चूर्णनभस्मी-
करणादिजन्यस्य शब्दस्यानुकरणं मष्मषेति, चूर्णीकृत्य भस्मी कुर्वेत्यर्थः ॥
अथ पञ्चदशीमाह —
सꣳशि॑तं मे॒ ब्रह्म॑ सꣳशि॑तं वी॒र्या॑ १ बल॑म् ।
सꣳशि॑तं क्ष॒त्रं मे॑ जि॒ष्णु यस्या॒हमस्मि॑ पु॒रोहि॑तः, इति ।
मे मदीयं ब्रह्म ब्राह्मण्यं संशितं सम्यक्तीक्ष्णीकृतं शास्त्रीयमार्गेण कृतमित्यर्थः ।
तथा वीर्यमिन्द्रियशक्तिर्बलं शरीरंदर्पस्तदुभयं संशितं सम्यक्स्वस्वकार्यक्षमं कृतम् ।
तथा यस्य क्षत्रस्य राज्ञोऽहं पुरोहितोऽस्मि मे मदीयं तत्क्षत्रं जिष्णु जयनशीलं
यथा भवति तथा संशितम्, अस्त्विति शेषः ।
अथ षोडशीमाह—
उदे॑षां बा॒हू अ॑तिर॒मुद्वर्चो॒ अथो॒ बल॑म् ।
क्षि॒णोमि॒ ब्रह्म॑णा॒ऽमित्रा॒नुन्न॑या॒मि स्वाँ १ अ॒हम्, इति ।
एषां स्वकीयानां राजब्राह्मणादीनां मध्य एकैकस्य बाहू उदतिरमुक्तर्षेण वर्धित-
वानस्

त्रून्? Wait, look at line 3: अमित्राञ्छत्रू-Wait, is the character before hyphenत्रू? Yes, त्रू. Why is there a hyphen? Because छत्रून्is hyphenated!छत्रू- न्! Wait, but if line 4 starts with न्, what is the NEXT letter? Is it त्क्षिणोमि? Wait, if it is न्+त्क्षिणोमि->न्त्क्षिणोमि?? Wait, look at the image: Is that उ॒त्क्षिणोमि? Wait! Look at the mark under the first letter: It is a horizontal stroke: anudātta! Can न्have an anudātta? No! Could the mantra word be:उ॒त्क्षिणो॑मि? Wait, why would छत्रू-be hyphenated if the next word isउ॒त्क्षिणोमि? Wait, could line 3 end with: ब्रह्मणा मन्त्रसामर्थ्येनामित्राञ्छत्रू-Wait, is the hyphen a hyphen forछत्रून्? Wait, could the printer have hyphenated छत्रू-and omittedन्, OR is the first character of line 4 न्`?
Wait! Look at the first character of line 4

[प्रपा०२अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १३३

Let's check the text of line 18:
लोके मैघ्राशब्देन -> wait, is that मैघ्राशब्देन or मैघ्रा or मैत्रा or मैघ्रा?
Look at line 18:
लोके मैघ्राशब्देन व्यवह्रिय- -> wait! Look at the footnote 4:
४ क. ˚व लोके कु˚।
Wait, footnote 4 refers to लोके?
Wait, look at L18:
...लोके मैघ्राशब्देन... -> wait, is it मैघ्रा or मैन्द्रा or मैघ्रा?
Look closely at the letters:
म + ै = मै
Then घ्र? It has a loop like घ or ध, with repha/ra-phala:
Wait, मैघ्रा? No, मैत्रा? In Sanskrit, what are विचृतौ?
विचृतौ are the stars of Mula nakshatra!
Mula nakshatra is also called: Vicrtau!
Wait, what is the word in Sayana bhashya?
"द्वे तारके लोके ... शब्देन व्यवह्रियमाणे"
In Marathi / local language, or popular name:
Is it

