षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

द्वितीयोऽध्यायः (४) ८७

पञ्चर्चेन शस्त्रेण स्तुतिं कुर्वन्ति । उत अपि च भूयसा बह्वीभिः ऋग्भिः
साध्येन शस्त्रेण स्तुतिं कुर्वन्ति ॥ ६ ॥
धर्मान्तरं विधत्ते—
आदित्यस्यैव गतं रश्मयोऽनुयन्ति तस्मादध्वर्योरेव
गतं चमसाध्वर्यवोऽनुयन्ति ॥ ७ ॥
अत आदित्यस्यैव गतं गमनं रश्मयः तदीयाः अनुयन्ति अनु-
गच्छन्ति । तस्माद् अध्वर्योरेव गतं चमसाध्वर्यवोऽनुयन्तीति ॥ ७ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

1. T नमस्कृति for स्तुतिं.
2. TSIK. om. एव.
   6 J om. अतः.

पञ्चमः खण्डः
अथ चमसभक्षणायोपहवादयः कथ्यन्ते + तत्र प्रथमं प्रातःसवन-
संबन्धीन् उपहवान् दर्शयति—
स प्रातःसवने सवनमुखीयेष्वाहृतेषूपहवमिच्छते ॥१॥
स यजमानः चमसं भक्षयितुं प्रातःसवने सवनमुखीयेषु चमसेषु
चमसाध्वर्युभिराहृतेषूपहवमनुज्ञानम् इच्छते इच्छेत् ॥ १ ॥
कथमित्याशङ्क्य तत्र प्रथमं होतृविषयोपहवप्रकारं दर्शयति—
अग्निर्मे होता स मोपह्वयतां होतरुप माह्व-
स्वेत्युच्चैः ॥ २ ॥
मे मम अग्निरेव देवो होता । तदात्मको होता । स माम् उपह्वयताम्
अनुजानातु इति उपांशूच्चार्य हे होतः मामुपह्वयस्व अनुजानीहि इति
मन्त्रभागम् उच्चैः उच्चारयेत् ॥ २ ॥
अध्वर्युविषयोपहवप्रकारं दर्शयति—
आदित्यो मेऽध्वर्युः स मोपह्वयतामध्वर्य उप
माह्वयस्वेत्युच्चैः ॥ ३ ॥
मे मम आदित्य एव देवोऽध्वर्युः । स मामुपह्वयतामित्युपांशूच्चार्य
अध्वर्य उप माह्वयस्वेति मन्त्रभागमुच्चैरुच्चारयेदिति ॥ ३ ॥

5. R Bh KTSI. om. स यजमानः; J om. चमसं भक्षयितुं; Bh. T
   चमसस्य, R समं for चमसं; Bh. भक्षयित्वा for भक्षयितुं; J. सवनसंबन्धिसवन०
   for सवने सवन० ; RSIK om. चमसेषु.
6. SI. om. अनुज्ञानम् ; RSI add यज्ञमात्मने after ०ज्ञानम्.
7. Bh समन्त्या०, J मनुष्या० for तदा०.
8. RSIK om. मम; RSIK आदित्यदेवो०, Bh TJ आदित्य एवा०
   for आदित्य एव देवो०; TK ०ह्वयस्व माम, Bh. ०ह्वयस्व मान्नाम for ह्वयताम्.

द्वितीयोऽध्यायः (५) ८९

ब्रह्मविषयं तत्प्रकारं दर्शयति—
चन्द्रमा मे ब्रह्मा स मोपह्वयतां ब्रह्मन्नुप
माह्वयस्वेत्युच्चैः ॥ ४ ॥
मे मम चन्द्रमा एव ब्रह्मा । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ४ ॥
उद्गातृविषयं तत्प्रकारं दर्शयति—
पर्जन्यो म उद्गाता स मोपह्वयतामुद्गातरुप
माह्वयस्वेत्युच्चैः ॥ ५ ॥
मे पर्जन्य एवोद्गाता । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ५ ॥
सदस्यविषयं तद्दर्शयति—
आकाशो मे सदस्यः स मोपह्वयतां सदस्योप
माह्वयस्वेत्युच्चैः ॥ ६ ॥
आकाश एव सदस्यः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ६ ॥
होत्राशंसिविषयमपि तद्दर्शयति—
आपो मे होत्राशंसिनस्ते मोपह्वयन्तां होत्राशंसिन
उप माह्वयध्वमित्युच्चैः ॥ ७ ॥
एतदतिरोहितार्थम् ॥ ७ ॥
चमसाध्वर्युविषयोपह्ववप्रकारं दर्शयति—
रश्मयो मे चमसाध्वर्यवस्ते मोपह्वयन्तां चमसाध्वर्यव
उप माह्वयध्वमित्युच्चैः ॥ ८ ॥
रश्मय आदित्यकिरणा एव चमसाध्वर्यवः । अन्यत् स्पष्टम् । यद्यपि
होत्राशंसिनां चमसाध्वर्यूणां च चमसो नास्ति तथापि तदनुज्ञा लब्धव्येति नियमार्थं
4. Bh TIK. om. मम.
8. Bh JT om. मे पर्जन्य....तद्दर्शयति.
10. Bh T. om. आकाशो० ०त्युच्चैः.
12. Bh TJ. om. आकाश०....तद्दर्शयति.
21. Bh ०होत्रप्रशं०, T होत्राप्रशं० for होत्राशं०; Bh JS ०शंसिनः
for ०शंसिनां; J ०ध्वर्यवः for ०ध्वर्यूणां; Bh. चमसभुजो०, J चमसभाजो न
सन्ति for चमसो नास्ति

