[प्रपा० १० अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७०१
हरतु॑ मे पा॒पं दूर्वा॒ दु॑ःस्वप्न॒नाशि॑नी, इति ।
येयं दूर्वाभिमानिनी देवता सा मे पापं सर्वं हरतु । कीदृशी, सहस्रसंख्याकेभ्यः
पावनहेतुभ्यो द्रव्येभ्यः परमोत्कृष्टा । सा च देवी द्योतनात्मिका । शतसंख्याकानि
मूलानि यस्याः सा शतमूला । तथा शताङ्कुरा । शतशब्देन बहुत्वमात्रमैत्रोपल-
क्ष्यते । दुःस्वप्नकृतमनिष्टफलं नाशयतीति दुःस्वप्ननाशिनी ।
अथ मृत्तिकाभिमन्त्रणमन्त्राः, तत्र प्रथममन्त्रमाह—
अश्व॑क्रान्ते॒ रथ॑क्रान्ते॒ विष्णु॑क्रान्ते वसुंधरा ।
*शिरसा॑ धारिता दे॒वी रक्ष॑स्व मां प॒दे प॑दे, इति ।
येयं भूमिस्तामश्वाः शुद्धयेहेतवः स्वपदैराक्रामन्ति, तादृशी भूमिरश्वक्रान्ता । अग्नि-
चयन उखानिर्माणार्थं भूखननप्रदेशस्याश्वाक्रमणविधानादश्वपादानां मृच्छुद्धिहेतुत्वं
गम्यते । तथा रथक्रान्ता रथसंचरणेन क्षुण्णा सती शुद्धा भवति । तथा त्रिविक्रमा-

७०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० १]
पादद्वयात्मकं चतुर्थं मन्त्रमाह—
मृत्ति॑के दे॒हि॑ मे पु॒ष्टिं त्वयि॒ सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितम्, इति ।
यद्यत्पुष्टिसाधनं यवगोधूमादिद्रव्यं तत्सर्वं हे मृत्तिके त्वयि प्रतिष्ठितम् । तस्मा-
न्मह्यं पुष्टिं देहि ।
पञ्चममन्त्रमाह—
ग॒न्ध॒द्वारां दु॑राध॒र्षां नि॒त्यपु॑ष्टां करी॒षिणी॑म् ।
ईश्वरी॑ग्ँसर्व॑भूतानां॒ तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रियम्, इति ।
तां मृत्तिकाभिमानिनीं देवतामिहास्मिन्स्नानकर्मण्युपह्वये सामीप्येनाऽऽह्वयामि ।
कीदृशीम् । गन्धद्वारां घ्राणग्राह्यो गन्ध उपलब्धिव्दारं यस्याः सा गन्धद्वारा । अत
एव गन्धवती पृथिवीति तार्किका लक्षणमाहुः । दुराधर्षां प्रतिकूलैः पुरुषैरसुरादिभि-
राधर्षितुं तिरस्कर्तुमशक्याम् । नित्यपुष्टां सर्वदा व्रीह्यादिधान्यैः परिपूर्णाम् । करी-
षिणीं बहुलेन गोमयेन युक्तां गोमहिष्यादिपशुयुक्तामित्यर्थः । सर्वभूतानां देवतिर्य-
ङ्मनुष्यरूपाणां प्राणिदेहानामीश्वरीमुत्पादकत्वेन नियन्त्रीम् । श्रियं सर्वैः सेव्याम् ।
नाभिदघ्ने जले प्रविश्य जलाभिमन्त्रणमन्त्रमाह—
सु॒मित्रा न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मि॒त्रास्तस्मै॑
भूयासुर्यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः, इति ।
या एता आपस्ता एतास्तज्जन्या व्रीहियवाद्योषधयश्च नोऽस्मान्प्रति सुमित्राः स्नान-
पानभोजनादावनुकूलाः सन्तु । यः शत्रुरस्मासु द्वेषं करोति यस्मिंश्च वयं द्वेषं कुर्म
उभयविधाय तस्मै शत्रवे दुर्मित्राः प्रतिकूला भूयासुः स्नानपानभोजनादौ ज्वराजीर्णा-
दिकमुत्पादयन्तु ।
एतैर्मन्त्रैरभिमन्त्रितां मृत्तिकामनुलिप्य नद्यादिजलप्रदेशे जलाधिपतिप्रार्थनार्थं मन्त्र-
द्वयमाह—
हिर॑ण्यशृङ्गं॒ वरु॑णं॒ प्रप॑द्ये ती॒र्थं मे॑ दे॒हि याचि॑तः ।
यन्मया॑ भु॒क्तम॑सा॒धूनां॑ पा॒पेभ्य॑श्च प्र॒तिग्र॑हः ॥
यन्मे॒ मन॑सा वा॒चा कर्म॑णा वा दु॑ष्कृतं॒ कृतम् ।
तन्न॒ इन्द्रो॒ वरु॑णो॒ बृह॒स्पतिः॑ सवि॒ता च॑ पुनन्तु॒ पुनः॑ पुन:, इति ।
१ ख. °श्मं म° । २ झ. देवीभि° । ३ ग. व्रीहिधा° । झ. व्रीहियवादि° । ४ ग.
'हिषादि' । ५ झ. °नादिष्वनु° । ६ ख. ग. °नभो' ।