हः- wait, is there a footnote mark at line 20? No, look at line 19: Betweenतन्तुमनुandस्वकीयं, there is ३! Wait, why does footnote 3 say ३ ग. हि पितृविं°? Wait, in line 20: द्विविधो हि विग्रहः... wait! Where is ४? Look at line 20-21: पुत्ररूप-/श्चाऽऽत्मरूपश्चेति-> is there a४? Wait, look at footnote 4: ४ °रूपः स्वात्म° ।This clearly replacesश्चाऽऽत्मरूपश्चेतिorपुत्ररूपश्चाऽऽत्मरूपश्चेतिwith°रूपः स्वात्म°! Where is १and२? In line 18: चेच्छ॒क्रवाँ॑२॒स् स्वर्ग-> wait, is that२॒a pluta or footnote? Wait, in line 18:चेच्छ॒क्रवाँ॑२॒स्Look at the२: it has an anudatta under it: २॒! That's definitely Vedic pluta 2! Wait, where are the footnote markers 1 and 2? Look at the text: In line 18: Is there a

प॒रि॒वि॒ष्टं यद॒ग्नौ तस्मै॑ गो॒त्राये॑ह जा॑यापती॒ सꣳर॑भेथाम्, इति ।
हे जायापती कर्माधिकारिणाविह जन्मनि घृतेन द्रव्येणाऽऽरभेथां कर्मारम्भं कुरु-
तम् । अनुसंरभेथां परस्परमनुकूलौ संगतौ कदाचिदप्यवियुक्तावेव भवतम् । तयोरुभयोः
समानं साधारणं पन्थां पुण्यलोकमार्गमवथो रक्षतम् । वां युवयोर्यत्पूर्तं पितृभ्यो
दत्तमन्नादि, यदग्नौ परिविष्टं परिप्रापितं हविः, तस्मै तदविच्छेदनं यथा क्रियेतेत्ये-
वमर्थं संरभेथां त्वरेथां न तु तूष्णीमासाथाम् । तच्च गोत्रायोपयुज्यते, गोत्रसंभवाः
पूर्वे परे च ये सन्ति तेषामिदमनुष्ठानमुपयुक्तम् ।
अथाष्टमीमाह--
यद॒न्तरि॑क्षं पृथि॒वीमु॒त द्यां यन्मा॒तरं॑ पि॒तरं॑ वा
जिहि

जनित्रं जननीस्थानीया । भूमिरचेतना निवासाधिकरणभूता, तदभिमानिनी देवताऽ-
दितिः । यदिदमन्तरिक्षं तदस्माकं भ्राता भ्रातृस्थानीयम् । यदेनोऽस्माभिः कृतं तद-
भिशस्तः शत्रुस्थानीयम् । येयं द्यौः सेयं नः पिता पितृस्थानीया । यथा परमेश्व-
रेण संपादितः सर्वसाधारणोऽयं बन्धुवर्गः, तथा हे यजमान बन्धुवर्गसंपादनाथं त्वं
पितृत्वात्पितृत्वमिच्छञ्छं भवासि सुखं प्राप्नोषि । ऐहिकामुष्मिकसुखसिद्धये पुत्रा-
नुत्पादयेत्यर्थः , जामि मित्वार्डऽलस्येन पुत्रोत्पत्तिरहित एव सन्मृत्वा लोकादृणत्र-
यरहितानां योग्यं लोकं मा विवित्तिस नैव ल॑प्स्यसि (से) ।
अथ दशमीमाह—
यत्र॑ सु॒हार्दः॑ सु॒कृतो॒ मद॑न्ते वि॒हाय॒ रोगं॑ त॒न्वां-
१ ५ स्वायांम् । अ॒श्लो॒णाङ्गैरँहु॑ताः स्वर्गे
तत्र॑ पश्येम पि॒तरं॑ च पु॒त्रम् , इति ।
यत्र यस्मिन्पुण्यलोके स्थिताः सुहार्दः शोभनहृदयोपेताः सुकृतः पुण्यकर्माणः
स्वायां तन्वां स्वकीये शरीरे रोगं विहाय परित्यज्य मदन्ते हृष्यन्ति, अश्लोणाङ्गैः
श्लोणो रोगविशेषस्तद्रहितैरङ्गैर्युक्ता अ॑हुताः कौटिल्यरहिताः केनचिदप्यवञ्चिताः सर्वे
वयं तत्र स्वर्गे स्थित्वा पितरं पुत्रं च पश्येम । तादृशं जन्म भूयादित्यर्थः ।
अथैकादशीमाह—
यदन्न॑म॒दम्यनृ॑तेन दे॒वा दा॒स्यन्नदा॑स्यन्नु॒त वा॑ऽक-
रि॒ष्यन् । यद्दे॒वानां॒ चक्षु॑ष्यागो॒ अस्ति॒ यदे॒व किंच॑
प्रतिज॒ग्राह॒मग्निर्मा तस्मा॑दनृ॒णं कृ॑णोतु , इति ।
हे देवा अहं दास्यन्नदास्यन्प्रत्यर्पणं चिकीर्षुरचिकीर्षुर्वा, तात्कालिकेन सर्वथ
प्रत्यर्पयिष्यामीत्येतादृशेनानृतवचनेन धनमादाय यदन्नमद्मि भक्षयामि, अथवा किंचि
त्कार्यं परकीयं करिष्यामीत्यनेनानृतेन वचनेन धनमादाय तत्कार्यमकरिष्यन्यदन्न
मद्मि, यदपि देवानां चक्षुषि दृष्टिविषये मया कृतमागः पापमस्ति, आदित्याभिमु
ख्येन मूत्रविसर्गादि ।
तथा च स्मर्यते—
“ प्रत्यादित्यं प्रत्यनिलं प्रति गां च प्रति द्विजम् ।
मेहन्ति ये च पापिष्ठास्ते भवन्ति गतायुषः ” इति ॥
१ क. ख. लप्स्यते । २ ग. ˚न्वा १ । ग. ˚रहता स्व˚ ४ ख. ˚हरुता स्व˚ । ५ ग. अहताः ।