९० षड्विंशब्राह्मणम्
तत्प्रकारदर्शनमिति । अग्निर्में होतेत्यादयो ये मन्त्रास्ते याजमानाः । तथा
चानुकल्पे दर्शितम् । प्रथमः सवनमुखीयोऽग्निर्में होतेति याजमानमिति ॥८॥
यथोक्तं होत्राद्युपहवप्रकारं प्रशंसति—
ता वा एता देवता ऋत्विजामेव वाग्भिरुप-
ह्वयन्ते ॥ ९ ॥
ता एता अग्न्याद्या देवता एव ऋत्विजां संबन्धिनीभिरुपहवरूपा-
भिर्वाग्भिः उपहूयन्ते अनुज्ञाप्यन्ते ॥ ९ ॥
ततः किमित्यत्राह—
स उपहूतो भक्षयति ॥ १० ॥
पश्चात् स उपहूतः होत्रादिभिरनुज्ञातः सन् चमसं भक्षयति ॥ १० ॥
यथोक्तमनुज्ञानं प्रशंसति—
प्राणो यजमानोऽथो यत्रैतासां देवतानां लोकस्त-
दुपहूतो भवति ॥ ११ ॥
यजमानः प्राणः मुख्यत्वसाम्यात् । अथो अपि च यत्र एतासा-
मग्न्यादीनां देवतानां लोकः तत् तत्र होत्रादिभिः अग्न्यादिरूपैः उपहूतो
यजमानो अनुज्ञातो भवतीति ॥ ११ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
द्वितीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

1. RS ०कारं दर्शितम for ०कारदर्शनम्; TSIK. om. ये and ते.
2. S हि, I तद्धि, K तस्माद्वा for च; RS om. प्रथमं... याजमानमिति.
3. RSI अग्न्यादि० for अग्न्याद्या०; SI संबन्ध्युप for संबन्धिनीभिर्वा०.

षष्ठः खण्डः
अथ माध्यंदिनसवनसंबन्धिन उपह्वान् दर्शयति—
माध्यंदिने सवने सवनमुखीयेष्वाहूतेषूपहव-
मिच्छते ॥ १ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ १ ॥
कथमित्याशङ्क्य, तत्र प्रथमं होत्रादिविषयोपह्वप्रकारं दर्शयति—
वाङ्मे होता स मोपह्वयतां होतरुप माह्वयस्वेत्युच्चैः ।
चक्षुर्मेऽध्वर्युः स मोपह्वयतामध्वर्य उप माह्वयस्वेत्युच्चैः ।
मनो मे ब्रह्मा स मोपह्वयतां ब्रह्मन्नुप माह्वयस्वेत्युच्चैः । श्रोत्रं
म उद्गाता स मोपह्वयताम् उद्गातरुप माह्वयस्वेत्युच्चैः ॥ २ ॥
मे मम वागेव होता । मन्त्रोच्चारणरूपाया वाचः तत्कार्यत्वात् ।
चक्षुरेव । अध्वर्युः तत्पूर्वकत्वात् सर्वस्य हविस्त्यागकर्मणः । मन एव ब्रह्मा
यथा प्राणानां मध्ये मनोऽर्धभाक् तथा ब्रह्मा ऋत्विजामर्धभाक् । तथा च
ऐतरेयब्राह्मणम्—तस्माद् ब्रह्मार्धभागिवा एष इतरेषाम् ऋत्विजाम्
(७. ३४) इति । श्रोत्रं मे मम उद्गाता । गीतिप्रतीतिसाम्यात् । अन्यत्
पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ २ ॥
अथ सदस्यादिविषयमुपह्वप्रकारं दर्शयति—
योऽयमन्तश्चक्षुष्याकाशः स मे सदस्यः । स
मोपह्वयतां सदस्योप माह्वयस्वेत्युच्चैर्या इमा अन्तश्चक्षुष्यापस्ते
मे होत्राशंसिनस्ते मोपह्वयन्तां होत्राशंसिन उप माह्वयध्वमि-
2. Bh 1. om. ०सवन०.
12. R Bh 1 ] सर्व० for सर्वस्य; Bh 1 ] ०ध्यक्षताङ्ग० for हविस्त्याग०.

त्युच्चैः अङ्गानि मे चमसाध्वर्यवस्ते मोपह्वयन्तां चमसाध्वर्यव
उप माह्वयध्वमित्युच्चैः ॥ ३ ॥
अन्तश्चक्षुषि चक्षुषोर्मध्ये योऽयमाकाशः स एव मे सदस्यः ।
अन्तश्चक्षुषि या इमाः परिदृश्यमाना आपः ता एव होत्राशंसिनः । मम
अङ्गान्येव चमसाध्वर्यवः उपकारकत्वसाम्यात् । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
वाङ् मे होतेत्यादयोऽपि मन्त्राः याजमानाः । तथा चानुकल्पः—वाङ् मे
होतेति माध्यंदिनस्य सवनस्य याजमानमिति ॥ ३ ॥
यथोक्तम् उपह्ववप्रकारं दर्शयति—
ता वा एता देवता ऋत्विजामेव वाग्भिरुप-
ह्वयन्ते ॥ ४ ॥
ता एता वागादिरूपा देवता एव ऋत्विजामुपह्ववरूपाभिर्वाग्भिः
उपह्वयन्ते ॥ ४ ॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
स उपहूतो भक्षयति ॥ ५ ॥
पश्चात् स उपहूतो होत्रादिभिरनुज्ञातः सन्नेव भक्षयति ॥ ५ ॥
यथोक्तमनुज्ञानं प्रशंसति—
अपानो यजमानोऽथो यत्रैतासां देवतानां लोकस्त-
दुपहूतो भवति ॥ ६ ॥
यजमानः अपानाद्यप्राणरूपः । अन्यत् समानमिति ॥ ६ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्‌विंशब्राह्मणभाष्ये
द्वितीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

4. BhTJ ते for ता.
5. Bh J ॰कारककरणत्व॰ for ॰कारकत्व॰; Bh. सामान्यात् for साम्यात् •
6. J. om. आदयोऽपि...सवनस्य.
7. Bh MTK. om. माध्यंदिनस्य सवनस्य.

