स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

कन्यागते सवितरि पितरो यान्ति वै सुतान् ।
शून्या प्रेतपुरी सर्वा यावद्वृश्चिकदर्शनम् ॥
ततो वृश्चिकसम्प्राप्तौ निराशाः पितरो गताः ।
पुनस्स्वभवनं यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ॥
सूर्ये कन्यागते कुर्याच्छ्राद्धं यो न गृहाश्रमी ।
धनं पुत्राः कुतस्तस्य पितृनिश्वासपीडनात् ॥
आदित्यपुराणेऽपि—
प्रावृष्यृतौ यमः प्रेतान् पितॄंश्चाथ यमालयात् ।
विसर्जयित्वा मानुष्ये कृत्वा शून्यं स्वकं पुरम् ॥
क्षुधाऽऽर्ताः कीर्तयन्तश्च दुष्कृतं च स्वयंकृतम् ।
काङ्क्षन्तः पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् ॥
तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु ।
मध्वाज्यतिलमिश्रेण तथा शीतेन चाम्भसा ॥
ग्रासमात्रं परगृहादन्नं यः प्राप्नुयान्नरः ।
भिक्षामात्रेण यः प्राणान् संधारयति वा स्वयम् ॥
यो वा संवर्धयेद्देहं प्रत्यहं स्वात्मविक्रयात् ।
श्राद्धं तेनापि कर्तव्यं तैस्तैर्द्रव्यैस्सुसञ्चितैः ॥
इति । यमालयात्प्रेतान् पितॄंश्च विसर्जयित्वा स्वकं पुरं शून्यं
कृत्वा मनुष्यलोके प्रावृषि भाद्रपदमासकृष्णपक्षप्रभृति याव-
द्वृश्चिकदर्शनं वासयति तावदित्यध्याहृतेन सम्बन्धः । क्षुधाऽऽ-
Smriti Cha.—Vol. V 12

90 स्मृतिचन्द्रिकायां
र्ताः प्रेताः पितरस्तिष्ठन्तीत्यध्याहृतेन सम्बन्धः । विधिना त
र्पयेत्पुत्र इति शेषः । चतुर्विंशतिमतेऽपि—
आचार्यगुरुशिष्येभ्यः सखिज्ञातिभ्य एव च ।
तत्पत्नीभ्यश्च सर्वाभ्यस्तथैव च जलाञ्जलीन् ॥
पिण्डदानं च तेभ्यस्तु दद्याद्भाद्रपदे नरः ।
तीर्थेषु चैव सर्वेषु माघमासे तथैव च ॥
एकस्मिन् ब्राह्मणे सर्वानाचार्यादीन् प्रपूजयेत् ।
दश द्वादश पिण्डांश्च दद्यादकरणं न तु ॥
नियामको विधिर्नूनं पक्षे वै पञ्चमे स्मृतः ।
तस्मिन् दत्तं हविर्नूनं पितॄणामक्षयं भवेत् ॥
इति । एकस्मिन् ब्राह्मण इत्यसमर्थविषयम् । समर्थस्तु स्वसाम-
र्ध्यानुसारेण प्रत्येकमेकैकस्मिन् ब्राह्मणे आचार्यादीन् सर्वान्
एकस्मिन् दिने प्रपूजयेत् । एकैकमाचार्यादिकं एकैकस्मिन्च
दिने प्रपूजयेत् । तत्र यदा प्रथमः पक्षः स्वीक्रियते तदा एकपाकेन
समानतन्त्रमाश्रित्य प्रपूजयेत् । तथा च भृगुणा—
एककाले गतासूनां बहूनामथवा द्वयोः ।
तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा कुर्याच्छ्राद्धं पृथक्पृथक् ॥
पूर्वकस्य मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः ।
तृतीयस्य ततः कुर्यात्................ ॥
इत्युक्त्वोक्तं—सन्निपातेष्वयं क्रमः ॥ इति । सन्निपातेषु सम-
समये नानाश्राद्धेषु कर्तव्यतयाऽऽपतितेषु अयं क्रमः तन्त्रे-