?
Ah, "दोषाह्देशकालदोषादिना" - in some mss it might be "दोषाह्दे..." or footnote 1 says "१ क. ॰षाद्दे॰।"
Wait, in line 11: ( २ ) is footnote/number 2.
Line 12: पुत्रꣳ ५ (reference 5 to footnote 5: ५ ग. कूश्मण्ड॰ - wait, reference 5 is at पुत्रꣳ ५? No, near कूश्मा-? Ah, पुत्रꣳ has ५ next to it? Wait, let's look at line 12:
"च॒रेम॒ पुत्रꣳ५ षट् च॑ ॥" -> wait, 'पुत्रꣳ५'? No, that's an avagraha/pluta or number of words: in Taittiriya Aranyaka, at the end of anuvaka, they give the pratika of the previous anuvakas and word counts!
Wait! "चरेम पुत्रꣳ षट् च" - these are pratikas of the anuvakas in this prapathaka!
Wait, anuvaka 1 ends with "चरेम"? Anuvaka 2 ends with "पुत्रम्"?
And '५' is a count! "पुत्रꣳ ५ षट् च ॥"
Wait, then where are footnotes 1, 2, 3, 4, 5, 6?
Let's look at footnote marks:
Foot

नुप्रविष्टाः । इतरे तु महर्षयः श्रद्धापूर्वकेण"

Line 9:
"तपसा शुद्धचित्ताः सन्तो ध्यानेनाँ⁴न्विष्य तेषु कूष्माण्डमन्त्रेष्ववस्थितान्वातरशनाख्याँ-"
Wait, is कूष्माण्ड with footnote 5?
Look at footnote 5: "५ ख. ग. कूष्माण्ड° ।"
Wait, in line 8, how is it spelled? "कूष्माण्डारुण्यानि" - wait, in line 9: "कूष्माण्डमन्त्रेष्ववस्थितान्"?
Ah, in line 8: is it "कूष्माण्डारुण्यानि"? Look at the letter: "कूष्मा" then what?
Wait! Look at line 8: "कूष्माण्डारुण्यानि"?
No, wait! Look at footnote 5: "५ ख. ग. कूष्माण्ड° ।"
Why would footnote 5 say "ख. ग. कूष्माण्ड°"?
Because in the text it must be spelled differently, like "कुष्माण्ड°" (short u) or "कूश्माण्ड°"!
Look at line 8: "कुष्माण्डारुण्यानि" or "कूष्माण्डारुण्यानि"?
In line 8, it is "कूष्माण्डारुण्यानि".
Wait, look at line 9:
"तेषु कूष्