सप्तमः खण्डः
अथ तृतीयसवनसंबन्धिनम् उपह्वं दर्शयति—
स तृतीयसवने सवनमुखीयेष्वाहुतेषूपहव-
मिच्छते ॥ १ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ १ ॥
कथमित्याशङ्क्य, तत्र प्रथमं होत्रादिवित्रयोपह्वप्रकारं दर्शयति—
प्राणो मे होता स मोपह्वयतां होतरुप माह्वय-
स्वेत्युच्चैः । अपानो मेऽध्वर्युः स मोपह्वयताम् अध्वर्य उप
माह्वयस्वेत्युच्चैः । व्यानो मे ब्रह्मा स मोपह्वयतां ब्रह्मन्नुप
माह्वयस्वेत्युच्चैः । समानो म उद्गाता स मोपह्वयताम्
उद्गातरुप माह्वयस्वेत्युच्चैः ॥ २ ॥
प्राणादय एव होत्रादयः । एतावान् विशेषः । समानमन्यत् ॥ २ ॥
सदस्यादिविषयं तत्प्रकारं दर्शयति—
योऽयमन्तःपुरुष आकाशः स मे सदस्यः स
मोपह्वय

[header] ९४ षड्विंशब्राह्मणम् [/header]

मे होत्राशंसिनः । देहवर्तीनि लोमानि एव मम चमसाध्वर्यवः उपाङ्गस्व-
साम्यात् । समानमन्यत् । एते प्राणो मे होतेत्यादयोऽपि मन्त्रा याजमानाः ।
तथा चानुकल्पः—
प्राणे मे होतेति याजमानमिति ॥ ३ ॥
यथोक्तमुपहवप्रकारं प्रशंसति—
ता वा एता देवता ऋत्विजामेव वाग्भि-
रुपह्वयन्ते ॥ ४ ॥
पूर्ववत् ॥ ४ ॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
स उपहूतो भक्षयति ॥ ५ ॥
स उपहूतः सन्नेव चमसं भक्षयतीत्यर्थः ॥ ५ ॥
यथोक्तमनुज्ञानं प्रशंसति—
स उदानो यजमानोऽथो यत्रैतासां देवतानां
लोकस्तदुपहूतो भवति ॥ ६ ॥
यजमान उदानाख्यप्राणरूपः । शिष्टं पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ६ ॥
एवमुपहवान् दर्शयित्वा इदानीं होतुः सर्वचमसेष्वपि भक्षणं विधत्ते—
सर्वेषां वै वषट्कर्ता चमसं भक्षयेत् ॥ ७ ॥
वषट्कर्ता होता सर्वेषाम् एवर्त्विजां चमसं भक्षयेत् । न स्वस्यैव
चमसमित्यर्थः ॥ ७ ॥
किं वषट्कर्ता उद्गातृचमसमपि भक्षयेदुत नेत्यत्राह—
देवानां वा एतद्यज्ञस्य मुखं यदुद्गातृचमसम् ।
तस्मादुद्गातृचमसं नान्यो भक्षयेत् ॥ ८ ॥

5. Bh MT om. उपहवप्रकारं ; MT स्तौति for प्रशंसति.
6. RSIK om. ततः; J तत्र for ततः; RKSI add अत्र after इति.
7. RTSK. om. सः
8. Bh J शेषं for शिष्टं.
   16 J. भक्षप्रसङ्गेनान्यद्विधेयं किञ्चिदाह for एवम्- ...विधत्ते
9. RSI स्वयमेव for स्वस्यैव.
10. Bh J. om. उत.

देवानामेव यज्ञस्य एतत् मुखं यदुद्गातृचमसं तत्र स्थितं सोमात्मकं
हविः । यत एवं तस्मात् उद्गातृचमसम् अन्यो वषट्कर्ता न भक्षयेत् ॥ ८ ॥
यथोक्तार्थस्य वेदितारं प्रशंसति—
एवं विदुषो ह वै यज्ञो न व्यथते । एवं विदुषो ह वै
यजमानस्य स्वर्ग्यं पुत्र्यं पशव्यमिष्टं भवति । एवं विद्वान्
ह वै यजमानो द्विषन्तं भ्रातृव्यमभिभवति । अथ वा अतो
यज्ञे हीनं कुर्यात् ॥ ९ ॥
एवम् उक्तप्रकारेण विदुषो यजमानस्य यज्ञो न व्यथते व्यथारहितः
अदुष्ट एव भवतीत्यर्थः । किञ्चैवं विदुषो यजमानस्य इष्टम् अभिलषितं
स्वर्ग्यं यागफलभूतस्वर्गहितं भवति । इह लोके पुत्र्यं पुत्रहितं, पशव्यं
पशुहितं च तत्साधनमित्यर्थः । तथा एवं विद्वान् यजमानो द्विषन्तं भ्रातृव्यं
शत्रुमभिभवत्येव । अथ वै अपि च यः एवं विद्वान् अतो यथोक्तादङ्गजातात् यज्ञे
हीनं कुर्यात् । सोऽपि तं यज्ञं संपूर्णमेव कृतवान् भवतीति विशेषः ॥ ९ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
द्वितीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥
समाप्तश्च द्वितीयाध्यायः ॥ २ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
2. Bh J. om. हविः
9. Bh T. अदृष्टः for अदुष्टः.
13. R Bh Sl. शेषः, J इत्यर्थः for विशेषः.