[प्रपा० १० अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७०३

सुवर्णमयशृङ्गवदुपर्यवस्थितं मुकुटं यस्यासौ हिरण्यशृङ्गः, तादृशं वरुणं जलाधि-
पतिं प्रपद्येऽनुग्रहार्थं प्राप्नोमि । तादृशो वरुणस्त्वं मया याचितः प्रार्थितः संस्तीर्थ-
मवतरणस्थानं मे देहि । किंचासाधूनां पापिनां गृहे मया यद्भुक्तं तथा पापेभ्यः
पापिनां सकाशात्प्रतिग्रहश्च यः कृतोऽन्यदपि यद्दुष्कृतं कृतं मानसं वाचिकं कायिकं
वाऽनुष्ठितं मे मदीयं तत्सर्वमिन्द्रादयो देवास्तदा तदा पुनन्तु शोधयन्तु ।
जला‌वस्थितदेवान्प्रति नमस्कारमन्त्रं दर्शयति—
नमो॒ऽग्नये॑ऽप्सु॒मते॒ नम॒ इन्द्रा॑य॒ नमो॒ वरु॑-
णाय॒ नमो॒ वारु॑ण्यै॒ नमो॒ऽद्भ्यः, इति ।
आपो यस्याङ्गेः सन्ति सोऽयमप्सुमान्, जलमध्ये निगूढ इत्यर्थः । तथाविधाया-
ग्नय इन्द्राय वरुणाय वारुण्यै वरुणपत्न्यै जलाभिमानिदेवताभ्यश्च नमस्कारोऽस्तु ।
निमज्जनप्रदेशे दुष्टजलापनयनमन्त्रमाह—
यद॒पां क्रू॒रं यद॑मे॒ध्यं यद॑शा॒न्तं तदप॑गच्छतात्, इति ।
अपां संबन्धि यत्क्रूरं रूपं मरणकारणमावर्तादिकं यच्चामेध्यं निष्ठीवनादिदुष्टं
यदप्यशान्तं वात(न्त)श्लेष्मादिजनकं तत्सर्वमस्मान्निमज्जनप्रदेशादपगच्छतु ।
निमज्जनमन्त्रावाह—
अ॒त्या॒श॒नाद॑तीपा॒नाद्य॑च्च उ॒ग्रात्प्र॑ति॒ग्रहा॑त् ।
य(त)न्मे॒ वरु॑णो॒ राजा॑ पा॒णिना॑ ह्यवम॒र्शतु॑ ॥
सोऽह॒मपा॒पो वि॒रजो॒ निर्मु॒क्तो मु॑क्तकिल्बिषः ।
नाक॑स्य पृ॒ष्ठमा॒रुह्य॒ गच्छेद्ब्रह्म॑सलो॒कताम्, इति ।
दैवपितृमनुष्यादियज्ञमतीत्य भुक्तमत्याशनम्, देवर्षिपितृतर्पणमतीत्य पीतमुदक-
मतीपानम्, अशास्त्रवर्ती यः पुमांस्तस्माद्यो धनप्रतिग्रहः, एतैरत्यशनातिपानदुष्प्रति-
ग्रहैः संपादितं यत्पापं मे मदीयं तत्सर्वं वरुणो राजा जलस्वामी स्वकीयेन पाणि-
नाऽपनयतु । ततः पापरहितः सोऽहं रजोगुणरहितः संसारकारणरागद्वेषादिदोषा-
निर्मुक्तोऽत एवानुष्ठास्यमानपापरहितः स्वर्गस्योपरिभागमारुह्य ब्रह्मणा हिरण्यगर्भेण
समानभोक्तृत्वं गच्छेदृच्छेयम् ।
१ झ. ॰मय॑ शृं॰ । २ ख. ॰पं

द॑र्ण॒वादधि॑Wait! Look atतत॑तः: Is it तत॑तःorततः॑? Wait! In line 12: रात्रिरजायत तत॑तः- wait, look at the glyphs:त(ta)त॑(ta with svarita)तः(ta with visarga) Yes, it literally is printed asतत॑तः! That is why footnote 6 and 7 mention ॰तः ।: Look at footnote 6: ६ ख. ॰तः । स समास्तस्य ।Footnote 7:७ ख. ॰तः । तस्यादृष्ट्वा ।Wait, let's look at line 12 again. Is there a 6 or 7? Ah! Look at the image betweenतत॑andसमु॒द्रो: Wait, the image has: रात्रिरजायत तत॑: समु॒द्रो अ॑र्ण॒वः ।Wait, does it sayतत॑:orतत॑तः? Let's look really closely at line 12: रा त्रि र जा य तthen spaceत त॑ :Wait! Is itतत॑:? Wait, there is त, then त॑, then :`! Where did I see an extra

तन्यरूपं!
Footnote 5 says: ५ ग. झ. ॰देवाधि॰ ।

Let's check line by line:

Header:
[प्रपा० १० अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७०५

Line 1:
अघमर्षणं कृत्वा तत ऊर्ध्वमवगाहनार्थास्तिस्र ऋचो दर्शयति—

Line 2:
यत्पृ॑थि॒व्याऽ॒ रज॑: स्व॑म॒न्तरि॑क्षे वि॒रोद॑सी । इ॒माऽ॒स्तदापो॑
Wait, is there an accent on रज॑:? Yes, udatta on ज: रज॑:.
Wait, is स्व॑ accented? Yes, udatta on स्व॑.
म॒ has anudatta.
न्तरि॑ has udatta on रि.
क्षे has no accent.
वि॒ has anudatta.
रोद॑ has udatta on द.
सी has no accent.
। danda.
इ॒ has anudatta.
माऽ॒स्तदापो॑: इ॒माऽ॒स्तदापो॑.

Line 3:
`व॑रु॑णः पु॒नात्व॑घम॒र्षण॑ः । ए॒ष

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text with Vedic accents, mantras, Sāyaṇa's commentary, and footnotes:

चैतन्यं स्वरूपमित्यर्थः । तदेवोपपाद्यते¹— यज्ज्योतिर्ज्वलतीत्युक्तं तज्ज्योतिर्ब्रह्मैव ।
अतो ज्योतिरहमस्मीति वाक्येन ब्रह्माहमस्मीत्युक्तं भवति । न च पूर्वसिद्धं² जीवात्मनः
स्वरूपं विनाश्य रूपान्तरस्य ब्रह्मत्व³लक्षणस्य प्राप्तिर्भवति । किंतु योऽहं पुरा
जीवोऽस्मि स एवेदानीमहं ब्रह्मास्मि । वस्तुतो ब्रह्मण्येव मयि पूर्वमज्ञानाज्जीवत्व-
मारोपितमासीत् । तस्मिन्नज्ञाने विवेकेनापनीते सति वस्तुतः पूर्वसिद्धमेव ब्रह्मस्वरूप-
मिदानीमनुभविताऽस्मि, नतु नूतनं किंचिद्ब्रह्मत्वमागतम् । तस्मादहमेवाहं ब्रह्मभावानु⁴-
भववेलायामपि पूर्वसिद्धोऽहमेव न तु योषित्यामग्निध्यानवदुपचरितं ब्रह्मत्वम् । तादृशोऽहं
जलरूपं मां जुहोमि उदराग्नौ प्रक्षिपामि । हविष्प्रदानवाची स्वाहा

[प्रपा० १० अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७०७

स्नानादूर्ध्वं जप्यं मन्त्रमाह—
आक्रा॑न्तत्समु॒द्रः प्र॑थ॒मे वि॑धर्म॒ञ्जनय॑न्प्र॒जा भुव॑नस्य॒ राजा॑ ।
वृषा॑ प॒वित्रे॒ अधि॒ सानो॒ अव्ये॑ बृह॒त्सोमो॑ वावृधे सु॒वान इन्दुः॑, इति ॥
समुद्रवत्प्रौढत्वात्स¹मोदाख्यपरमानन्दस्वभावत्वाद्वा समुद्रः परमात्मा । स च सर्वं
जगदाक्रान्नाक्रान्तवान्व्याप्तवान् । किं कुर्वन् । प्रथमे सृष्टेरादिकाले प्रजा जनयन् ।
कीदृशे प्रथमकाले विधर्मन्प्राणिभिः पूर्वकल्पेऽनुष्ठिता विविधा धर्मा यस्मिन्काले स्वफ-
लदानार्थमुद्बोध्यन्ते सोऽयं विधर्मा तस्मिन् । स च परमात्मा भुवनस्य पालकत्वा-
द्राजा । स्वभक्तानां कामानां वर्षणहेतुत्वाद्वृषा । ईदृशः सर्वत्र व्याप्तवान् । किंच
सानो सानौ पर्वतपार्श्वभागे, श्रुत्यन्तरे—"तं ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते " इति श्रवणा-
द्ब्रह्मावबोधयोग्यो देहो गिरिस्तदवयवः सानुर्हृदयपुण्डरीकं तच्च पवित्रं बाह्यदेहावयवव-
दुच्छिष्टस्पर्शा