योनौ यो रेतः सिञ्चति एष सुवर्णस्तेयकारिणा भ्रूणहत्याका-

Line 23:
रिणा च समो भवति, सोऽपि कूश्माण्डैर्जुहुयात् ।

Line 24:
तेनोक्तेन होमेन यथोक्तपापनिवृत्तिं दर्शयति—

Line 25:
यद॑र्वाची॒नमेनो॒ भ्रू॒ण॒हत्या॑या॒स्तस्मांन्मु॒च्यते--, इति ।

Line 26 (Footnotes):
१ ग. ᵒति । इतरम्ᵒ । २ ख. ᵒत्तमम्ᵒ । ३ ग. प्रारप्स्यमाणकर्मप्रारंᵒ । ४ क. ग.
Line 27:
इमण्डᵒ । ५ ए. ग कूष्माण्डᵒ । ६ क. ख. ᵒइमण्डेन जुहुᵒ ।

Wait, let's check footnote 4 and 6:
४ क. ग. इमण्डᵒ ।
Wait, is it "इमण्ड" or "इश्मण्ड"?
Ah, "२ ख. ᵒत्तमम्ᵒ । ३ ग. प्रारप्स्यमाणकर्मप्रारंᵒ । ४ क. ग. इमण्डᵒ" -> wait, is that a symbol or 'इ' or '२'?
Wait! Look at the first letter of footnote 4:
It has a mark before मण्ड:
Wait, in line

१४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० २अनु० ८]
भ्रूणहत्यासमस्यापि मुख्यभ्रूणहत्याया अर्वाचीनत्वात्तेन होमेन निवृत्तिर्युज्यते ।
भ्रूणहत्याया अर्वाचीनमपि तारतम्यतो भवति तस्मात्कथमेकेन होमेन निवृत्तिरित्या-
शङ्क्य दीक्षातारतम्येनेत्युत्तरं दर्शयति-
याव॑दे॒नो दी॒क्षामु॒पैति॑ दी॒क्षित ए॒तैः सं॒ततिं॑ जुहोति॒-, इति ।
अल्पं महद्वा यावदेनो भवति तदनुसारेणाल्पां महतीं वा दीक्षां कृत्वा तैस्त्येनस
उँचिते काले संतति प्रतिदिनं जुहोति तत्र तारतम्येन षड्दीक्षाभेदाः ।
तत्र प्रथमं दीक्षाभेदं दर्शयति-
सं॒व॒त्स॒रं दीक्षि॑तो भवति संवत्सरादे॒वाऽऽत्मानं॑ पुनी॒ते-, इति ।
न मांसमश्नीयादितिनियमचरणं दीक्षा पापाधिक्ये सति संवत्सरं दीक्षितो भूत्वा
तस्मिन्संवत्सरे प्रतिदिनं जुहुयात् । तया संवत्सरदीक्षया स्वात्मानं शोधयति ।
पाँपानुसारेण दीक्षायाः पक्षान्तराणि विधत्ते--
मासं॑ दी॒क्षितो॑ भवति॒ यो मासः॒ स सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रादे॒वाऽऽ-
त्मानं॑ पुनीते॒ चतु॑र्विꣳशतिꣳ रात्रीर्दीक्षि॑तो भवति॒ चतु॑र्विꣳशति-
रर्धमासाः॒ सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रादे॒वाऽऽत्मानं॑ पुनीते॒ द्वाद॑श
रात्री॒र्दीक्षि॑तो भवति॒ द्वाद॑श॒ मासाः॒ सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रा-
दे॒वाऽऽत्मानं॑ पुनीते षड्रात्री॒र्दीक्षि॑तो भवति॒ षड्वा ऋ॒तवः॒
सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रादे॒वाऽऽत्मानं॑ पुनीते तिस्रो॒ रात्री॒र्दीक्षि॑तो
भव॑ति त्रिपदा॑ गाय॒त्री गाय॒त्रिया ए॒वाऽऽत्मानं॑ पुनीते॒-, इति ।
पापबाहुल्ये सति संवत्सरनियमेन या शुद्धिः पापाल्पत्वे सा शुद्धिर्मासमात्रेण संम-
वाप्यते । एवमुत्तरॆष्वपि । अतः सर्वेषां संवत्सरसाम्यम् । गायत्रीपादानां त्रित्वसा-
म्येन त्रिरात्रदीक्षाया गायत्रीत्वात्तयैव शुद्धिर्भवति ।
अथ नियमान्विधत्ते--
न माꣳसम॑श्नीया॒न्न स्त्रिय॑मु॒पेया॒न्नो-
पर्यीसी॑त॒ जुगु॑प्सेता॒नृता॒त्-, इति ।
१ ग. ॰ते । तेन भ्रू॰ । २ ग. ॰चीनानाम॰ । ३ ग. ॰तम्पोपेतत्वात्क॰ । ४ क. तदेन॰ ।
५ ग. उपचिते । ६ ग. ॰ले प्र॰ । ख. षड्भेदा दीक्षाः । त॰ । ग. षड्भेदाः । ८ ख. ॰दित्य॰-
दिनि॰ । ९ ख. ग. दीक्षायाः । १० ग. पापह्रासानु॰ । ११ ग. गायत्र्या । १२ ख. संपाद्यते । ग.
समाप्यते १३ क. ॰त्तरेष्वपि ।

