षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

सप्रशंसं पक्षान्तरमाह—
स्थावरा याः शीपल्यास्तास्वभ्यवेयुः । इतो मा यज्ञो
विक्षुब्धः प्रत्युपतिष्ठाता इति ॥ ३४ ॥
याः स्थावराः अचलाः [शीपल्याः] शैवलयुक्ताश्च आपः सन्ति
तास्वभ्यवेयुरवभृथार्थम् । इतोऽस्मात् कृतोऽद्ध्र्यो यज्ञो विक्षुब्धः सन् मा
प्रत्युपतिष्ठातै । मा गच्छत्विति । शैवलास्वप्सु गमनमित्यर्थः । अत्र
संभवासंभावाभ्यां विकल्पो व्यवस्थितो द्रष्टव्यः ॥ ३४ ॥
नदीतटाकयोर्मध्ये यत्रापो भूयिष्ठास्तत्रैव गच्छेयुरिति नियममाह—
अतो वाव यतरथैव कतरथा चापः स्युस्तद-
भ्यवेयुः ॥ ३५ ॥
अतो वाव अपि च यतरथा कतरथा चैव यत्रकुत्रचित् । पक्षद्वयस्य
पूर्वमुपन्यस्तत्वात् द्वयोरेकतरस्य निर्धारणार्थे तरप् । आपो भूयिष्ठाः स्युः ।
तत्रैव अभ्यवेयुरिति ॥ ३५ ॥
उक्तार्थविदं प्रशंसति—
यद्वै विद्वान् कर्म करोत्यस्मादिदमिति वसीयानेव
तेन भवति ॥ ३६ ॥
व्याख्यातचरमेतत् ॥ ३६ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
2. TIS. शैवल्या० for शीपल्या०
4. J. शैवल्याः, RTISK शैवलवत्यः for शीपल्याः.
5. RTISK om. इतः; and कस्मात् for अस्मात्; RIS तेभ्यो,
M. कुतो हेतोर् for कृतोऽद्ध्र्यो०
12. JMTIK तरच् for तरप्.

पञ्चमः खण्डः
अथाभिचरणीययज्ञेषु एकस्यै हिंकरोतीत्याद्याः पञ्चानुवाकाः त्रिवृदादीनां
त्रिणवपर्यन्तानां विष्टुतिचोदनाः । तत्र त्रिवृत्स्तोमस्येषुसंज्ञिके द्वे विष्टुती स्त
इति तद्विधायकं ब्राह्मणमेवमाम्नायते—
एकस्यै हिंकरोति स प्रथमया । तिसृभ्यो हिंकरोति
स मध्यमया । पञ्चभ्यो हिंकरोति स उत्तमया । एकस्यै हिंकरोति
स प्रथमया । तिसृभ्यो हिंकरोति स पराचीभिः । पञ्चभ्यो
हिंकरोति स एकया स एकया स तिसृभिः । इषुस्त्रिवृतो
विष्टुतिः ॥ १ ॥
प्रथममुद्गाता एकस्यै एकासृचं गातुं हिंकरोति हिंकारं कुर्यात् ।
क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि (पा. २. ३ १४) इति सर्वत्र चतुर्थी । सः
हिंकर्ता प्रथमया ऋचा गायेदिति शेषः । ततः तिसृभ्यः तिस्र ऋचो गातुं
हिंकरोति । स मध्यमया द्वितीया त्रिर्गायेत् । पञ्चभ्यो हिंकरोति । स हिंकर्ता
उत्तमया तृतीयया ऋचा पञ्चकृत्वो गायेदित्येका विष्टुतिः। अथ एकस्यै हिंकरोति।
स प्रथमयेति पूर्ववद्व्याख्येयम् तिसृभ्यो हिंकरोति । स पराचीभिस्तिसृभिः
ऋग्भिः आनुलोम्येन गायेदित्यर्थः । पञ्चभ्यो हिंकुर्यात् । स प्रथममेकया गायेत् ।
ततः स एकया द्वितीया गायेत् । स हिंकर्तोद्गाता तिसृभिः तृतीयया ऋचा
त्रिर्गायेदिति । एवं त्रिवृत इषुसंज्ञिका विष्टुतिर्द्वितीयेत्यर्थः ॥ १ ॥
अनया कर्तव्यतां दर्शयति—
अभिचरन्त्स्तुवीत ॥ २ ॥
3. M JRSIK ०संज्ञके for ०संज्ञिके.
10. J adds सः before प्रथमम् .
13. J. Subst मध्यमयेति मध्यमया ऋचा for मध्यमया; J.
for द्वितीया.
14. J अतः for अथ.
17. RSIK अतो for ततः and om. स एकया
द्वितीया; RSIK सकृत् for गायेत् .