तृतीयाध्यायः
अथार्त्विज्येषु ऋत्विजां यजमानस्य च विज्ञेयं प्रतिपाद्यते । तत्र प्रथमं
होतुर्विज्ञेयं दर्शयति—
यद्धोता जहाति वाग्ध तद्यजमानं जहाति । स
• यत्त्करोति स्वां वाचं यजमाने दधाति । स विष्वङ् वाचा-
मुष्मिल्लोके संभवति ॥ १ ॥
आर्त्विज्ये होता यत् कर्माविज्ञाय जहाति तत् तेन कर्मत्यागेन वाग्ध
वागेव यजमानं जहाति । वाङ्मे होतेति प्रागभिधानात् । तत् तस्मात् सः
होता यत् कर्म विज्ञाय मयैतावदनुष्ठेयमिति करोति तदा स्वां यजमान-
संबन्धिवाचं यजमाने दधाति निदधाति । किं च, होता स्वयमपि इह लोके
वाचा विष्वङ् सर्वव्यापी सर्वव्यवहारसमर्थः सन् अमुष्मिन् परलोके संभवति
स्वाभीष्टं फलं प्राप्तुं समर्थो भवति । अतो होता स्वकर्म सम्यग्
विज्ञेयमित्यर्थः ॥ १ ॥
अथाध्वर्युविज्ञेयं दर्शयति—
यदध्वर्युर्जहाति चक्षुर्ह तद्यजमानं जहाति । स
यत्त् करोति स्वं चक्षुर्यजमाने दधाति । स विष्वङ्
चक्षुषामुष्मिल्लोके संभवति ॥ २ ॥

2. TK आर्त्विजेषु for आर्त्विज्येषु; TKM. ऋत्विजो० for ऋत्विजां.
3. T Bh J om. विज्ञेयं.
4. M. ०विज्ञेयं, K. ०विज्ञो यन्, T ०विज्ञेया for ०विज्ञाय; Bh. TS. जुहोति for जहाति; M त्यजति यत्नेन कर्मणा गतेन for तत् ... ०त्यागेन.
5. RI सत् for यत्; J. om. मयैता वदनुष्ठे...यमिति.
6. M. किंस्वित् for किंच .
7. R. सर्वैव्यापि for सर्वव्यापी.
8. Bh J. om. दर्शयति.

तृतीयोऽध्यायः (१) ९७
अध्वर्युः यत् स्वीयं कर्म अज्ञानात् जहाति तत् तेन चक्षुरेव यजमानं
जहाति । चक्षुर्मेऽध्वर्युर् (ष. ब्रा. २.६.२) इत्युक्तत्वात् । किं च स्वयमपि
चक्षुषा इह लोके विष्वङ् सर्वं जानन् । समानमन्यत् । अतोऽध्वर्युणा स्वकर्म
सम्यग् विज्ञेयमित्यभिप्रायः ॥ २ ॥
ब्रह्मविज्ञेयं दर्शयति—
यद् ब्रह्मा जहाति मनो ह तद्यजमानं जहाति । स
यत्तत् करोति स्वं मनो यजमाने दधाति । स विष्वङ्
मनसामुष्मिंल्लोके संभवति ॥ ३ ॥
ब्रह्मा यत् स्वकीयं कर्म जहाति तत् तेन मन एव यजमानं त्यजति ।
मनो म ब्रह्मा (ष. ब्रा. २.६.२) इत्युक्तत्वात् । मनसा विष्वङ् स्वमनसि
स्थितं सर्वमभीष्टं प्राप्नुवन् । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ३ ॥
उद्गातृविज्ञेयं दर्शयति —
यदुद्गाता जहाति श्रोत्रं ह तद्यजमानं जहाति । स
यत्तत् करोति स्वं श्रोत्रं यजमाने दधाति । स विष्वङ्
श्रोत्रेणामुष्मिंल्लोके संभवति ॥ ४ ॥
यदि स्वीयं कर्म उद्गाता जहाति तर्हि श्रोत्रमेव यजमानं जहाति ।
श्रोत्रं म उद्गाता (ष. ब्रा. २.६.२) इत्युदितत्वात् । अतः स्वं कर्म जानन्
करोति चेत् यजमाने स्वं श्रोत्रं निदधाति । स्वयमपि श्रोत्रेण विष्वङ् सर्वं
श्रोतव्यं सर्वतो जानन् परलोके स्वाभीष्टं फलं लभत इति । अतः स्वीयं कर्म
सम्यग् जानीयादित्यर्थः ॥ ४ ॥

1. Bh J om. अध्वर्युः
2. RSI सर्वान् जनान्, T सर्वे जानत् for सर्वं जानन्.
3. RSI स्वयम् for स्वकीयं; RSI add अज्ञानात् before कर्म;
   Bh MTJ om. तत् तेन; RSI om. एव; R Bh I जहाति for त्यजति.
4. M. प्राप्नुयात् for प्राप्नुवन्.
5. T विज्ञेयान् for° विज्ञेयं.
6. RSI. उक्तत्वात् for उदितत्वात् .
   ५० 7