श्रपणं कृत्वा ज्येष्ठानुक्रमेण श्राद्धानुष्ठाने क्रमोऽनुसन्धेय इ-
त्यर्थः । अत्र यदुक्तं स्मृत्यर्थसारे 'एकः पाको वैश्वदेवं
तन्त्रं पिण्डं बर्हिश्चैकम्' इति, तत्र वैश्वदेवं तन्त्रमिति चिन्त्यं
आचार्यगुरुशिष्यसखिज्ञात्यादीनामेकोद्दिष्टविधानेनैव श्राद्धं का-
र्यमिति स्मृतिवचनैरुक्तत्वात् । तत्र वैश्वदेवासम्भवात् 'नव-
मिश्रपुराणानीति त्रिविधान्येकोद्दिष्टानि' इत्युक्तत्वेन सर्वैको-
द्दिष्टेषु दैवं नास्तीति स्मृत्यर्थसार एवोक्तत्वाच्च । स्मृतिव-
चनानि त्वदूरे दर्शयिष्यामः । यमोप्यसमर्थं प्रत्याह-
हंसे वर्षासु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वसन् ।
पञ्चम्योरन्तरे दद्यादुभयोरपि पक्षयोः ॥
वर्षासु प्रावृषि हंसे सूर्ये कन्याराशिस्थे पञ्चमपक्षस्य पञ्च-
मीप्रभृत्यनन्तरपक्षस्य पञ्चमीपर्यन्तदिवसेष्वन्यतमे दिवसे यथा-
सम्भवं गृही पितृभ्यो दद्यादित्यर्थः । पञ्चम्योरन्तरे चतु-
र्दशीव्यतिरिक्त इति शेषः । तदाह मरीचिः-
विषशस्त्रश्वापदाहितैर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् ।
चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विगर्हिता ॥
विषादिब्राह्मणान्तैः कृतः घातः एषां ते विषशस्त्रश्वापदा-
हितैर्यग्ब्राह्मणघातिनः । क्रिया श्राद्धक्रिया एकोद्दिष्टविधाने-
नेति शेषः । तथाच सुमन्तुः-
समत्वमागतस्यापि पितुश्शस्त्रहतस्य तु ।
एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं चतुर्दश्यां महालये ॥

92 स्मृतिचन्द्रिकायां

समत्वमेकत्वमागतस्यापि कृतसपिण्डीकरणस्यापीत्यर्थः । शस्त्रह-
तस्य पितुः महालये चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टश्राद्धे कृतेऽपि दिना-
न्तरे पार्वणश्राद्धं कार्यम्, एकोद्दिष्टश्राद्धेन पितामहादितृ-
प्त्यसिद्धेः । नन्वेवं मृताहेऽप्येकोद्दिष्टश्राद्धे कृते पार्वणश्राद्ध-
मपि पितामहादितृप्तिसिद्धयर्थं कर्तव्यं स्यात् । मैवम्, पि-
तृमृताहे पितामहादेस्तर्पणीयत्वास्मरणेन तत्तृप्त्यर्थं श्राद्धस्या-
ननुष्ठेयत्वात् । महालयप्रकरणे—
काङ्क्षन्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् ।
तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु ॥
मध्वाज्यतिलमिश्रेण ................. ॥
इति पितामहादेरपि तर्पणीयत्वस्मरणात् तत्तृप्तये दिनान्तरे
पार्वणश्राद्धं कार्यमेव । यस्य तु पितामहोपि शस्त्रादिना हतः
तस्य महालये पितामहश्राद्धमपि चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टरूपं का-
र्यम् । तथाच स्मृत्यन्तरं—‘एकस्मिन् द्वयोर्वेकोद्दिष्टविधिः'
इति । एकस्मिन् पितरि शस्त्रादिना हते द्वयोर्वा पितृपि-
तामहयोः चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टविधिना प्रत्येकं श्राद्धं कार्यमि-
त्यर्थः । द्वयोरेकोद्दिष्टविधानेन प्रत्येकं श्राद्धे कृते प्रपिताम-
हतृप्तिसिद्धयर्थं दिनान्तरे पार्वणश्राद्धं कार्यम्, ‘एकस्मिन्
द्वयोर्वा' इत्यभिधानात् । त्रिषु पितृपितामहप्रपितामहेषु श-
स्त्रादिनिहतेषु नैकोद्दिष्टविधिरिति गम्यते । तेषु त्रिषु शस्त्रा-
भिहतेषु चतुर्दश्यां पार्वणविधिरैव । युक्तं चैतत्, सपिण्डी-

कृतानां शस्त्रादिहतानां त्रयाणामपि चतुर्दशीरूपविहितकाल
सम्भवेऽपि विहितकालसम्भवनिबन्धनैकोद्दिष्टविधेरनवतारात् ।
अनेनैवाभिप्रायेणापरार्केणाप्युक्तं—'तत्र चैकस्य शस्त्रहतत्वे
एकोद्दिष्टविधानं न तु त्रयाणां तथात्वे तत्र तु पार्वणमेव'
इति । त्रयाणां तथात्वे शस्त्रहतत्वे नैकोद्दिष्टविधानं, किन्तु
पार्वणमेवेति तस्यार्थः । देवस्वामिना तु त्रिष्वपि शस्त्रहतेषु
पृथगेकोद्दिष्टत्रयमेव कार्यं, आहत्य वचनाभावान्न पार्वणमि-
त्युक्तम् । यदत्र युक्तं तद्ग्राह्यम् । यत्पुनः शाकटायनेनोक्तं—
जलाग्निभ्यां विपन्नानां संन्यासे वा गृहे पथि ।
श्राद्धं कुर्वीत तेषां वै वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ॥
इति, तत् प्रायश्चित्तार्थं विहितजलाप्रचादिकृतमरणयुक्तविष-
यम् । ये हि पापमृत्यवः