एतया द्विविधया विष्टुत्या अभिचारकर्म कुर्वाणः स्तुवीतेत्यर्थः ॥ २ ॥
अस्या विष्टुतेरिषुणा साम्यं दर्शयति--
अनीकं प्रथमा । इषुर्घनुर्ज्या यत्तिस्रः संदधाति, व्येव
पञ्चभिः सृजते ॥ ३ ॥
उभयत्राद्ये पर्याये प्रथमा ऋक् अनीकम् इषुधारास्थानीयम् । मध्यमे पर्याये
यत् यास्तिस्रो गीतिनिष्पन्ना ऋचः संदधाति [संधानं] करोति ता इषुः शरः
धनुश्च ज्या मौर्वी चेति तिस्र एतत्स्थानीया इत्यर्थः । एताभिः द्विविधाभिः
शरं शरासने संदधाति खलु । एवमेव पञ्चभिः, उक्ताः पर्यायास्ताभिः सृजते ।
धनुषि संहितमिषुं लक्ष्यदेशं प्रति विसृजति । अत्रानीकादिविसर्जनान्ताः
पञ्च संख्याः शरे विवर्तन्त इति तत्साम्यं द्विविधाया विष्टुतेर्युक्तमित्यर्थः ॥ ३ ॥
तत्प्रशंसति--
स्तृणुते भ्रातृव्यं वसीयानात्मना भवति य एतया स्तुते ॥ ४॥
य एतया विष्टुत्या स्तुते स भ्रातृव्यं सपत्नं स्तृणुते हिनस्ति ।
स्तृ-हिंसायाम् इति धातुः । आत्मना स्वेनैव अन्यनिरपेक्षेण वसीयान्
अतिशयेन वसुमान् भवतीति ॥ ४ ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

३. MIK इषुधनुर् for इषुर्घनुर्.
५. MTK add इति after ऋक् ; RI इषुः रणस्थानीयां for इषुधारा-
स्थानीयम्; M ॰स्थानीया, T ॰प्रस्थानीयां K ॰स्थानीयान् for ॰स्थानीयम्.
६. J तदासन्नं for शरः धनुश्च.
७. RIS. om. च after धनुश् ; KTM. Subst. द्विशरं for
द्विविधाभिः शरं.
८. J ॰सनं ड्यां संदधाति for ॰सने संदधाति; RIS परम्, KT पवम्
for एवम्; J एभिरुक्तैः अपशव्यां आयामस्रथाभिः, R. उत्तमपर्यायस्ताभिः KT
उक्ता पर्यायस्ताभिः for उक्ताः पर्यायास्ताभिः.
९. RJS. धनुःषु for धनुषि; RJTKSI संहिताम् for संहितम् ; RISK
इषु० for इषुं.
१०. TRJI. शरेऽपि for शरे वि०.
१३. MRIS हिंसति for हिनस्ति.