द्वितीयामृचमाह—
ता॒म॒ग्निव॑र्णां तप॑सा ज्वलन्तीं वै॑रोच॒नीं क॑र्मफ॒लेषु॒ जुष्टा॓म् ।
दु॒र्गां दे॒वीꣳ श॑र॒णम॒हं प्रप॑द्ये सु॒तरा॑सि तरसे॒ नमः॑, इति ॥
येयं नवदुर्गाकल्पादिषु मन्त्रशास्त्रेषु प्रसिद्धां तां दुर्गां देवीमहं शरणं प्रपद्ये ।
कीदृशीम् । अग्निसमानवर्णाम् । तपसा स्वकीयेन संतापेन ज्वलन्तीमस्मच्छत्रू-
न्दहन्तीम् । विशेषेण रोचते स्वयमेव प्रकाशत इति विरोचनः परमात्मा, तेन दृष्ट-
त्वाद्वैरोचनीम्, कर्मफलेषु स्वर्गपशुपुत्रादिषु निमित्तभूतेषु जुष्टामुपासकैः सेवि-
ताम् । हे सुतरासि सुष्ठु संसारतरणे हेतो देवि तरसे तारयित्र्यै तुभ्यं नमोऽस्तु ।
तृतीयामृचमाह—
अग्ने॒ त्वं पा॑रया नव्यो॑ अ॒स्मान्स्व॒स्तिभि॒रति॑ दु॒र्गाणि॒ विश्वा॑ ।
पूश्च॑ पृ॒थ्वी ब॑हु॒ला न॑ उ॒र्वी भवा॑ तो॒काय॒ तन॑याय॒ शंयोः, इति ॥
हेऽग्ने नव्यः स्तोतव्यस्त्वमस्मान्स्वस्तिभिः क्षेमकारिभिरुपायैर्विश्वा दुर्गाण्यति
सर्वा आपदोऽतिशयेन लङ्घयित्वा पारय संसारस्य परतीरं नय । नोऽस्माकं त्वत्प्र-
सादात्पूश्च या निवासयोग्या पुरी साऽपि पृथ्वी विस्तीर्णा भवतु । उर्वी सर्वस्य
निष्पादनयोग्या भूमिरपि बहुला भवतु । त्वं च तोकाय तनयायास्मदपत्याय तदी-
यपुत्राय च शंयोर्भव सुखस्य मिश्रयिता भव ।
चतुर्थीमृचमाह—
विश्वा॑नि नो दु॒र्गहा॑ जातवेदः॒ सिन्धुं॒ न नावा॑ दु॑रि॒ताऽति॑पर्षि ।
अग्ने॑ अत्रिवन्मन॑सा गृणा॒नोऽस्माकं॑ बोध्यवि॒ता त॒नूना॓म्, इति ॥
हे जातवेदो दुर्गहा सर्वासामापदामपहन्ता त्वं विश्वानि दुरिता सर्वाणि
पापानि नावा सिन्धुं न समुद्रमिव नोऽस्मानतिपर्षि अतिशयेन तारयसि । हेऽग्नेऽ-
त्रिवदाध्यात्मिकादितापत्रयरहितत्वेनात्रिशब्दवाच्यो जीवन्मुक्तो महर्षिः “आत्मौपम्येन
भूतानां दयां कुर्वीत मानवः” इत्येतच्छास्त्रमनुसृत्य “सर्वे च सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु
निरामयाः” इत्येवं मनसा यथा सर्वदा भावयति तथा त्वमपि मनसा गृणानो
गृणन्नुच्चारयन्भावयन्नस्माकं तनूनामविता रक्षिता भूत्वा बोधि बुध्यस्व सावधानो
भवेत्यर्थः ।
पञ्चमीमृचमाह—
पृ॒त॒ना॒जित॒ꣳ॒ सह॑मानमु॒ग्रम॒ग्निꣳ हु॑वेम प॒र॒मात्स॒धस्था॓त् ।
१ झ सस्यानि॑ । २ ख. ॰णान उच्चा॑ । ३ ख. ग. ॰नो गुणानुच्चां ।

[प्रपा० १० अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७९
स न॑ः पर्षदति॑ दु॒र्गाणि॒ विश्वा॑ क्षाम॑द्दे॒वो अति॑ दुरि॒ताऽत्य॒ग्निः, इति ॥
पृतनाः परकीयसेना जयतीति पृतनाजित्तमत एव सहमानं शत्रूनभिभवन्तमुग्रं
भीतिहेतुमग्निं परमादुत्कृष्टात्सधस्थात्सत्कैर्भृत्यैः सहावस्थानदेशाद्दुवेमाऽऽह्वयाम ।
स न इत्यादि पूर्ववत् । किंचाग्निर्देवः क्षामदस्मदपराधान्क्षममाणोऽतिदुरिताऽतिश-
यितानि पातकानि ब्रह्महत्यादीन्यतिलङ्घयतीति शेषः ।
षष्ठीमृचमाह—
प्र॒त्नोषि॑ क॒मीड्यो॑ अ॒ध्व॒रेषु॑ स॒नाच्च॒ होता॒ नव्य॑श्च॒ सत्सि॑ ।
स्वां चाग्ने॑ त॒नुवं॑ पि॒प्रय॑स्वा॒स्मभ्यं॑ च॒ सौभ॑ग॒माय॑जस्व, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
हेऽग्ने त्वमध्वरेषु यागेष्वीड्यः स्तुत्यः सन्कं सुखं प्रत्नोषि प्रत्नोषि विस्तार-
यसि । सनाच्च कर्मफलस्य दाताऽपि सन्होता होमनिष्पादकः, नव्यः स्तुत्योऽपि
भूत्वा सत्सि सीदसि यागदेशे तिष्ठसि । अतो हेऽग्ने स्वां च स्वकीयामपि तनुवं
पिप्रयस्वास्मदीयहविषा प्रीणय । ततोऽस्मभ्यं च सौभगं शोभनभाग्योपेतत्वमाय-
जस्व सर्वतो देहि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।
[———]
अथ होमार्थान्महाव्याहृतिसंज्ञकान्मन्त्रानाह—
भूर॒ग्नये॑ पृथि॒व्यै स्वाहा॒ भुवो॑ वा॒यवे॒ऽन्तरि॑-
क्षाय॒ स्वाहा॒ सुव॑रादि॒त्याय॑ दि॒वे स्वाहा॒
भूर्भुव॒: सुव॑श्च॒न्द्रम॑से दि॒ग्भ्यः स्वाहा॒ नमो॑
दे॒वेभ्य॑: स्व॒धा पि॒तृभ्यो॒ भूर्भुव॒: सुव॒रोम्, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