94 स्मृतिचन्द्रिकायां
तुर्दश्यां क्रियते, तत्रैवैकोद्दिष्टविधानेन नान्यदेत्यर्थः । न च
शस्त्रादिहतानां कथञ्चिच्चतुर्दश्यतिक्रमे विहितकालातिक्रमे श्रा-
द्धस्याकरणमेवेति वाच्यं, प्रशस्ततरकालालाभेऽपि महालय-
श्राद्धस्यानुष्ठानमावश्यकमिति प्राग्दर्शितत्वात् । ततश्च शस्त्रहता-
नामपि प्रशस्ततरपञ्चमपक्षचतुर्दश्यतिक्रमे पार्वणविधानेनैव दि-
नान्तरेऽपि कार्यम् ।
सङ्क्रान्तावुपरागे च वर्षोत्सव * महालये ।
निर्वपेदत्र पिण्डांस्त्रीन्.... ............. .... ॥
इति प्रजापतिस्मरणात् । सङ्क्रान्त्यादावपि अपुत्रस्यैकोद्दिष्टमेव ।
यथाऽऽह गर्गः—
अपुत्रा ये मृताः केचित् स्त्रियो वा पुरुषास्तथा ।
तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥
इति । स्त्रियो भगिन्यादयः । पुरुषाः भ्रात्रादयः । तथाच
सुमन्तुः—
सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यत्र यत्र प्रदीयते ।
भ्रात्रे भगिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च ॥
मित्राय गुरवे श्राद्धमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ।
इति । यत्र यत्र सङ्क्रान्त्युपरागवर्षोत्सव*महालयगयादौ
भ्रात्रादिभ्यः प्रदीयते तदैकोद्दिष्टविधानेन कर्तव्यमित्यर्थः ।
कात्यायनोपि—

• पर्वोत्सव.

श्राद्धकाण्डे श्राद्धकालविषयाणि ९५

सम्बन्धिबान्धवादीनामेकोद्दिष्टं तु सर्वदा ॥

इति । यत्तु जातूकर्ण्येन सपिण्डीकरणं प्रकृत्योक्तं-

अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यमेकोद्दिष्टं कदाचन ।

सपिण्डीकरणान्तं च तत्प्रोक्तमिति मुद्गलः ॥

प्रेतत्वं चैव निस्तीर्णः प्राप्तः पितृगणं तु सः ।

च्यवते पितृलोकात्तु पृथक्पिण्डेन योजितः ॥

सपिण्डीकरणादूर्ध्वं पृथक्त्वं नोपपद्यते ।

पृथक्त्वे तु कृते पश्चात् पुनः कार्या सपिण्डता ॥

इति, यच्च कार्ष्णाजिनिना-

अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यमेकोद्दिष्टं कदाचन ।

सपिण्डीकरणान्तं च प्रेतस्यैतदमङ्गलम् ॥

यच्च यमेन-

यस्सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक्पिण्डेन योजयेत् ।

विधिघ्नस्तेन भवति पितृहा चोपजायते ॥

एकमुद्दिश्य यद्दानं प्रेतकर्म तदुच्यते ।

पितृभ्यो दीयते श्राद्धमाहुस्तत्र द्विजोत्तमाः ॥

इति, यच्च पुराणे-

प्रदानं यत्र यत्रैषां सपिण्डीकरणात्परम् ।

तत्र पार्वणवच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं त्यजेद्बुधः ॥

इति, तदेतत्सर्वं प्रातिपद्येनैकोद्दिष्टविध्यभावे द्रष्टव्यम् । ननु-

मघायुक्ता तु तत्रापि शस्ता राजन् त्रयोदशी ।

96 स्मृतिचन्द्रिकायां

इति पूर्वोक्तमार्कण्डेयवचनेन मघानक्षत्रयुक्तत्रयोदश्यां यत्प्रा-

शस्त्यमुक्तं तदयुक्तमिव प्रतिभाति ।

कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां यच्छ्राद्धं कुरुते नरः ।