[प्रपा०२अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १४१
उपरि खट्वा॑दौ । स्पष्टमन्यत् ।
अथ वर्णभेदेन दीक्षादिनेषु भोजनद्रव्यविशेषं विधत्ते—
पयो॑ ब्रा॒ह्म॒णस्य॑ व्र॒तं यवा॑गू रा॑ज॒न्य॑स्याऽऽमि॒क्षा वैश्य॑स्य—इति ।
व्रतं भोजनमित्यर्थः ।
तदेतद्व्रतं प्रशंसति—
अथो॑ सौ॒म्येऽप्य॑ध्व॒र ए॒तद्व्र॒तं ब्रू॑यात्—,इति ।
अपि च न केवलं कूष्माण्डहोमकर्मण्येवैतद्व्रतं किंतु सोमयागेऽप्येतदेव दीक्षा-
व्रतं कर्तव्यमित्येव ब्रूयात् । यस्मान्महत्यपि यज्ञे व्रतमिदमपेक्षितं तस्मादिदं
प्रशस्तम् ।
अशक्तं प्रति कंचिद्विशेषं विधत्ते—
यदि॑ मन्ये॒तोप॑दस्या॒मीत्यो॑द॒नं धा॒नाः सक्तू॑न्घृ॒-
तम॒ित्यनु॑व्रतयेदा॒त्मनो॑ऽनु॑पदासाय (१), इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठकेऽ-
ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
दीक्षितो यथोक्तव्रतेनोपदस्याम्युपक्षीणो भवामीति यदि मन्येत, तदानीं यथोक्त-
दीक्षादिव्रतमनु शरीरस्योपक्षयपरिहारार्थमोदनादिकं यत्किंचिदनुव्रतयेद्भुञ्जीत । धाना
भृष्टयवतण्डुलाः । सक्तवस्तत्पिष्टानि । इतिशब्देनेदृशमन्यदपि विवक्ष्यते ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
अथ द्वितीये नवमोऽनुवाकः ।
अस्य प्रपाठकस्य स्वाध्यायब्राह्मणमिति समाख्यातः स्वाध्याय एवात्र प्राधान्येन
विधेयः । तस्मिंश्च शुद्धः पुमानधिकारी । अतः शुद्धिहेतून्यज्ञोपवीतसंध्यावन्दनकूष्मा-
ण्डहोमानभिधाय स्वाध्यायं विधातुमुपाख्यानमाह—
अजा॑न्ह॒ वै पृश्नी॑ग्ंस्तप॒स्यमा॑नान्ब्रह्म॑ स्वय॒म्भ्व॑भ्या॑नर्षत्त
ऋष॑योऽभवन्तत्तदृषी॑णा॒मृषि॑त्वं तां दे॒वता॒मुपा॑तिष्ठन्त य॒ज्ञ-
कामा॑स्त ए॒तं ब्रह्म॑य॒ज्ञम॑पश्यन्तमाह॒रन्तेना॑यजन्त--, इति ।
१ ख. ग. ख्यानात्स्वाध्या° । २ क. तस्मिञ्शुद्धः ।