७१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० १० अनु० १]
भूर्भुवः सुवरोमिति त्रीणि पदान्यव्ययानि । तानि च व्यस्तरूपेण समस्तरूपेण च
मन्त्रचतुष्टयरूपतां प्रा¹तिपद्याग्न्यादिदेवताप्रतिपादकानि । तथा सत्ययमर्थः संपद्यते ।
भूरित्यनेन मन्त्रेण प्रतिपाद्यायाग्नये तन्मन्त्रप्रतिपाद्यायै² पृथिव्यै³ च स्वाहा सुहुतमिदं
द्रव्यमस्त्विति । एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु मन्त्रेषु योज्यम् । अत्र द्रव्यविशेषस्यानुक्तत्वात्स-
र्वहोमसाधारणमाज्यमेव द्रव्यमित्यवगन्तव्यम् । फलविशेषस्यानुक्तत्वात्पापक्षयोऽत्र
साधारणं फलं द्रष्टव्यम् । चतुर्भिर्मन्त्रैर्यथाशक्ति हुत्वाऽन्ते प्राङ्मुखो नमो देवेभ्य
इति मन्त्रेणोपतिष्ठेत । पश्चाद्दक्षिणाभिमुखः स्वधा पितृभ्य इति मन्त्रेणोपतिष्ठेत ।
स्वधाशब्दः पितृप्रियं नमस्काराद्युपचारं ब्रूते । भूर्भुवः सुवरिति लोकत्रयेऽपि पापर-
हितो भवामि । ओमित्ययं शब्दोऽङ्गीकारवाचित्वात्तत्र तत्रोचितार्थाङ्गीकारं प्रतिपाद-
यति । नारायणाख्येनेश्वरेण मुनिना वा दृष्टत्वादयं प्रपाठको नारायणीयः ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारश्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।
अन्नसमृद्धिकामस्य तेष्वेव मन्त्रेषु पाठान्तरमाह—
भूरन्न॑म॒ग्नये॑ पृथि॒व्यै स्वाहा॒ भुवोऽन्नं॑ वा॒यवे॒ऽन्तरि॑क्षाय
स्वाहा॒ सुव॒रन्न॑मादि॒त्याय॑ दि॒वे स्वाहा॒ भूर्भुवः॒
सुव॒रन्नं॑ च॒न्द्रम॑से दि॒ग्भ्यः स्वाहा॒ नमो॑ दे॒वेभ्यः॒
स्व॒धा पि॒तृभ्यो॒ भूर्भुवः॒ सुव॒रन्न॒मोम्, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अन्नद्रव्यं स्वाहुतमस्तु । समृद्धमन्नमहं प्राप्नोमीत्येतावानेव विशेषः ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारश्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

१ ख. ॰पद्य रतां । २ ग. क. ॰तिपाद्या॰ । ३ ग. ॰द्याम्॰ ।

[प्रपा० १० अनु० ४-५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७११
अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।
पूजाकामस्य पुनरप्यन्यपाठमाह—
भूर॒ग्नये॑ च पृथि॒व्यै च॑ म॒हते॑ च॒ स्वाहा॒ भुवो॑ वा॒यवे॑
चान्तरि॑क्षाय च म॒हते॑ च॒ स्वाहा॒ सुव॑रादि॒त्याय॑ च
दि॒वे च॑ म॒हते॑ च॒ स्वाहा॒ भूर्भुवः॒ सुव॑श्च॒न्द्रम॑से च
नक्ष॑त्रेभ्यश्च दि॒ग्भ्यश्च॑ म॒हते॑ च॒ स्वाहा॒ नमो॑ दे॒वेभ्यः॑
स्व॒धा पि॒तृभ्यो॒ भूर्भुवः॒ सुव॑र्मह॒रोम्, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोप-
निषदि चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
महते प्रौढाय पूज्याय वा हिरण्यगर्भाय । चकारैस्तत्तद्देवतानां सेवका देवाः परिगृ-
ह्यन्ते । तेभ्योऽपि स्वाहुतमित्युक्तं भवति । महरों पूजां प्राप्नवानि ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।
पूर्वत्र भूरग्नय इत्यनुवाके सर्वसाधारणाः पापक्षयार्था होममन्त्रा उक्ताः । अथ
प्रतिबन्धनिवारणेन मुमुक्षोर्ज्ञानप्राप्त्यर्था होममन्त्रा उच्यन्ते—
पा॒हि नो॑ अग्न॒ एन॑से॒ स्वाहा॑ । पा॒हि नो॑ विश्ववे॑दसे॒ स्वाहा॑ ।
य॒ज्ञं पा॑हि विभावसो॒ स्वाहा॑ । सर्वं॑ पाहि शतक्रंतो॒ स्वाहा॑, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
हेऽग्ने नोऽस्मानेनसो ज्ञानप्रतिबन्धकात्पापात्पाहि रक्ष । तुभ्यमिदं स्वा[हा]
मस्तु नोऽस्माकं विश्ववेदसे कृत्स्नतत्त्वज्ञानसिद्धयर्थं पाहि तत्साधनसंपादनेन
त्राय । तदर्थं तुभ्यमिदं स्वा[हा]हुतमस्तु । विशेषेण भानं दीप्तिर्विभा सैव वसु धनं

यस्याग्नेः सोऽयं विभावसुः । हे विभावसो यज्ञं विविदिषाहेतुत्वेनास्माभिरनुष्ठीयमानं
पाहि निर्विघ्नेन समाप्तिं नीत्वा पालय । शतसंख्याकाः क्रतवो येनाग्निना निष्पाद्यन्ते
सोऽयं शतक्रतुः । हे शतक्रतो सर्वं ज्ञानसाधनं गुरुशास्त्रादिकं पाहि ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

अथ ज्ञानप्रतिपादककृत्स्नवेदान्तप्राप्तिकामेन जप्यं मन्त्रमाह—
यश्छन्द॑सामृष॒भो वि॒श्वरू॑प॒श्छन्दो॑भ्य॒श्छन्दां॑ꣳ-
स्यावि॒वेश॑ । सतांꣳ॑ शिक्य॑ः प्रोवा॒चोप॑निष॒दिन्द्रो॑
ज्येष्ठ॒ इन्द्री॑याय॒ ऋषि॑भ्यो॒ नमो॑ दे॒वेभ्य॑ः
स्व॒धा पि॒तृभ्यो॒ भूर्भुव॒ः सुव॒रोम्, इति॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
यः प्रणवश्छन्दसां वेदानां मध्यं ऋषभः श्रेष्ठः, विश्वरूपः सर्वजगदात्मकः, एत-
द्वेदसारत्वं विश्वरूपत्वं च सांहित्यामुपनिषदि प्रपञ्चितम् । तादृशः प्रणवश्छन्दोभ्यो
वेदेभ्यः प्रादुर्भूत इति शेषः । वेदसारत्वेन प्रजापतेः प्रत्यभादित्यर्थः । स पुनश्छन्दांसि
गायत्र्यादीन्याविवेश । छन्दोभिरुपलक्षितेषु मन्त्रेषु प्रयोक्तव्यः । तथाच प्रपञ्चसारेऽभि-
हितम्—“अस्य तु वेदादित्वात्सर्वमनूनां प्रयुज्यते ह्यादौ” इति । तेन प्रणवेन प्रतिपाद्य
इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तः परमात्मोपनिषत्प्रोवाचोपनिषदं ब्रह्मविद्यां सर्ववेदान्तसिद्धामुक्त-
वान् । कीदृश इन्द्रः । सतां शिक्यः सद्भिः कर्मानुष्ठायिभिरुपासकैर्ज्ञानिभिश्च प्राप्तुं
शक्यः, ज्येष्ठः कारणत्वेन सर्वस्मात्प्रथमः । किमर्थं विद्यामुक्तवानित्युच्यते—
ऋषिभ्य ऋषीणामन्तर्मुखानां जिज्ञासूनामिन्द्रियाय ज्ञानसामर्थ्यार्थम् । अतोऽहं तत्व-
तिबन्धनिवारणाय देवेभ्यः पितृभ्यश्च नमस्करोमि । भूर्भुवः सुवरोँ लोकत्रयाव-
१ झ. संचार । २ ख. झ. ‘कः पुरोवा’ । ३ ग. झ. ‘यश्छन्द ओम् । ४ क.
ङ. ०न्वेदान्तो० । ख. ०न्तात्म० । ५ ख. ‘निति तद्वक्ष्यं’ । ६ ग. झ. ‘र्थाय । अ’ ।