पञ्चत्वं तस्य जानीयाज्ज्येष्ठपुत्रस्य निश्चितम् ॥

मघासु कुर्वतः श्राद्धं ज्येष्ठपुत्रो विनश्यति ।

इत्यादिवचनैः कृष्णपक्षत्रयोदश्यां मघानक्षत्रे च श्राद्धानुष्ठाने

दोषस्मरणात् । सत्यं, किन्तु प्रागुक्तप्राशस्त्यं मातामहवर्ग-

सहितपितृवर्गश्राद्धविषयम्, 'कृष्णपक्षत्रयोदश्याम्' इत्यादि

दोषाभिधायकवचनं तु केवलपितृवर्गश्राद्धविषयमिति विषय-

भेदान्मघानक्षत्रयुक्तत्रयोदश्याः प्राशस्त्यं युक्तमेव । अत एव

स्मृत्यन्तरम्-

इच्छेत्त्रयोदशीश्राद्धं पुत्रवान्यस्सुतायुषोः ।

एकस्यैव तु नो दद्यात्पार्वणं तु समाचरेत् ॥

इति । यः पुत्रवान् सुतायुषोरभिवृद्धिमिच्छेत्तस्य एकस्य वर्गस्य

त्रयोदशीश्राद्धं नो दद्यात् । वर्गद्वयस्य पार्वणं समाचरेदि-

त्यर्थः । अयमेवार्थः कार्ष्णाजिनिना स्पष्टीकृतः-

श्राद्धं नैवैकवर्गस्य त्रयोदश्यामुपक्रमेत् ।

न तृप्तास्तत्र ये यस्य प्रजा हिंसन्ति तस्य ते ॥

इति । तेन वर्गद्वयस्य श्राद्धं कार्यमित्यभिप्रायः । तस्य फल

माह शङ्खः-

प्रौष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् ।
प्राप्य श्राद्धं तु कर्तव्यं मधुना पायसेन च ॥
प्रजामिष्टां यशस्स्वर्गमारोग्यं च धनं तथा ।
नृणां श्राद्धे सदा प्रीताः प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥
मार्कण्डेयपुराणेऽपि—
प्रजामिष्टं पशून्मेध्यांस्वातन्त्र्यं बुद्धिमुत्तमाम् ।
दीर्घमायुस्तथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् ॥
इति । मघात्रयोदशीश्राद्धं कुर्वाणः प्रजादिकं प्राप्नोतीत्यर्थः ।
महाभारतमपि—
ज्ञानिनां तु भवेच्छ्रेष्ठः कुर्वन् श्राद्धं त्रयोदशीम् ।
नावश्यं तु युवानोऽस्य प्रमीयन्ते नरा गृहे ॥
अत्र मघात्रयोदशीश्राद्धकर्तुः गृहे युवानो नरा अवश्यं नि-
श्चितं न प्रमीयन्त इत्यर्थः । अस्मिन् श्राद्धे पिण्डप्रदानं
पुत्रवद्भिः पुत्ररहितैश्च न कार्यम्, मघात्रयोदश्याः युगादित्वात् ।
तथाच पुलस्त्यः—
अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये यथा ।
युगादिषु च सर्वेषु पिण्डनिर्वपणादृते ॥
कर्तव्यमिति शेषः । पुत्रवद्गृहिणा तु पिण्डनिर्वपणं सुतरां
न कर्तव्यं मघानक्षत्रान्वितत्वात् ।
सङ्क्रान्त्यामुपवासेन पारणेन च भारत ।
मघायां पिण्डदानेन ज्येष्ठपुत्रो विनश्यति ॥
Smriti Cha.---Vol. V. 13

६३ स्मृ काया
इति पुराणे दोषश्रवणात् । तस्मात्पिण्डमात्रवर्जं वर्गद्वयस्य
श्राद्धं मघात्रयोदश्यां पुत्रवद्गृहिणा पुत्ररहितेन वा कर्तव्यम् ।
न च वाच्यम्—
श्राद्धं नैवैकवर्गस्य त्रयोदश्यामुपक्रमेत् ।
न तृप्तास्तत्र ये यस्य प्रजा हिंसन्ति तस्य ते ॥
इति वचनान्मातामहवर्गस्य पृथगुद्देशेन श्राद्धवन्मातृवर्गस्यापि
मघात्रयोदश्यां पृथगुद्देशेन श्राद्धमावश्यकमिति । पृथगुद्देशा-
भावेऽपि मातृवर्गस्य तृप्तिसम्भवात् । तथाच स्मृतिः—
न मातृषु पृथक् श्राद्धं मुनिभिर्यत्र कीर्तितम् ।
पितुः पिण्डोदके साध्वी भुङ्क्ते याऽनपचारिणी ॥
इति । बृहस्पतिरपि—
स्वेन भर्त्रा समं श्राद्धं माता भुङ्क्ते सदैवतम् ।
पितामही सदा स्वेन स्वेनैव प्रपितामही ॥
इति । सदैवतं श्राद्धं पार्वणश्राद्धमित्यर्थः । एतत्पत्या सह
स्त्रीणां सपिण्डीकरणविषयम् । श्वशुरेण सह सपिण्डीकरण-
विषये तु तेन सह पार्वणश्राद्धं भुङ्क्ते । तथाच शातातपः—
एकमूर्तित्वमायाति सपिण्डीकरणे कृते ।
पत्नी पतिपितॄणां तु तस्मादंशेषु भागिनी ॥
इति । पत्युः पित्रा सह सपिण्डीकरणे पत्युः पित्रंशभागिनीति
विवेकः । स्मृत्यन्तरेऽपि—