१४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०२अनु०९]
कल्पादावेव ब्राह्मणाः सृष्टा न ह्यस्मदादिवत्कल्पमध्ये पुनः पुनर्जायन्ते तस्मादृजाः ।
ते च पृश्नयः शुक्लाः स्वरूपेणैव निर्मलाः सन्तोऽपि पुनस्तप आचरन् । तदीयेन
तपसा तुष्टं स्वयंभू ब्रह्म जगतकारणत्वेन स्वतः सिद्धं परब्रह्मवस्तु कांचिन्मूर्तिं धृत्वा
तपस्यमानांस्तानृषीननुग्रहीतुमभ्यानर्षदाभिमुख्येन प्रत्यक्षमगच्छत् । ततस्ते मुनय
ऋविधात्वर्थविषयत्वान्ऋषयोऽभवन् । तस्मादन्येषामपि ऋषीणामनयैव व्युत्पत्त्यार्षित्वं
संपन्नम् । ततस्ते मुनयः सर्वकामप्रदं कांचिद्यज्ञं कामयमानाः स्वयंभुब्रह्मरूपां तां देव-
तामुप्रासितवन्तः । तद्देवतानुग्रहात्ते मुनय एतं वक्ष्यमाणं ब्रह्मयज्ञं सर्वकामहेतुमप-
श्यन् । दृष्ट्वा च तं यज्ञमाहरन्ननुष्ठितवन्तः । तेन यज्ञेन देवानपूजयन्त ।
ब्रह्म वेदस्तस्याध्ययनमेव संपादितं न तु यज्ञत्वमिति मतिं वारयितुं तत्राऽऽहुतीः
संपादयति—
यदृचो॒ऽध्यगी॑षत॒ ताः पय॑आहुतयो दे॒वाना॑मभव॒न्यद्यजूꣳ॑षि
घृ॒ताहु॑तयो॒ यत्सामा॑नि॒ सोमा॑हुतयो॒ यदथ॑र्वाङ्गि॒रसो॒ मध्वा॑-
हुत॑यो॒ यद्ब्रा॑ह्म॒णानी॑तिहासपु॒राणा॑नि क॒ल्पान्गाथा॑
नारा॒शꣳसी॒र्मेदा॑हुतयो दे॒वाना॑मभवन्ताभिः॒ क्षुधं॒ पाप्मा॑-
नमपा॑हन्नपहतपाप्मानो दे॒वाः स्वर्गे लो॒कमा॑यन्ब्रह्म

). Wait, look at the line below: Line 19: मानि ।(indented/cut?) Wait! Look at line 18 end:तेषांLine 19:मानि ।->तेषां नामानि ।! Wait! Look at the left margin of line 19: It says मानि ।! Where is ना? It is cut off! The crop cut off the first letter or two on the left for lines 13, 17, 18, 19! Wait, let's look at the left edge: Line 13: यज्ञान्विधत्ते—-> wait, from line 12:पञ्च महा--> line 13:यज्ञान्विधत्ते—! So महा-यज्ञान्विधत्ते! Nothing is cut off there, or यज्ञान्is full. Line 16:एवं यज्ञानांLine 17:यन्तेऽनुष्ठीयन्ते-> from line 16प्रता-->प्रतायन्ते! So यन्तेis full! Line 18: wait, beforeनेव दिनेorन्नेव दिने? Wait, from line 17: तस्मि-->तस्मिन्नेव दिने`! So the start of line

orᳵor gum with 5? In some South/Maharashtra editions,ꣳis represented byं५(anusvara with 5, representing five matras or gum). Yes! In Anandashram,ं५represents the gum-kara (anunasika)! Wait, let's keep it exactly as printed:बलिं५orबलिꣳ? It is clearly printed as बलिं५(with५being a small character). Let's writeबलिं५` to be faithful to the print.

Wait, what about the footnote markers?
In line 6: बहिर्देशे१
In line 16: वाक्यमधीयीतेति४ (or superscripts ¹, ⁴)
Wait, let's look for marker 2 and 3 in the text:
Where is 2? Line 5: तद्भूतयज्ञः? No.
Wait, let's check line 22: footnote 3 is ३ क. रसस्य सा॑ ।
Look at line 22: नारा॒शꣳसी॒र्मेद॑सः कूल्या॑ अम्य -> wait, रसस्य सा! मेदसो कूल्या अस्य -> मे॑द॑सः कूल्या॑ अस्य vs रसस्य सा!
Wait, let's transcribe line by