[प्रपा० १० अनु० ७-८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७१३
स्थितान्प्राप्नोमि । देवा(वेदा)निति शेषः । एतदेवाभिप्रेत्य केचिद्भूभुवः सुवश्छन्द
ओमिति पठन्ति ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुप-
निषदि षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अथ सप्तमोऽनुवाकः ।
अथ लब्धानां वेदानांमविस्मरणाय जप्यं मन्त्रमाह—
नमो॒ ब्रह्म॑णे धार॒णं मे॑ अस्त्वनि॑राकरणं धारयि॑ता
भूया॑सं॒ कर्णयोः॑ श्रु॒तं मा च्योढुं॒ ममा॒मुष्य॒ ओम्, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
ब्रह्मणे जगत्कारणाय नमोऽस्तु¹ तत्प्रसादान्मदीये चित्ते ग्रन्थतदर्थयोर्धारणमस्तु ।
[ अनिराकरणं ] निराकरणं विस्मरणं यथा न भवति तथा धारयिता भूयासम्।
अमुष्येत्यर्थं प्रार्थयमानस्य मम कर्णयोर्यत्किंचिद्वेदशास्त्रादिकं यदा कदाचिदपि श्रुतमा-
सीत्तत्सर्वं हे देवा² मा च्योढुं मा विनाश्यैत³ । ततोऽहर्मों प्राप्नुयां स्थिरं धारणमिति शेषः ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
अथाष्टमोऽनुवाकः ।
अथ ज्ञानसाधनं यत्तपश्चित्तैकाग्र्यमस्ति “मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्येकाग्र्यं परमं तपः”
इति श्रुतेः⁴ । तत्तपः श्रौतस्मार्तसर्वकर्मस्वरूपतया प्रशंसति । यद्वा तथाविधतपःसिद्ध्यर्थं
जप्यं मन्त्रमाह—
ऋ॒तं तपः॑ स॒त्यं तपः॑ श्रु॒तं तपः॑ शा॒न्तं तपो॑⁵ दा॒नं
१ ख. झ. ॰स्तु । त्वत्प्र॰ । २ ग. झ. देव । ३ ग. झ. ॰य । ततोऽ॰ । ४ झ. स्मृतेः । ५ ग.
झ. ॰पो दमस्तपः शमस्तपो दा॰ ।

७१४ श्रीमन्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १०अनु०९]
तपो य॒ज्ञं तपो भूर्भुवः॒ सुव॒र्ब्रह्मै॒तदुपा॑३्स्वै॒तत्तपः॑, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिष-
द्यष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
ऋतं मनसा यथार्थवस्तुचिन्तनम् । सत्यं वाचा यथार्थभाषणम् । श्रुतं वेदस्य
पूर्वोत्तरभागार्थावबोधयोर्मीमांसयोः श्रवणम् । शान्तं शान्तिर्बाह्येन्द्रियाभ्यन्तरेन्द्रियो-
परतिः । दानं धनेषु स्वत्वनिवृत्तिः परस्वत्वापादनपर्यन्ता । यज्ञोऽग्निहोत्रादिः । तदे-
तत्सर्वमर्वाचीनं तपः । भूरादिलोकत्रयात्मकं विराड्देहरूपं यद्ब्रह्मास्ति हे मुमुक्षो एतद्ब्र-
ह्मोपा३्स्व विजातीयप्रत्ययरहितं सजातीयप्रत्ययप्रवाहं कुरु । तदेतदुपासनमुत्तमं तपः।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां
याज्ञिक्यामुपनिषद्यष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
अथ नवमोऽनुवाकः ।
अथ विहितानुष्ठानरूपं पुण्यं ज्ञानसाधनतया प्रशंसति । निषिद्धाचरणं ज्ञानप्रति-
बन्धकतया निन्दति—
यथा॑ वृ॒क्षस्य॑ संपु॒ष्पि॒तस्य॑ दू॒राद्गन्धो वा॑त्ये॒वं पुण्‍य॑स्य
कर्म॑णो दू॒राद्गन्धो वा॑ति यथा॑ऽसिधा॒रां क॒र्तेऽव॑हि-
तामव॑क्रामेद्यद्यु॒वे ह॒वे ह वा॑ वि॒ह्व॑यिष्यामि क॒र्तं
प॑तिष्यामीत्ये॒वम॑मृ॒तादा॒त्मानं॑ जुगुप्से॒त, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके दशमप्रपाठके नारायणोपनिषदि
नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
लोके यथा वृक्षस्योद्यानादौ स्थितस्य चम्पकपाटलकेतकीपुंनागादेः संपुष्पितस्य
सम्यग्विकसितपुष्पोपेतस्य यो गन्धः सुरभिरस्ति सोऽयं दूराद्देशाद्वाति वायुना
सहाऽऽगच्छति एवं पुण्यकर्मणो ज्योतिष्टोमादेः सत्कीर्तिः सुगन्धसमाना दूरा-
द्द्वाति मनुष्यलोकात्स्वर्गे गच्छति । तस्मात्पुण्यमनुष्ठेयम् । अथ पापस्य दृष्टान्त
उच्यते— यथा लोके राजामात्यादीनां विनोदाय प्रवृत्तो वंशाग्रवृत्तादिदुर्घटव्यापारे-
ष्वात्यन्तकुशलमनाः कश्चित्कर्ते कूपादावगाधे कस्मिंश्चिद्गर्तविशेषेऽवहितां प्रसारिताम-
१ ख. झ. यज्ञस्तपो । २ ग. 'पास्स्वैत° । ३ ख. 'पास्य वि° । ४ ग. °णरूपं तु
ज्ञा° । ५ ख. झ यवे । ६ झ 'ह्वयिष्या' । ७ ख. °ममृता° ।