[header] श्राद्धकाण्डे श्राद्धकालविषयाणि 99
सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यत्पितृभ्यः प्रदीयते ।
सर्वत्रांशहरा माता इति धर्मेषु निश्चयः ॥
सर्वत्रेति वचनान्महालयाख्ये भाद्रपदापरपक्षे गयाख्ये च दे-
शविशेषे क्रियमाणे पार्वणेऽनन्तप्रीतिजनकेऽपि मातुरंशहारि-
त्वमस्तीति महालयगयादावपि पुत्रेण मातुः पृथगुद्देशेन श्राद्धं
न कार्यमिति गम्यते । अत एव चतुर्विंशतिमते—
क्षयाहं वर्जयित्वैकं स्त्रीणां नास्ति पृथक्क्रिया ।
इत्युक्तम् । यत्पुनस्तत्रैवोक्तं—
केचिदिच्छन्ति नारीणां पृथक्श्राद्धं महर्षयः ।
इति, तत् यत्र नारीणां पितामह्यादिभिस्सह सपिण्डीकरणं
कृतं तद्विषयम्, तत्र पितृपिण्डेष्वंशभागित्वाभावात् । एवञ्च
सांवत्सरिकश्राद्धादन्यत्र पार्वणश्राद्धेऽपि पित्राद्युद्देशेन क्रिय-
माणे पत्यादिभिस्सह सपिण्डीकृतानां पृथगुद्देशेन श्राद्धं न
कर्तव्यम् । पितामह्यादिभिस्सार्धं सपिण्डीकृतानां पृथगुद्देशेन
श्राद्धं कर्तव्यमिति स्थितम् । कथं तर्हि वृद्धिश्राद्धेऽन्वष्टक्ये
च पत्यादिभिस्सह सपिण्डीकृतानामपि मात्रादीनां पृथक्श्राद्धा-
नुष्ठानं, अंशहारिणीनां पृथक्श्राद्धाभावात् । उच्यते,—
अन्वष्टकासु वृद्धौ च प्रतिसंवत्सरे तथा ।
अत्र मातुः पृथक्श्राद्धमन्यत्र पतिना सह ॥
इति स्मृत्यन्तरवचनबलात् ,
अन्वष्टके तथा मातृश्राद्धे चैव मृतेऽहनि ।

100 स्मृतिचन्द्रिकाया ।
एकोद्दिष्टं तथा मुक्त्वा त्रिषु नान्यत्पृथग्भवेत् ॥
इति शङ्खवचनबलाच्च अन्वष्टकादौ पृथगनुष्ठानम् । मातृश्राद्धं
नान्दीश्राद्धम् । एवञ्च यत्र श्राद्धं स्त्रीणां पत्यादिभागहारित्वं
न संभवति, सम्भवत्यपि वचनात्पृथक्श्राद्धविधानं तद्विषयं —
केचिदिच्छन्ति नारीणां पृथक्श्राद्धं महर्षयः ।
इति चतुर्विंशतिवचनमिति मन्तव्यम् । अपरे त्वेवं मन्यन्ते—
एकमूर्तित्वमायाति सपिण्डीकरणे कृते ।
पत्नी पतिपितॄणां तु तस्मादंशेषु भागिनी ॥
इति वचनेन सपिण्डीकरणानन्तरकालं पत्यादिदेवत्ये श्राद्धे
मातृणां सहभावेन देवतात्वं भवतीत्येतन्मात्रं विधीयते । न
तु येन सह सपिण्डीकरणं कृतं तद्देवत्ये श्राद्धे सहभावेन
दैवतात्वमिति, अस्मिन् वचने तथाविधविशेषानवगमात् ।
अतश्च पितामह्यादिभिस्सह सपिण्डीकृताया अपि मातुर्न पृथ-
क्श्राद्धम् । एतच्च मातुरपृथक्श्राद्धमनित्यं—
केचिदिच्छन्ति नारीणां पृथक्छ्राद्धं महर्षयः ।
इति चतुर्विंशतिमते पृथक्श्राद्धपक्षस्याप्यभिधानात् । एवञ्चा-
न्वष्टकादित्रये मातृणां श्राद्धं पृथगेव, गयामहालयादिदेश-
कालवैशिष्ट्यात्तृप्त्याधिक्यापादकश्राद्धे तु पृथक्सह वा स्वभ-
र्तृभिरिति विकल्पो न सर्वत्रामावास्यादिष्वपीति । यदत्र युक्तं
तद्ग्राह्यम् ॥
कन्यागते सवितरि महालयाख्ये

श्राद्धकाण्डे श्राद्धकालविषयाणि 101
कर्तव्यमित्युक्तम् । यदा तु कन्यागतत्वाभावः तदा श्राद्धं
न कार्यम् । यदाह ज्योतिःपराशरः—
अर्के नभस्यकन्यास्थे श्राद्धपक्षः प्रकीर्तितः ।
सिनीवालीमतिक्रम्य यदा कन्यां व्रजेद्रविः ॥
तदा कालस्य वृद्धत्वादतीतैव पितृक्रिया ।
कालस्य वृद्धत्वात् वृद्धियुक्तत्वात् अतीतैव पञ्चमपक्षमतिक्रा-
न्तैव पितृक्रिया, तत्र महालयश्राद्धनिषेधात् । तथाच भृगुः—
एकराशिस्थिते सूर्ये यदा दर्शद्वयं भवेत् ।
हव्यकव्यक्रियाहन्ता तदा ज्ञेयोऽधिमासकः ॥
वृद्धिश्राद्धं तदा सोममग्नयाधेयं महालयम् ।
राजाभिषेकं काम्यं च न कुर्याद्भानुलाङ्घितः ॥
इति । महालयं महालयश्राद्धम् । ज्योतिःपितामहोपि—
षष्ट्या तु दिवसैर्मासः कथितो बादरायणैः ।
पूर्वार्धं तु परित्यज्य कर्तव्या उत्तरे क्रिया ॥
षष्टिदिनात्मकमासस्य पूर्वार्धं परित्यज्य उत्तरार्धे श्राद्धक्रिया
यथाकालमनुष्ठेयेत्यर्थः । ज्योतिःपराशरोपि—
यातुधानप्रियो मासः कन्यार्के जायते यदा ।
पित्र्यं दैवं तथा कर्म उत्तरे मासि युज्यते ॥
यदा कन्यागतेऽर्के यातुधानप्रियो मासो जायते असङ्क्रान्तिको
भाद्रपदो मासो जायते इत्यर्थः । 'नैर्ऋतयातुधानानामसङ्क्रा-
न्तिकोऽधिमासः' इति ब्रह्मसिद्धान्ते । नैर्ऋतदिग्वर्तिराक्षस-