षष्ठः खण्डः
पञ्चदशस्तोमस्य विष्टुतिविधायकं ब्राह्मणमेवमाम्नायते--
तिसृभ्यो हिंकरोति । स पराचीभिस्तिसृभ्यो
हिंकरोति । स पराचीभिर्नवभ्यो हिंकरोति । स तिसृभिः
स तिसृभिः स तिसृभिः ॥ १ ॥
आद्यावुभौ पर्यायौ पराचीभिरानुलोम्येन पठिताभिस्तिसृभिः ऋग्भिः
कार्यौ । तृतीयः पर्याय एकैकस्या ऋचस्त्रिरावृत्त्या कार्य इत्यर्थः ।
पञ्चदशस्य विष्टुतिरिति ॥ १ ॥
अथास्यां कर्तव्यत्वं दर्शयति—
अभिचरन्स्तुवीत ॥ २ ॥
उक्तं पञ्चदशं स्तौति—
वज्रो वै त्रिवृत् । वज्रस्त्रिणवः । यत्त्रिवृत्त्रिणवाभ्यां
पञ्चदशं विदधाति । वज्रमेव तत्सम्यक् संदधाति ॥ ३ ॥
वज्रो वै वज्र एव त्रिवृत्स्तोमः । त्रिणवस्तोमोऽपि वज्रः । तस्य
त्रयस्त्रिवृत एवेति । त्रिणवस्य वज्रत्वं त्रिवृत्स्वसद्भावात् । एतावता किं
कृतमित्यत उक्तं यद्येवं त्रिवृत्त्रिणवाभ्यां उभाभ्यां स्तोमाभ्यां पञ्चदशस्तोमं
विदधाति [तर्हि] वज्रमेव तत्सम्यक् संदधातीति । तिसृभिस्त्रिवृतो विधानं
9. JMTK. om. अस्यां ; I. अस्य for अस्यां.
14. MTK वज्रम for वज्रः• J adds वज्रस्य after तस्य.
15. RJ om. त्रयः; J adds वज्रस्य after त्रिणवस्य; J त्रिवृत्स्वभावात् ,
M. तृवत्त संभवात् for त्रिवृत्स्वसद्भावात् .
16. TISK om. अतः; J M om. उभाभ्यां; T om. पञ्चदश.
17. JTRIS. om. वज्रमेव...संदधाति. See CN; M. विधानात्
for विधानं

नवभिः त्रिणवस्येति । तत् तेन वज्रमेव सम्यक् समीचीनं संदधाति ।
अवयविनं वज्रं वज्रावयवे संदधातीत्यर्थः ॥ ३ ॥
वज्रस्य त्रिवृत्त्रैणवसादृश्यं दर्शयति—
एवमिव वै वज्रः साधुः । यदारंभणतोऽणीयान्
प्रहरणतः स्थवीयान् ॥ ४ ॥
एवमिव वै एवमेव खलु वज्रः साधुः शत्रूणां साधको भवति । यद्
यस्मादयं वज्रः आरम्भणतः प्रथमतः ग्रहणप्रदेशे अणीयान् अणुत्तरो
भवति । प्रहरणतः प्रहरणप्रदेशे शल्ये स्थवीयान् । स्थूलतरो भवति ।
अत्रापि प्रथमसंख्या नवसंख्यापेक्षया अल्पा । नवसंख्या अधिका ।
अन्यसंख्याया अभिहितत्वात् ॥ ४ ॥
तत्प्रशंसति—
तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते । वसीयानात्मना
भवति य एतया स्तुते ॥ ५ ॥
य एतया स्तुते तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते हिनस्तीति ।
शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

१. M. नवति for नवभिः.
९. RI प्रथमं त्रिवृतो for प्रथमसंख्या; TK. प्रथमत्वसंख्यापेक्षया for
प्रथमसंख्या नवसंख्या...पेक्षया; RSI अल्पत्वं, M. अनल्पा for अल्पा;
KMT ०संख्याधिका RIS. संख्याया अधिकाया for ०संख्या अधिका.
१४. L. यत एवं for य एतया. MTK एव for एतया. TMT ...