९८ षड्विंशब्राह्मणम्
सदस्यविज्ञेयं दर्शयति—
यत्सदस्यो जहाति आत्मा ह तद्यजमानं जहाति ।
स यत्तत् करोति स्वात्मानं यजमाने दधाति । स
विष्वङ्ङात्मनामुष्मिंल्लोके संभवति ॥ ५ ॥
सदस्यः स्वीयं कर्माज्ञानाज्जहाति चेदात्मैव यजमानं जहाति । योऽय-
मन्तःपुरुष आकाशः स मे सदस्यः (ष. ब्रा. २.७.३) इति आत्मत्वेनो-
क्तत्वात् । स अत्मना विष्वङ् अन्यानिरपेक्षतैव सर्वव्यापी । शिष्टं समानम् ॥ ५॥
होत्राशंसिनां विज्ञेयं दर्शयति—
यद्धोत्राशंसिनो जहत्यङ्गानि ह तद्यजमानं जहति ।
ते यत्तत् कुर्वन्ति स्वान्यङ्गानि यजमाने दधति । ते
विष्वञ्चोऽङ्गैरमुष्मिंल्लोके संभवन्ति ॥ ६ ॥
होत्राशंसिनो यत् कर्म जहति अङ्गानि एव यजमानं त्यजन्ति ।
अङ्गानि मे चमसाध्वर्यवः (ष. ब्रा. २.६.३) इत्युक्तत्वात् । यदि स्वीयं
कर्म विज्ञाय कुर्वन्ति यजमाने अङ्गान्येव दधति । तेऽपि स्वीयैरविकलैरङ्गैः
विष्वञ्चः सर्वगा भवन्ति । समानमन्यत् ॥ ६ ॥
चमसाध्वर्युभिर्विज्ञेयं दर्शयति—
यच्चमसाध्वर्यवो जहति लोमानि ह तद्यजमानं
जहति । ते यत्तत् कुर्वन्ति स्वानि लोमानि यजमाने
दधति । ते विष्वञ्चो लोमभिरमुष्मिंल्लोके संभवन्ति ॥ ७ ॥

पादटिप्पणी (Footnotes):
[F5] Bh MTJ. om. चेद् .
[F6] Bh T सदस्यात्मत्वेनो, J सदस्य इति सदस्यात्मो०, R. सदस्य इत्यात्मनो० for सदस्य इत्यात्मत्वेनो०.
[F7] Bh J. सामान्यम् for समानम् .
[F8] M. ०शंसिनो for ०शंसिनां.
[F9] यद्धोत्राशंसिनो See CN.
[F12] J trans. यत् कर्म before होत्राशंसिनो०; TJ add त्यजन्ति after जहति.
[F13] Bh MTI. om. अङ्गानि... इत्युक्तत्वात् .
[F14] RSI add स्वानि after अङ्गान्येव; Bh T विदधति for दधति; J. ते विष्वञ्चोऽप्यङ्गैरन्यैः for तेऽपि...विष्वञ्चः.
[F16] (अ)ध्वर्युवि० for (अ)ध्वर्युभिर्वि०.

यदि चमसाध्वर्यवः स्वीयं कर्म अज्ञानात् त्यजन्ति लोमान्येव
यजमानं त्यजन्ति । लोमानि मे चमसाध्वर्यवः (ष. ब्रा. ३. ७. ३)
इत्युक्तत्वात् । समानमन्यत् ॥ ७ ॥
यथोक्तमुपसंहरति—
तस्मादेवंविद्यज्ञे हीनं न कुर्यात् ॥ ८ ॥
यस्मादेवं तस्मादेवंवित् यथोक्तप्रकारेण स्वकर्म जानन् ऋत्विक् यज्ञे
हीनम् अङ्गवैकल्यं न कुर्यात् ॥ ८ ॥
एवमृत्विग्विज्ञेयं दर्शयित्वा इदानीं यजमानविज्ञेयं दर्शयति—
अथ वा अत ऋत्विजामेव विज्ञानम् ॥ ९ ॥
अथ अनन्तरम् अत एव अङ्गवैकल्यपरिहारायैव ऋत्विजां कर्माण्येव
यजमानस्य विज्ञानम् उच्यते इति शेषः ॥ ९ ॥
किं तद्विज्ञेयमित्याशङ्क्य तदर्थमुपोद्धातमाह—
पशवो हाध्वर्युमनु कीर्तिर्होतारं योगक्षेमो ब्रह्माण-
मात्मा च प्रजा चोद्गातारम् ॥ १० ॥
अथ यजमानस्य पशवोऽध्वर्युमेवानु । वर्तन्त इति शेषः । तदीय-
कीर्तिर्होतारमनुवर्तते । अस्य योगक्षेमः —अलब्धलाभो योगः । लब्धपरिपालनं
क्षेमः । तदुभयमपि ब्रह्माणम् अनुगच्छति । आत्मा स्वयं यजमानः प्रजा च
पुत्रादिकाश्च उद्गातारमनुवर्तन्त इति ॥ १० ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
2. R. जहति for त्यजन्ति.
4. RSI. स्वकर्म उक्तप्रकारेण for यथो०...स्वकर्म (L. 6)
6. M. प्रतीयन् for ऋत्विक्.
7. T भिन्नम्, M हानिम् for हीनम्.
8. Bh J. om. एवम्...दर्शयति; K. ऋत्विग्भिर् for ऋत्विग्;
after दर्शयति RIKS. add यद्वा यजमानेन ऋत्विक्षु विज्ञेयं दर्शयन् सामान्यतो
दर्शयति S. after सामान्यतो add विज्ञेयं.
10. Bh J. om. अत एव; RSIK ०हाराद् for ०हाराय.
11. K Bh M. विशेषः for शेषः.
12. S. तदुक्त० for तदर्थ०.
13. Bh MTSKSh. कीर्ति for कीर्तिर्.
16. Bh M कीर्तिरूप, J कीर्तिरपि for कीर्तिर्.