[प्रपा० १० अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७८५
सिधारां खड्गधारामवक्रामेत्पादाभ्यां धाराया उपरि गन्तुं प्रवर्तते । तदानीमसौ मन-
स्येवं विचारयति । यद्यदि युवे हुवे हकारो व्यत्ययेन यकारस्थाने पठितः । अत एव
केचिद्यूवे युव इति पठन्ति । यौमि यौमि पुनः पुनः पादमसिधारया मिश्रयामीत्यर्थः ।
तर्हाऽहं विह्वलिष्यामि कतै वा पतिष्यामि । अहमित्येतमर्थ हशब्दो ब्रूते । लका-
रस्थाने व्यत्ययेन दैकार । असिधारायां पादस्य दृढस्पर्शे पादच्छेदनाहं विह्वलतो
विवशो भविष्यामि दृढस्पर्शाभावे त्वधोवर्तिन्यगाधे गर्ते पतिष्यामीति । एवं पापे वर्त-
मानः पुरुषो विचारयेत् । यद्यहं पापं प्रकटं कुर्यां तदानीमिह लोके निन्दितो भवि-
ष्यामि तत्परिहारायाप्रकटं कुर्यां तदाऽपि नरके पतिष्यामीति । ईदृग्विचारयुक्तः पुरु-
षोऽनृतात्पापादात्मानं जुगुप्सेद्धिद्यां लोकद्वयभ्रंशहेतुरिमिति निन्दित्वा पापान्निवर्तयेत् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-
क्यामुपनिषदि नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
*इति प्रथमखण्डः समाप्तः ।

अथ दशमोऽनुवाकः ।
————
यथोक्तप्रशंसोपेतपुण्यानुष्ठानेन निषिद्धाचरणवर्जितेन शुद्धान्तःकरणस्य पुरुषस्य
तत्त्वमुपदेष्टुमयमद्यनुवाक आरभ्यते । तत्र प्रथमामृचमाह—
अ॒णोरणी॑यान्म॒हतो मही॑याना॒त्मा गुहा॑यां॒ निहि॑तोऽस्य ज॒न्तोः ।
तम॑क्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्र॒सादा॑न्महि॒मान॑मीशम् , इति ॥
सच्चिदानन्दैकरसः परमेश्वरः सर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वस्य जगतः स्वरूपत्वादात्मश-
ब्देनोच्यते । आत्मशब्दश्च स्वरूपवाचीति प्रसिद्धम् । मायाकार्यभूते लौकिकव्यवहारे
सूक्ष्मत्वेन प्रसिद्धः परमाणुद्व्यणुकादिरणुशब्दवाच्यः । तस्मादप्ययमात्माऽतिशयेन॑
सूक्ष्मत्वादणीयान् । आकाशादिगादयः परिमाणाधिक्यत्वाल्लोके महच्छब्दवाच्याः ।
ततोऽप्ययमात्माऽतिशयेनाधिकत्वान्महीयान् । परमाणुद्व्यणुकादीनामस्मदादिप्रत्यक्ष-
गम्यत्वाभावेऽपि योगिजनचक्षुर्गम्यत्वमस्ति तदप्यात्मनो नास्तीत्यभिप्रेत्याणीयस्त्व-

• ख. पुस्तके नास्त्येतत् ।
  १ ग. झ. ॰दानीमं । २ झ. यकारः । ३ ग. यदि पां । ४ ख. ॰मि । अथ तं ।
  ५ ग. ॰धिप्रन्वे' । ६ ख 'ावद्यग' । ७ ग. ॰न सर्वस॑ ।

मुक्तम्। आकाशादिगादीनामेकब्रह्माण्डवर्तित्वात्तादृशब्रह्माण्डलक्षकोट्याधिष्ठानत्वमभिप्रेत्य
महीयस्त्वमुक्तम् । तादृशः परमात्माऽस्य देवमनुष्यादिरूपस्य जन्तोर्गुहायां निहितः।
गुहाशब्देन हृदयपुण्डरीकमध्यवर्तिनी बुद्धिरुच्यते । गुहू संवरण इत्यस्माद्धातोत्पन्नो
गुहाशब्दः । बुद्धिश्च हृदयपुण्डरीकेण संवृता तन्मध्यवर्तित्वात् । तस्यां बुद्धावस्य पर-
मात्मनो निहितत्वं नाम विद्ययोपलभ्यमानत्वं न तु बुद्धावाधेयत्वम् । सर्वजगदाधारस्य
तदसंभवात् । तं तथाऽवस्थितमीशं शमादिगुणयुक्तोऽधिकारी पुरुषः पश्यति साक्षा-
त्करोति । स चाधिकारो धातुः प्रसादादुपजायते । धाता जन्तो विधाता परमेश्वरः,
तस्य प्रमादोऽनुग्रहः ।
तथा च पूर्वाचार्यैरुक्तम्—
“ ईश्वरानुग्रहादेषां पुंसामद्वैतवासना ।
महाभयकृतत्राणा द्वित्राणामेव जायते ” इति ।
कीदृशमीशम् । अक्रतुं संकल्परहितम् । रूपयपानादिभोगजातं समीचीनमिति
संकल्पनं जीवस्यैव न त्वीशस्य । संकल्पहेतुभूतान्तःकरणोपाधेरभावात् । अतो
निरुपाधिकत्वान्महिमानमतिशयेन महान्तम् । ईदृशं परमेश्वरं साक्षात्कृत्य वीत-
शोको जन्ममरणादिशोकरहितो भवति ।
द्वितीयामृचमाह—
स॒प्त प्रा॒णाः प्र॒भव॑न्ति॒ तस्मा॑त्स॒प्तार्चिषः॑ स॒मिधः॑ स॒प्त जि॒ह्वाः ।
स॒प्त इ॒मे लो॒का येषु॑ चर॑न्ति प्रा॒णा गु॒हाश॑या॒न्निहि॑ताः स॒प्त स॒प्त, इति॑ ॥
शुद्धान्तःकरणैर्ज्ञातव्यो यः परमात्माक्तस्तस्य शाखाचन्द्रन्यायेनोपलक्षणार्थं जगत्का-
रणत्वमुच्यते । तस्मात्परमात्मनो मायाशक्तिविशिष्टात्सप्त प्राणा भवन्ति।
अन्यत्र—“सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः” इत्युक्तत्वात्, शिरोवर्तिसप्तच्छिद्रगताः सप्तसंख्या-
काश्चक्षुरादयः प्राणाः परमेश्वरादुत्पद्यन्ते । द्वे चक्षुषी द्वे श्रोत्रे द्वे नासिके वागेकेति सप्त-
त्वम् । तेषां चक्षुरादीनां स्वस्वविषयप्रकाशनशक्तयः स॒प्तार्चिषः॑ । तैरर्चिर्भिर्गृह्यमाणत्वेन
सप्तसंख्याका विषयाः समिधः । विषयैर्हीन्द्रियाणि समिध्यन्ते प्रकाशयुक्तानि क्रियन्ते।
यथैकस्यापि चक्षुरिन्द्रियस्य गोलकभेदेन द्वित्वं तथा रूपस्याप्येकस्य वामदक्षिणरूप-
ग्राहकचक्षुर्वृत्तिभेदाद्वित्वं द्रष्टव्यम् । एवं शब्दगन्धयोर्द्वित्वे सति विषयाः सप्त संप-
द्यन्ते । अथवा समिच्छब्देन सप्तसंख्या न संबध्यते किंतु जिह्वाशब्देन । अग्निजिह्वानां
च सप्तत्वमाथर्वणिकैराम्नातम्—
१ ख. ण्डमध्ये व° । २ ग. र्तिनीत्या° । ३ ख. शमदमादि° । ४ ख. ग. °त्राणां यदि
ऽथ ... ०° ... प्रेक्षमिति ।

(the स is cut off at the left margin).