सम्बन्धितया असङ्क्रान्तिकमासस्याभिधानादेवं व्याख्यातम् ।
उत्तरे मासि युज्यते इत्यस्यायमर्थः —
षष्ट्या तु दिवसैर्मासः कथितो बादरायणैः ।
इति मतानुसारेण भाद्रपदमासस्य द्वैगुण्ये सति त्रिंशद्दिनस्य
पक्षस्थानीयत्वादुत्तरो मास उत्तरं त्रिंशद्दिनं षष्टिदिनात्मक-
भाद्रपदमासस्यापरपक्षो भवति । कन्यासङ्क्रान्तियुक्तश्चेति म-
हालये कर्तव्यं पित्र्यादिकर्म तत्रैव युज्यत इति, तत्रापि
शुक्लपक्षात्कृष्णपक्षः प्रशस्ततर इति शास्त्रान्तरतोऽवगन्तव्यम् ।
यत्तु तेनैवोक्तं—
मासः कन्यागते भानौ असङ्क्रान्तो यदा भवेत् ।
पित्र्यं देयं तथा कर्म तुलास्थे कर्तुरक्षयम् ॥
इति, तत् पूर्वोक्तकाले कथञ्चिच्छ्राद्धस्याकरणे द्रष्टव्यं, पूर्वोक्त-
कालापेक्षया जघन्यकालत्वात् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धकालविषयाणि.
अथान्यान्यप्यधिमासविषयाणि कानिचिद्वचनानि
लिख्यन्ते.
तत्र पैठीनसिः —
श्रौतस्मार्ताः क्रियास्सर्वा द्वादशे मासि कीर्तिताः ।
त्रयोदशे तु सर्वास्ता निष्फला इति संज्ञिताः ॥
तस्मात्त्रयोदशे मासि कुर्यात्ता न कथञ्चन ॥

103

इति । ताः श्रौतस्मार्तक्रिया इत्यर्थः । त्रयोदशे मासि अधि-
मासीत्यर्थः । अत एव गभस्तिः --
न कुर्यादधिके मासि तस्मिन् कर्म कदाचन ।
इति अधिकमासस्य कालमलत्वेन कर्मानर्हत्वादित्यभिप्रायः ।
तथाच गृह्यपरिशिष्टे—
मलं वदन्ति कालस्य मासं कालविदोऽधिकम् ।
इति । अधिकं मासं कालस्य मलं वदन्तीत्यन्वयः । एवंविधो
मासः कदा भवतीत्यपेक्षिते ब्रह्मसिद्धान्त उक्तं—
चैत्रादर्वाङ्गाधिमासः परतस्त्वधिको भवेत् ।
इति । चैत्रादर्वाक् कन्यासंक्रान्तिमारभ्येत्यर्थः । अत एव ज्यो-
तिस्सिद्धान्त उक्तं—
घटकन्यागते सूर्ये वृश्चिके वाऽथ धन्वनि ।
मकरे वाऽथ कुम्भे वा नाधिमासो विधीयते ॥
कन्यातुलावृश्चिकधनुर्मकरकुम्भगते सूर्ये अधिमासो न संपद्यते,
किन्त्ववशिष्टराशिगते सूर्ये कदाचित्कालवृद्धौ सम्पद्यत इति
शेषः । तथाच वासिष्ठसिद्धान्त उक्तम्--
द्वात्रिंशद्भिर्गतैर्मासैर्दिनैष्षोडशभिस्तथा ।
घटिकानां चतुष्केण पतत्यधिकमासकः ॥
अतीताधिकमासादारभ्य द्वात्रिंशन्मासादुपरिषोडशदिनेषु घटि-
काचतुष्टयाधिकेषु गतेष्वधिमासो भवतीत्यर्थः । यत्तु काठक-
गृह्येऽभिहितम्—