द्वितीयः खण्डः
इदानीमौपोद्धातिकमाह—
स यदि पशुतो व्याधीयेताध्वर्युर्म इदमकरिति
विद्यात् । अथ यद्येनं पापिका कीर्तिरनूदियाद्धोता म इद-
मकरिति विद्यात् । अथ यद्यस्य योगक्षेमो व्यथेत ब्रह्मा
म इदमकरिति विद्यात् । अथ यद्यात्मना वा प्रजया वा
व्याधीयेतोद्गाता म इदमकरिति विद्यात् ॥ १ ॥
तत्र स यजमानः यदि पशुतो पशुभ्यो व्याधीयेत भ्रश्येत तर्हि मे
मम इदम् अनिष्टम् अध्वर्युः स्वकर्मपरित्यागेनाकार्षीदिति विद्याज्जानीयात् ॥
अथ पुनर्यद्येनं यजमानं पापिका पापसंबन्धिनी कीर्तिरनूदियात्
अनुगच्छेत् तर्हि ममेदं कष्टं होता स्वकर्मत्यागेनाकार्षीदिति विद्यात् ॥
अथ पुनः यद्यस्य योगक्षेमो व्यथेत नश्येत् तर्हि ब्रह्मेदं कष्टम-
कार्षीदिति विद्यात् ॥
अथ यद्यसौ आत्मना वा आध्यात्मिकक्लेशेन प्रजया पुत्रादिकया वा
व्याधीयेत विपन्नो भवेत् तर्हि उद्गाता ममेदमनिष्टमकार्षीदिति
विद्यादिति ॥ १ ॥
2. KM add एव after इदानीम्.
8. RSIK om. तत्र ; RSI add म्रियेत after व्याधीयेत; Bh J
भ्रश्येत् for भ्रश्येत and adds तत thereafter.
9. M. अध्वर्युकर्तृकं for अध्वर्युः and adds स तु मे thereafter.
10. RSI यद्येनं पापिका कीर्तिः अपयशोऽस्यजमानो नूदियात् भवेत् for
यद्येनं...अनुगच्छेत्.
11. Bh MTJ om. तर्हि; RSI. अनिष्टं for कष्टं.
12. RSI अनिष्टं for कष्टं.
14. J. यद्यस्य for यद्यसौ; R. ऽव्याध्या, Bh T साध्या for वा.
15. RSI विहीनो० for विपन्नो०.

तृतीयोऽध्यायः (२) १०१
अथ नैमित्तिकान् होमान् दर्शयति—
प्राणदैवत्यो वै ब्रह्मा । वाग्देवत्या इतर ऋत्विजः ।
स यदि मन्येत ब्रह्मा म इदमकरिति हरितं हिरण्यं
दर्भनाड्या प्रबध्य स्रुच्यवधाय चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा
जुहुयान्नमः प्राणाय वाचस्पतये स्वाहेति । यद्यु वा इतरे
नमो वाचे प्राणपत्न्यै स्वाहेति । यदीतरो यदि वेतरे सर्वे-
ष्वेवानुपर्यायं जुहुयान्नमः प्राणाय वाचस्पतये स्वाहा नमो
वाचे प्राणपत्न्यै स्वाहेति ॥ २ ॥
ब्रह्मा प्राणदैवत्यो वै प्राणदैवत्यः खलु । व्यानो मे ब्रह्मेति
व्यानाख्यप्राणात्मकत्वेनोक्तत्वात् । ब्रह्मणः इतरे होत्रादयः ऋत्विजो वाग्दे-
वत्याः । वाङ्मे होतेत्यादिश्रुतेः । तत्र यदि स यजमानो ब्रह्मा मे मम यज्ञे
इदम् अहितम् अकः अकार्षीद् इति मन्येत निश्चिनुयात् तर्हि हरितं
पार्थिवावयवोपष्टम्भाद्धरितवर्णं हिरण्यं दर्भनाड्या प्रबध्य प्रग्रथ्य स्रुच्यवधाय
निधाय आज्यं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा नमः प्राणाय वाचस्पतये स्वाहेत्यनेन
मन्त्रेण चोदिताग्नौ जुहुयात् । अथ पुनर्यदि वै यद्येव इतरे होत्रादयो
ऋत्विजो मम यज्ञे हीनमकार्षुरिति यजमानो मन्येत तर्हि नमो वाचे प्राण-
पत्न्यै स्वाहेत्यनेन मन्त्रेण पूर्ववच्चतुर्गृहीतमाज्यं जुहुयात् । यदि वा इतरो
ब्रह्मा, यदि वा इतरे होत्रादयः सर्वेऽपि न्यूनमकार्षुरिति यजमानो मन्येत तर्हि
4. Bh. Concludes with प्रबध्य.
6. TS चेतरे for वेतरे.
10. J ०त्मकत्वात् for ०त्मकत्वेनोक्तत्वात् .
11. KT अत्र, M कुत्र for तत्र.
12. T हीनम् M मम for अहितम्; RSI om. अकः.
13. J. om. हिरण्यं.
15. RSI. चोदितं होमं, J चोदितेन, T चोदितोऽसौ, K. चोदितः सन्
for चोदिताग्नौ.
17. J adds गृहीत्वा after आज्यं.
18. J. adds यदि before यजमानो.