सप्तमः खण्डः
सप्तदशस्तोमविष्टुत्या कर्तव्यतां दर्शयति—
एतयैवाभिचरन्स्तुवीत ॥ १ ॥
एतया वक्ष्यमाणया विष्टुत्या अभिचरन् शत्रून् जिघांसुः स्तुवीत ॥ १ ॥
सप्तदशं स्तौति—
वज्रो वै त्रिवृत् । वज्रः पञ्चदशः । वज्रः त्रिणवः ।
यत् त्रिवृत्पञ्चदशत्रिणवैः सप्तदशं विदधाति वज्रमेव
तत्सम्यक् संदधाति ॥ २ ॥
वज्रस्य त्रिवृत्वं सुप्रसिद्धम् । वज्रः पञ्चदशः । एतस्यैन्द्रत्वात् ।
वज्रस्त्रिणवः । यत् यस्मात् त्रिवृदादिभिः सप्तदशं विदधाति । तिसृभिः
त्रिवृतो विधानम् , पञ्चभिः पञ्चदशस्य नवभिः त्रिणवस्य । एतदुक्तं भवति ।
तिसृभिः पराचीभिः प्रथमः पर्यायः । पञ्चभिः मध्यमो नवभिरुत्तम इति । तत्
तेन वज्रमेव वज्रावयवे सम्यक् संदधातीति ॥ २ ॥
वज्रस्य त्रिवृदादिसादृश्यं दर्शयति —
एवमिव वै वज्रः साधुः यदारम्भणतोऽणीयान्
प्रहरणतः स्थवीयान् ॥ ३ ॥
अत्र पञ्चदशापेक्षया त्रिवृतोऽल्पसंख्या । तस्यापि त्रिणवापेक्षयेति ।
शिष्टं व्याख्यातम् ॥ ३ ॥
तत्प्रशंसति—
तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते । वसीयानात्मना
भवति । य एतया स्तुते ॥ ४ ॥
एतया सप्तदशविष्टुत्या । समानमन्यत् ॥ ४ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥
2. J adds अथ before सप्त; RIS. ०विष्टुत्याः for ०विष्टुत्या•
9. J (ए)व तथास्वात् for (ऐ)न्द्रत्वात् .
10. MIK add इति after विदधाति.

अष्टमः खण्डः
अथैकविंशतिस्तोमस्य विष्टुतिविधायकं ब्राह्मणमेवाम्नायते--
तिसृभ्यो हिंकरोति । स पराचीभिर्नवभ्यो हिंकरोति ।
स तिसृभिः स तिसृभिः स तिसृभिर्नवभ्यो हिंकरोति । स
तिसृभिः स तिसृभिः स तिसृभिरभिचरन्स्तुवीत ॥ १ ॥
तिसृभ्यः तिस्रो गातुं हिंकुर्यात् । सः हिंकर्ता पराचीभिरानुलोम्येन
पठिताभिः आद्यं पर्यायं कुर्यादिति शेषः ! उत्तरौ एकैकस्या ऋचः त्रिरावृत्त्या
कार्यावित्यर्थः । अनया एकविंशस्तोमविष्टुत्या अभिचरन् पुरुषः स्तुवीतेति
शेषः ॥ १ ॥
उक्तमेकविंशं स्तौति--
वज्रो वै त्रिवृद् । वज्रः त्रिणवः । यत्त्रिवृत्तिणवाभ्या-
मेकविंशं विदधाति वज्रमेव तत्सम्यक् संदधाति ॥ २ ॥
यत् येन त्रिवृत्तिणवाभ्यां स्तोमाभ्याम् एकविंशं विदधाति ।
तिसृभिः त्रिवृतो विधानम् । नवभिः त्रिणवस्येति ॥ २ ॥
वज्रस्य त्रिवृदादिसादृश्यं प्रशंसां च करोति--
एवमिव वै वज्रः साधुः । यदारम्भणतोऽणीयान्
प्रहरणतः स्थवीयाँस्तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते । वसीयाना-
त्मना भवति । य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
एतया एकविंशस्तोमविष्टुत्या स्तुते । शिष्टं व्याख्यातचरम् ॥ ३ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये अष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥
6. J. subst. हिंकरोति सः for तिस्रो गातुं हिंकुर्यात् । सः हिंकर्ता.
7. JT add ऋग्भिः after पठिताभिः; J. गायेत् for कुर्यात्.
10. RI. उत्तमम् for उक्तम्.
15. M अपि for च.