यस्मिन्मासे न सङ्क्रान्तिः सङ्क्रान्तिद्वयमेव वा ।
मलमासस्स विज्ञेयो मासे त्रिंशत्तमे भवेत् ॥
इति, तत्त्रिंशन्मासादूर्ध्वं संभवतीत्येवं परम् । यत्तु ब्रह्मसिद्धा-
न्तेऽभिहितम्—
मासद्वयेऽब्दमध्ये तु सङ्क्रान्तिर्न यदा भवेत् ।
प्राकृतस्तत्र पूर्वः स्यादधिमासस्तथोत्तरः ॥
इति , अत्र त्रिंशन्मासादूर्ध्वं यस्सङ्क्रान्तिरहितो मासः सोऽ-
धिमासः । ततोर्वाग्योऽसंक्रान्तो मासः स प्राकृतः नाधिमास
इत्येतावन्मात्रं विवक्षितं न पुनः पौर्वापर्यमिति मन्तव्यम् ।
यदा त्वेकस्मिन् संवत्सरे असंक्रान्तमासद्वयं संक्रान्तिद्वययुतो
मासः तत्रापि त्रिंशन्मासादूर्ध्वं योऽसङ्क्रान्तो मासः सोऽ-
धिमासः । शेषौ तु संसर्पाहस्पतिसंज्ञकाविति बोद्धव्यम् । तथाच
बार्हस्पत्ये ज्योतिर्ग्रन्थेऽभिहितम्—
यस्मिन्मासे न सङ्क्रान्तिः सङ्क्रान्तिद्वयमेव वा ।
संसर्पाहस्पती मासावधिमासश्च निन्दिताः ॥
इति । यस्मिन्मासे चैत्रादर्वाङ् संक्रान्तिः संक्रान्तिद्वयमेव वा
भवति तौ संसर्पाहस्पतिसंज्ञकौ मासौ, चैत्रात्परतो योऽसं-
क्रान्तो मासः सोऽधिमाससंज्ञकः । एते च त्रयो मासा
निन्दिता इत्यर्थः । एतेष्वधिमासोऽतिनिन्दितः, कालमलरूप-
त्वात्तस्य । तदपि तत्रैवोक्तं— 'अधिमासोऽतिदुष्टस्स्यात्'

श्राद्धकाण्डे अधिमासविषयाणि 105
इति, अत एवास्य मलिम्लुचसंज्ञा लघुहारीतेन दर्शिता—
इन्द्राग्नी यत्र हूयेते मासादिः सम्प्रकीर्तितः ।
अग्नीषोमौ स्मृतौ मध्ये समाप्तौ पितृसोमपौ ॥
तमतिक्रम्य चान्यस्मिन् मासे गच्छेत्कदाचन ।
आद्यो मलिम्लुचो ज्ञेयो द्वितीयः प्राकृतस्स्मृतः ॥
इति । इन्द्राग्नी यत्र हूयेते इत्यनेन वचोभङ्ग्या कृष्णप्रतिपन्नि-
र्दिष्टा । अग्नीषोमौ स्मृतौ मध्य इत्यनेन शुक्लप्रतिपन्निर्दिष्टा ।
समाप्तौ पितृसोमपावित्यनेनामावास्या । एतेन चान्द्रो मास
उपलक्षितः । पूर्वाधिमासादारभ्य त्रिंशन्मासात्परतो यो भवति-
तमतिक्रम्यान्यस्मिन्मासे यदा सूर्यो राश्यन्तरं गच्छति तदा
पूर्वोऽसङ्क्रान्तो मासो मलिम्लुचो ज्ञेयः । उत्तरः ससङ्क्रान्तिमासः
प्राकृतो ज्ञेय इत्यर्थः । पराशरोपि—
रविणा लङ्घितो मासश्चान्द्रश्चाद्यो मलिम्लुचः ।
तत्र यद्विहितं कर्म उत्तरे मासि कारयेत् ॥
स्मृत्यन्तरेऽपि—
एवं षष्टिदिनो मासः तदर्धं तु मलिम्लुचः ।
त्यक्त्वा तदुत्तरे कुर्यात्पितृदैवादिकाः क्रियाः ॥
मलिम्लुचमप्यर्धं कासांचित्पितृदेवक्रियाणामनुष्ठाने न त्याज्य-
मित्याह बृहस्पतिः—
नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतस्स मलिम्लुचे ।
SMRITI CHA.—Vol. V. 14

106 स्मृतिचन्द्रिकायां

इति। यस्य नित्यस्याकरणे कालात्ययनिमित्तं प्रायश्चित्तमा-
म्नायते, तद्यथा-- 'अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं नि-
र्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पौर्णमासीं वाऽ-
तिपादयेत्' इति । तथाभूतस्य नित्यस्य ग्रहणं, न तु नि-
त्यमात्रस्य । तेन दर्शपूर्णमासाग्निहोत्रपञ्चमहायज्ञादेरनुष्ठानं
मलिम्लुचे कर्तव्यं, स्वकालातिक्रमे प्रायश्चित्ताम्नानात् । ए-
वञ्च नित्याऽपि सोमयागक्रिया मलिम्लुचे मासि न कार्या,
मलिम्लुचमासातिक्रमेऽपि वसन्तादिकालस्य सोमयागाङ्गभूत-
स्यानातिक्रान्तत्वेनात्र प्रायश्चित्तप्राप्तेरसम्भवात् । एवं यस्य
नैमित्तिकस्य गृहदाहेष्ट्यादेर्निमित्तानन्तरकाले कर्तव्यस्य मा-
सान्तरे विहितकालालाभः तथाभूतावश्यकक्रियाविषय एव म-
लिम्लुचे मासि कुर्यादिति विधानम् । जातेष्ट्यादेर्नैमित्तिक-
स्यापि शिशुसंरक्षणार्थं निमित्तानन्तरकालमपहाय कालान्तरे
कर्तव्यस्य यथा दशरात्रादिसूतककालमध्येऽनुष्ठानमन्याय्यं, तथा
मलिम्लुचकालमध्येऽपीति तस्य न मलिम्लुचेऽनुष्ठानम् । एवञ्च
नित्यत्वं नैमित्तिकत्वं चाविवक्षितम् । यस्यातिक्रमे प्रायश्चि-
त्तप्राप्तिः यस्य च मासान्तरे विहितकालालाभेनावश्यकं म-
लिम्लुचेऽनुष्ठानं तत्सर्वं मलिम्लुचे कुर्यादिति बार्हस्पत्यवच-
नतात्पर्यार्थः प्रत्येयव्यः । तथाच स्मृत्यन्तरे--
अनन्यगति यन्नित्यं कुर्यान्नैमित्तिकं तथा ।