१०२ षड्विंशब्राह्मणम्
सर्वेष्वेव गार्हपत्यादिष्वग्निषु अनुपर्यायं क्रमेण नमः प्राणाय वाचस्पतये
स्वाहा नमो वाचे प्राणपत्न्यै स्वाहेत्येताभ्यां मन्त्राभ्यां पूर्ववच्चतुर्गृहीतमाज्यं
जुहुयात् ॥ २ ॥
स्रुचि निहितस्य तस्य हिरण्यस्य प्रतिपत्तिं दर्शयति—
अथ तद्धिरण्यं ब्रह्मणे दद्यात् ॥ ३ ॥
प्रायश्चित्तहोमं पुनर्यज्ञत्वेन स्तौति—
अथ यदाह यज्ञो वाव यज्ञस्य प्रायश्चित्तिरिति
पुनर्यज्ञ एव स एते उ ह त्वेवाहुती यज्ञविभ्रष्टस्य प्राय-
श्चित्तिरिति ॥ ४ ॥
अथशब्दो वाक्योपक्रमे । यज्ञो वाव पुनर्यज्ञ एव यज्ञस्य प्राय-
श्चित्तिरिति यदाह वेदः स एव पुनः यज्ञ एते उ ह यथोक्ते उभे त्वेवाहुती
यज्ञविभ्रष्टस्य यज्ञन्यूनत्वस्य प्रायश्चित्तिरिति ॥ ४ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
2. RSI. om. मन्त्राभ्यां; J adds गृहीत्वा after आज्यं.
4. MRSIK. om. स्रुचि निहितस्य; T. om. स्रुचि; T आहितस्य
for निहितस्य; JT om. तस्य.
5. J. after दद्यात् adds: अथैवं हुत्वा पश्चात् तद्धिरण्यं ब्रह्मणे दद्यात्.
6. R. ०श्चित्तं for ०श्चित्तहोमं.
11. J यज्ञो वाव यज्ञस्य प्रायश्चित्तिरिति for वेदः स एव; RTSK. om.
यथोक्ते उभे.
यज्ञविभ्रष्टस्य for यज्ञन्यूनत्वस्य.

तृतीयः खण्डः
अथ ऋत्विग्वरणं विधातुं स्तौति—
ते वा ऋत्विजः स यजमानः दैवा वा अन्य ऋत्विजो
मानुषा अन्ये । यं दैवा याजयन्ति देवलोकमेव स तैरवरुन्धे ।
न मनुष्यलोकम् । अथ यं मानुषा याजयन्ति मनुष्यलोकमेव 5
स तैरवरुन्धे । न देवलोकम् । अथ यमुभये याजयन्ति
देवलोकं चैव स तैरवरुन्धे । मनुष्यलोकं च ॥ १ ॥
ते वै प्रसिद्धा एव ऋत्विजः स विख्यात एव यजमानः । तत्र दैवाः
देवरूपा ऋत्विजः अन्ये तथा मानुषाः मनुष्यसंबन्धिनोऽप्यन्ये तत्र यं
यजमानं दैवा ऋत्विजो याजयन्ति स यजमानः देवलोकमेव तैः ऋत्विग्भिः 10
अवरुन्धे व्याप्नोति । न मनुष्यलोकम् । अथ पुनर्यं मानुषा ऋत्विजो
याजयन्ति स यजमानो मनुष्यलोकमेव तैरवरुन्धे न देवलोकम् । अथ
पुनः यं यजमानम् उभये दैवा मानुषाश्च ऋत्विजो याजयन्ति स देवलोकं
च मनुष्यलोकं च तैः उभयैः ऋत्विग्भिः अवरुन्धे ॥ १ ॥
एवम् उभयविधान् ऋत्विजः प्रशस्य तत्र दैवत्विग्वरणं विधत्ते— 15
स एतान् दैव.नृत्विजो वृणीत अग्निर्मे होतादित्यो
मेऽध्वर्युश्चन्द्रमा मे ब्रह्मा पर्जन्यो म उद्गाताकाशो मे सदस्य 17

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

3. Sh. देवता, M ते एते for ते वा ; M. देवा० for दैवा०.
4. M मानुष्या० for मानुषा० ; MTS. देवा for दैवा.
5. M मानुष्या० for मानुषा०.
6. RSI वाख्यातः, K व्याख्यातः for विख्यातः.
7. J adds तैर्देवैर्हेतुभिः before देवलोकं ; MT हेतुभि. for ऋत्विग्भिः J. om. एव तैः ऋत्विग्भिः.
8. TIS मानुष्या for मानुषाः.
9. RKTM देवा for दैवा ; T. प्रख्यातः for विख्यातः.