Line 26:
ध्ये ऋषिरुतत्तन्गोत्रप्रवर्तको वसिष्ठादिरूपो बभूव । मृगाणां चतुष्पदां मध्ये शक्त्या-
Wait, line 25 ends with: ब्राह्मणानां
Line 26 starts with: ध्ये -> [म]ध्ये!
Then: ऋषिस्तत्तद्गोत्रप्रवर्तको
Wait, let's look at ऋषिस्तत्तद्गोत्रप्रवर्तको:
ऋषिस्तत्तद्गोत्रप्रवर्तको or ऋषिस्तत्तत्गोत्र? It's ऋषिस्तत्तद्गोत्रप्रवर्तको.

Line 27:
धिक्येन युक्तो महिषो बभूव । गृध्रोपलक्षितानां सर्वेषां पक्षिणां मध्ये प्रबलः श्येनो
Wait, line 26 ends with: शक्त्या-
Line 27 starts with: धिक्येन ([अ]धिक्येन -> शक्त्याधिक्येन).

Line 28:
भूव । वनानां वृक्षसमूहरूपाणां मध्ये छेदनार्थः स्वधितिः परशुर्बभूव । यागहेतुभू-
Wait, line 27 ends with: श्येनो

७१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० १०]
तन्नल्यात्मकः सोमो भूत्वा रेभःमन्त्रशब्दयुक्तः सन्पवित्रं शुद्धिकारणं गङ्गाजलकुशद-
र्भादिद्रव्यजातं सर्वमत्येति ।
पञ्चमीमृचमाह—
अ॒जामेकां लोहि॑तशुक्लकृष्णां ब॒ह्वीं प्र॒जां ज॒नय॑न्तीꣳ सरू॑पाम् ।
अ॒जो ह्येको॑ जु॒षमा॑णोऽनु॒शेते॒ जहा॑त्येनां भु॒क्तभो॑गाम॒जोऽन्यः॑, इति ॥
व्यवहारदशायां परमेश्वरस्य चतुर्मुखब्रह्मादिशरीरेषु विशेषेणावस्थानमभिधाय यथो-
क्तजगत्सृष्टेर्मूलकारणभूतां मायाशक्तिमुपजीव्य बुद्धमुक्तपुरुषव्यवस्था प्रदर्श्यते । न
जायत इत्यजा मूलप्रकृतिरूपा माया । न ह्यनादेस्तस्या जन्म संभवति । सा च मायैका,
इतरस्य सर्वस्य जगतस्तत्कार्यत्वात् । यदाऽसौ तेजोबन्नानि त्रीणि॑ भूतान्युत्पाद्य तद्रू-
पाऽवतिष्ठते तदानीं लोहितशुक्लकृष्णवर्णरूपेता भवति । तथा च च्छन्दोगा आमनन्ति-
“यदग्ने रोहितꣳ रूपं तेजस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य” इति । अन्नश-
ब्देनात्र पृथिव्युपलक्ष्यते । रजःसत्त्वतमोगुणा वा लोहितादिशब्दैरुपलक्ष्यन्ते । गुणत्रया-
त्मिका मायेत्युक्तं भवति । सा च देवतिर्यङ्मनुष्यादिरूपां गुणत्रयात्मकत्वेन सरूपां
बहुविधां प्रजां जनयति । न जायत इत्यजो जीवः, तस्यापि मायावदनादित्वादुत्पत्ति-
र्नास्ति। तादृशो जीवो द्विविधः—आसक्तो विरक्तश्चेति। तयोर्मध्य एक आसक्तो योऽजो
जीवः पूर्वोक्तामजां मायां जुषमाणः प्रीतिपूर्वकं सेवमानोऽनुशेते तदनुसार्येव वर्तते ।
विषयानेव भुञ्जानो विवेकरहितो जन्ममरणप्रवाहरूपेण संचरतीत्यर्थः । अन्योऽजो
विरक्तो जीवो भुक्तभोगामेनां मायां जहाति परित्यजति । विरक्तेः प्रागेव भोगाननु-
भूत्वा(गा भुक्ता) न तूपरिष्टाद्भोगैर्बाध्यन्ते तादृशैर्भोगैर्युक्ता माया भुक्तभोगा तां मायां
तत्त्वविवेकेन बाधत इत्यर्थः ।
षष्ठीमृचमाह—
हꣳसः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिक्ष॒सद्धोता॑ वेदि॒षदति॑थिर्दुरोण॒सत् ।
नृ॒षद्व॑र॒सदृ॑त॒सद्व्यो॑म॒सद॒ब्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत्, इति ॥
यः पुमान्विवेकेन मायां परित्यजति तस्य सर्वमपि जगद्ब्रह्मरूपेणावभासत इत्य-
यमन्त्रो(त्रा)र्थः प्रदर्श्यते । तदर्थमादौ जगदनूद्यते हन्ति सर्वदा गच्छतीति हंस
आदित्यः । स च शुचौ शुद्धे मण्डले ज्योतिर्मये सीदतीति शुचिषत्, सूत्रात्मरूपेण
१ ख झ. णि रूपाण्युल्या° । २ झ. ॰न्ते । सा गु° । ३ ग. ॰यात्मिकं । ४ ख. ग.
जनयन्ती । ५ ग. ॰रणं प्र° । ६ झ. संसर° । ७ झ. ॰क्ष्यन्ते ता° । ८ झ. बाधितामित्य° ।
--------------------------------------------- । १० ख. प्रविश्यते ।