श्राद्धकाण्डे अधिमासविषयाणि 107
इति। गृह्यपरिशिष्टेऽपि-
मलं वदन्ति कालस्य मासं कालविदोऽधिकम्।
नेहेतात्र त्वशेषेज्यामन्यत्रावश्यकाद्विधेः ॥
इति। अनेनावश्यको विधिरधिकमासेऽनुष्ठेय इत्यर्थादुक्तं भव-
ति। उक्तं च साक्षादपि तत्रैव-
अवषट्कारहोमाश्च पर्व चाग्रयणं तथा।
मलमासे तु कर्तव्यं........................॥
इति। अवषट्कारहोमाः अग्निहोत्रौपासनवैश्वदेवादयः। पर्व
दर्शपूर्णमासौ, पार्वणस्थालीपाकश्च। आग्रयणमाग्रयणेष्टिः।
यद्यप्याग्रयणं 'वर्षासु श्यामाकैर्यजेत' इति मासद्वयात्मकव-
र्षाख्यतौ विहितं तत् अमलिम्लुचमासेऽपि तत्कालसम्भवा-
दनन्यगतिकं न भवति। तथाऽपि दुर्भिक्षे नवश्यामाकव्यतिरि-
क्तधान्यासम्भवे जीवनार्थं नवश्यामाकान्नभोजनमकृताग्रयणेना-
कर्तव्यमित्याग्रयणानुष्ठानं जीवनार्थमावश्यकमिति युक्तमुक्तमा-
ग्रयणं तथेति। यदा तु दुर्भिक्षाभावादनावश्यकं तदाऽधि-
मासे नवश्यामाकाग्रयणं न कर्तव्यम्। अनेनैवाभिप्रायेण पै-
ठीनसिना-
सङ्क्रान्तिरहिते मासि कुर्यादाग्रयणं न वा।
इति विकल्प उक्तः। अन्यान्यपि कानिचित् मलिम्लुचे
कार्याणीत्युक्तानि यमेन-

108 स्मृतिचन्द्रिकायां

गर्भे वार्धुषिके भृत्ये श्राद्धकर्मणि मासिके ।
सपिण्डीकरणे नित्ये नाधिमासं विवर्जयेत् ॥
तीर्थस्नानं जपो होमो यवव्रीहितिलादिभिः ।
जातकर्मान्तकर्माणि नवश्राद्धं तथैव च ॥
मखात्रयोदशीश्राद्धं श्राद्धान्यपि च षोडश ।
चन्द्रसूर्यग्रहे स्नानं श्राद्धं दानं जपादिकम् ॥
कार्याणि मलमासेऽपि नित्यं नैमित्तिकं तथा ।
इति । गर्भे गर्भनिमित्तके गर्भमात्रप्रयुक्त्या विहिते पुंसवन-
सीमन्तादिक इति यावत् । वार्धुषिके—
अशीतिभागो वृद्धिस्यात् मासि मासि सबन्धके ।
इत्यादिवचनोक्तवृद्धिग्रहणे । भृत्ये संवत्सरादिपर्यन्तकालकृते
भृत्ये । मासिके श्राद्धकर्मणि, अमावास्याश्राद्धकर्मणीत्यर्थः ।
अन्ये तु मन्यन्ते—अमावास्याश्राद्धं त्रयोदशेऽपि मासि ऋश्य
शृङ्गवचनेन निषिद्धम्, तेन मासिकशब्दो नामावास्याश्राद्ध-
माह, किंतु प्रथमसंवत्सरविहितमासिकश्राद्धमाहेति । ऋश्य-
शृङ्गवचनं चैवं पठन्ति—
संवत्सरातिरेको वै मासो यस्यात्त्रयोदशः ।
तस्मात्त्रयोदशे श्राद्धं न कुर्यादिन्दुसंक्षये ॥
इति । अपरे तु—
तस्मात्त्रयोदशं श्राद्धं न कुर्यान्नोपतिष्ठते ।
इति पठन्ति । अयमेव पाठो युक्तः । इन्दुसंक्षय इति पाठे पि