१८४ षड्विंशब्राह्मणम्
आपो मे होत्राशंसिनो रश्मयो मे चमसाध्वर्यवः ॥ २ ॥
स यजमानोऽग्निर्मे होतेत्यादिभिः सप्तभिः मन्त्रैः एतान् दैवानृत्विजो
वृणीतेति ॥ २ ॥
अथानन्तरं मानुषर्त्विग्वरणं विधत्ते—
स एतान् दैवानृत्विजो वृत्वाथैतान् मानुषान् वृणीत ।
य एनमभिराधयेयुः ॥ ३ ॥
स यजमानः एतानुक्तान् दैवान् ऋत्विजो यथोक्तप्रकारेण वृत्वा अथ
पश्चाद् एतान् मानुषान् ऋत्विजो वृणीत । ये ऋत्विजः एनमभिराधयेयुः
सम्यक् स्वस्वकर्मानुष्ठानेन फलप्राप्तिसमर्थं कुर्युः । तत्रायमृत्विग्वरणप्रकारः ।
एतन्नामकेनैतःसंस्थेनैतत्पृष्ठेनैतावद्दक्षिणेन यज्ञेनाहं यक्ष्ये । तत्र मे त्वं
होताध्वर्युरित्यादि ॥ ३ ॥
अथ देवयजनेषु विज्ञेयमुच्यते । तत्र प्रथमं क्षत्रियं प्रति देवयजन-
प्रार्थनां दर्शयति—
अथ क्षत्रियं देवयजनं याचेत् ॥ ४ ॥
अथशब्दो वाक्योपक्रमे । क्षत्रियं राजानं । देवयजनम्, देवा
इज्यन्तेऽस्मिन् देश इति देवयजनं यागदेशस्तं याचेत् यजमानः प्रार्थयेत् ॥ ४ ॥
राज्ञा देवयजने दत्ते यजमानस्तु किं ब्रूयादित्यत्राह—
स चेत्तस्मै दद्याद्देवयजनवान् भूया इत्येनं ब्रूयात् ॥ ५ ॥
स राजा यद्यस्मै देवयजनं दद्यात् तर्हि तं राजानं त्वं देवयजनवान्
भूया इत्याशीर्वचनं ब्रूयात् ॥ ५ ॥
विपर्यये वचनप्रकारं दर्शयति—
न चेत्तस्मै दद्याद्यदहं देवयजनं वेद तस्मिंस्त्वोत्
वृश्चानीत्येनं ब्रूयात् ॥ ६ ॥
2. J. ०दिना प्रतिमन्त्रं for ०दिभिः सप्तभिः मन्त्रैः; R adds
देवास्तान्, TK देवान् तान् after मन्त्रैः; MTSK देवान् for दैवान्.
9. J फलाप्तेः for फलप्राप्ति०.
10. M. भवता हौत्रमाध्वर्यवमौद्गात्रं ब्रह्मत्वम for मे त्वं होताध्वर्युः.
16. K. इष्यन्ते for इज्यन्ते; J om. प्रार्थयेत्.
18. M चैत्तदस्मै for चेत्तस्मै; KTIS. अस्मै for तस्मै.

-like shape with a tick?
Wait, look at footnote 9:
"9. J एवाग्निभूयापश्रद्ध० for अग्न्यादि०."
Footnote 9 says "for अग्न्यादि०"!
So the text in line 9 has "अग्न्यादि०"!
Wait, why does line 8 end with "एतेष्व-"?
Look at line 8 end:
"एतेष्व-"
Line 9 start:
Wait, does it have "ग्न्यादिरूपेष्वेव" or "अग्न्यादिरूपेष्वेव"?
Wait, look at line 9:
There's an 'ग्न्या' or 'ऽग्न्या'?
Look closely at line 9:
"ग्न्यादिरूपेष्वेव" - wait, before 'ग्न्या', there is a letter?
It looks like 'ग्न्या' with a space before it, or is it 'ऽग्न्या'?
Wait, line 8 has: "एतेष्व-"
So it is broken across the line: "एतेष्व-" + "ग्न्यादिरूपेष्वेव" = "एतेष्वग्न्यादिरूपेष्वेव"!
Wait, but look at the start of line 9:
The text starts with:
What are the characters?
There is a letter with a vertical stroke: 'ग्न्या' or 'अग्न्या'?
Wait, look at line 9:
The first character looks like '

पर्जन्यो म उद्गाता । स मे देवयजनं ददातु । उद्गात-
र्देवयजनं मे देहीत्युच्चैः । आकाशो मे सदस्यः । स मे
देवयजनं ददातु । सदस्य देवयजनं मे देहीत्युच्चैः । आपो
मे होत्राशंसिनः । ते मे देवयजनं ददतु । होत्राशंसिनो
देवयजनं मे दत्तेत्युच्चैः । रश्मयो मे चमसाध्वर्यवः । ते मे
देवयजनं ददतु । चमसाध्वर्यवो देवयजनं मे दत्तेत्युच्चैः ॥ ९ ॥
मे मम अग्निरेव होता । सोऽग्निरूपो होता मे मह्यं देवयजनं
ददातु इत्युपांशूचार्य होतर्मे देवयजनं देहीत्युच्चैर्मन्त्रयेत् । अन्यदप्येवं
व्याख्येयम् ॥ ९ ॥
यथोक्तप्रकारं प्रशंसति—
ता वा एता देवता ऋत्विजामेव वाग्भिर्देवयजनं
ददति । स दत्ते यजते ॥ १० ॥
ता एता अग्न्यादय एव देवता ऋत्विजां संबन्धिनीभिः प्रार्थना-
रूपाभिः वाग्भिः प्रार्थिताः सत्यो देवयजनं ददति । यजमानाय प्रयच्छन्ति ।
स च यजमानोऽग्न्यादिभिरेव दत्ते देवयजने यजते । न तु मानुषैर्दत्त
इत्यर्थः ॥ १० ॥
कीदृशं देवयजनमित्याशङ्क्य तल्लक्षणं दर्शयितुमुपक्रमते—
यदुन्नतं भूम्या अनूषरं यत्र बहुला ओषधयश्चा-
त्वालसारिण्यो यत्रापः स्युस्तस्य नु पुरः ॥ ११ ॥
यत् भूतलं भूम्याः स्वसमीपस्थाया भूमेरुन्नतं स्वयमेव । न तु
समीपस्थं प्रदेशान्तरम् । उन्नतं तदेव देवयजनत्वेन ग्राह्यम् । तथा च
द्राह्मायणः—न चास्य स्थलतरमदूरे स्यात् (१.१ १८) इति ।
अस्यार्थः । अस्य देवयजनस्यादूरे समीपे स्थलतरम् अत्युन्नतं देशान्तरं न