[प्रपा० १० अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ७१९

जगन्निवासहेतुत्वात् । वसुर्वायुः, तद्रूपः सन्नन्तरिक्षे सीदतीत्यन्तरिक्षसत् । होमनि-
ष्पादक आहवनीयाद्यग्निर्होता तद्रूपेण सोमयागाद्यङ्गभूतायां वेद्यां सीदतीति वेदिषत् ।
अमावास्यादितिथिविशेषमनपेक्ष्य भोजनयाच्ञार्थं तत्र तत्र गच्छन्पुरुषो वैदेशिकोऽतिथिः,
तद्रूपेण दुरोणेषु गृहेषु परकीयेषु सीदतीति दुरोणसत् । नृषु मनुष्येषु कर्माधिकारिजी-
वरूपेण सीदतीति नृषत् । वरे श्रेष्ठे क्षेत्रे काशीद्वारावत्यादौ पूजनीयदेवरूपेण सीदतीति
वरसत् । ऋते सत्ये वैदिके कर्मणि फलरूपेण सीदतीति ऋतसत् । व्योम्न्याकाशे
नक्षत्रादिरूपेण सीदतीति व्योमसत् । अद्भ्यो नदीसमुद्रादिगताभ्यः शङ्खमकरा-
दिरूपेण जायत इत्यब्जाः । गोभ्यः क्षीरादिरूपेण जायत इति गोजाः । ऋतं
सत्यवचनं तस्मात्कीर्तिरूपेण जायत इति ऋतजाः । अद्रिभ्यः पर्वतेभ्यो वृक्षादिरूपेण
जायत इत्याद्रिजाः । हंस इत्यारभ्याद्रिजा इत्यन्तेनोक्तं यज्जगदस्ति तज्जगद्गतं सत्यं
बृहद्ब्रह्म, अज्ञानिदृष्ट्या जगद्रूपेण भासमानं सर्वं ज्ञानिदृष्ट्या ब्रह्मैवेत्यर्थः ।
सप्तमीमृचमाह—
*यस्मा॒ज्जाता न परा॒ नैव किंच॒नाऽऽस॒ य आ॑वि॒वेश॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ।
प्र॒जाप॑तिः प्र॒जया॑ संविदा॒नस्त्रीणि॒ ज्योतीं॑षि सचते॒ स षो॒डशी, इति ॥
हंसादेः सर्वस्य जगतो ब्रह्मरूपत्वं यदुक्तं तदत्र प्रतिपाद्यते । ब्रह्मव्यतिरिक्तं वस्तु
किंचिदस्तीति वदन्वादी प्रष्टव्यः । किमचेतनं जगद्ब्रह्मव्यतिरिक्तमाहोस्विच्चेतनो जीवः ।
अचेतनत्वपक्षेऽपि किं सृष्टेरूर्ध्वभावि वस्तु ब्रह्मव्यतिरिक्तमुत पूर्वभावि । न तावदू-
र्ध्वभाविनो व्यतिरिक्तत्वमित्युच्यते । जाता सृष्टेरूर्ध्वमुत्पन्ना प्रजा यस्मात्परमेश्व-
रात्परा व्यतिरिक्ता न भवति । नापि पूर्वभाविनो व्यतिरिक्तत्वमित्युच्यते सृष्टेः पूर्वं
किंचन किमपि ब्रह्मव्यतिरिक्तं वस्तु नैवाऽऽस । “एकमेवाद्वितीयम्” इति श्रुत्य-
न्तरात् । नापि चेतनस्य जीवस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वमित्युच्यते । यः परमेश्वरो
विश्वा भुवनानि सर्वलोकवर्तीनि शरीराण्याविवेश जीवरूपेण प्राविशत् । “अनेन
जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य” इति श्रुत्यन्तरात् । स प्रजापतिः प्रजापालकः परमे-
श्वरः प्रजया स्वस्मादुत्पन्नया देवातिर्यगादिरूपया संविदानः संसर्गं तादात्म्यं लभ-
मानो वर्तते । स परमेश्वरस्त्रीणि ज्योतींष्यग्न्यादित्यचन्द्ररूपाणि सचते सम-
वैति तादात्म्यसंबन्धं प्राप्नोति । कीदृशः परमेश्वरः । षोडशी प्रश्नोपनिषत्प्रोक्तषो-
डशकलॉपेतः । तत्र हि प्राणश्रद्धादिकं कृत्स्नमपि जगत्षोडशावयवरूपं परमात्मा

• एतदर्धमनिश्चितस्वरकम् ।
  १ ख. ग. ॰द्वारव॰ । २ ख. ॰संगता॰ ।

७२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १० अनु० १०]
ससर्जेति श्रुतम् । तथा सति मृद्धटन्यायेन कार्यकारणयोरव्यतिरेकात्षोडशकलारूपेण
जगता सह तादात्म्यसंबन्धादयं षोडशीत्युच्यते ।
अष्टमीमृचमाह —
*विधा॒तारँ॑ हवामहे॒ वसो॑ः कु॒विद्वना॑ति नः ।
+स॒वि॒तारं॑ नृ॒चक्ष॑सम्, इति ॥
यथोक्तब्रह्मतत्त्वज्ञानलाभाय परमेश्वरप्रार्थनारूपाः केचिन्मन्त्रा इत आरभ्योच्यन्ते ।
वसोर्धनस्य ब्रह्मज्ञानरूपस्य विधातारं विशेषेण संपादयितारं परमेश्वरं हवामहेऽ
स्मदनुग्रहार्थमाह्वयामः । नोऽस्माकं तादृशानां कुवित्प्रभूतं तत्त्वज्ञानरूपं धनं वनाति
संभजते स परमेश्वरो ददातीत्यर्थः । कीदृशं विधातारम् । सवितारमस्मद्बुद्धेः प्रेर-
कम् । नृचक्षसं नॄणां मनुष्याणामधिकारिणामाचार्यरूपेण तत्त्वविद्याप्रवक्तारम् ।
नवमीमृचमाह—
अ॒द्या नो॑ देव सवितः प्र॒जाव॑त्सावीः॒ सौभ॑गम् ।
परा॑ दु॒ष्वप्न्यं॑ सुव , इति ॥
हे सवितः प्रेरक देवाद्यास्मिन्दिने नोऽस्माकं विद्यार्थिनां प्रजावच्छिष्यप्रशिष्या-
दिप्रजोपेतं सौभगमाचार्यरूपं भाग्यं सावीः प्रेरय प्रयच्छेत्यर्थः । दुष्ष्वप्निं
दुष्टस्वप्नसदृशं द्वैतप्रतिभासं परासुव निराकुरु ।
दशमीमृचमाह—
विश्वा॑नि देव सवितर्दुरि॒तानि॒ परा॑सुव ।
यद्भ॒द्रं तन्म॒ आसु॑व , इति ।
हे सवितः प्रेरक देव दुरितानि ज्ञानप्रतिबन्धकानि पापानि विश्वानि सर्वाणि
परासुव पराकुरु । भद्रं कल्याणमसंभावनाविपरीतभावनारहितं तत्त्वज्ञानं यदस्ति
तन्मे मह्यमुपासकायाऽऽसुव साकल्येन प्रयच्छ ।
एकादशीमृचमाह —
मध्‍यु॒ वाता॑ ऋताय॒ते मधु॑ क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वः ।
माध्‍वी॑र्नः स॒न्त्वोष॑धीः, इति ॥
ऋतायत ऋतं परं ब्रह्म तदिच्छते मह्यं वाता वायवो मधु माधुर्योपलक्षितं सु-

• एतत्पदद्वयमनिश्श्रितस्वरकम् । × एतत्पदद्वयमनिश्श्रितस्वरकम् ।
  १ ग ॰सर्ज वे’ इति श्रुत्यन्तरात् । तं॰ । २ क. विधातारँ॑ । ३ ग. विधातारं । ४ ।
  ०. – – – तर्विद्वनात्यस्गये गच्छेत् ।