नवमः खण्डः
अथ त्रिणवस्य विष्टुतिविधायकं ब्राह्मणमेवमाम्नायते—
नवभ्यो हिंकरोति । स तिसृभिः स तिसृभिः स
तिसृभिः । नवभ्यो हिंकरोति । स तिसृभिः स तिसृभिः स
तिसृभिः । नवभ्यो हिंकरोति । स तिसृभिः स तिसृभिः स
तिसृभिः । अभिचरन्स्तुवीत ॥ १ ॥
उद्गाता नवभ्यो नव ऋचो गातुं हिंकुर्यात् । स हिंकर्ता त्रीनपि
पर्यायान् एकैकस्या ऋचस्त्रिरावृत्त्या तिसृभिः ऋग्भिः कुर्यादित्यर्थः ।
अनया त्रिणवस्तोमविष्टुत्या अभिचरन् स्तुवीतेति शेषः ॥ १ ॥
उक्तं त्रिणवं वज्रसादृश्येन प्रशंसति—
वज्रो वै त्रिणवः वज्रमेव तत्पराञ्चं प्रवर्तयति
स्तुत्यै । तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते । वसीयानात्मना
भवति य एतया स्तुते ॥ २ ॥
त्रिणव एव वज्रः । तिसृभिः त्रिवृद्भिः निष्पन्नत्वात् । त्रिवृतो वज्रत्वं
प्रसिद्धम् । तत् तस्मात् वज्रमेव पराञ्चं परागञ्चनं प्रवर्तयति । भ्रातृव्यस्तृत्यै
हिंसायै । ऋचामानुलोम्येन गीयमानत्वात् पराक्त्वमित्यर्थः । तेन पाप्मानं
6. MK. om. अभिचरन्स्तुवीत.
7. M. नवर्चं उद्गातुं for नव ऋचो गातुं.
9. I. विशेषः for शेषः.
14. J. त्रिणवत्वात् for त्रिवृद्भिः निष्पन्नत्वात् ; J. subst. वज्र एव
प्रसिद्धः for वज्रत्वं प्रसिद्धम् .
15. J. om. परागञ्चनं ; J. om. भ्रातृव्यस्तृत्यै...हिनस्ति.
16. M. परार्थं०, RIS. पराङ्क्त्व० for पराक्त्व०
५० 9

१३० षड्विंशब्राह्मणम्
भ्रातृव्यं हिनस्ति । यः पुमानेतया त्रिणवविष्टुत्या स्तुते । आत्मनैव वसीयान्
बहुमत्तमो भवतीति ॥ २ ॥
इति षड्विंशब्राह्मणे तृतीयाध्याये
नवमः खण्डः ॥ ९ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति श्रीराजाधिराजराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्य-
धुरंधरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे
षड्विंशब्राह्मणभाष्ये तृतीयोध्यायः समाप्तः ॥ ३ ॥
3. J. इति आभिचारार्थविष्टुतः समाप्तः ॥ for इति षड्विंश...खण्डः ॥

चतुर्थोऽध्यायः
प्रथमः खण्डः
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमानुवाके पञ्चविंशब्राह्मगोक्ताद् द्वादशाहाद्
विविक्तस्य व्यूढद्वादशाहस्य धर्मा निरूप्यन्ते । तत्र प्रथमम् आद्यन्तयोः
प्रायणीयोदयनीययोर्द्वोः सर्वयज्ञसाधारणत्वात् अवशिष्टानामह्नां मध्ये दशमस्या-
प्यतिक्रियत्वात् तत्रापि न किंचिद्वक्तव्यमस्तीत्यतोऽवशिष्टस्य नवरात्र-
स्यैवात्र भेदा अनुवर्ण्यन्ते ॥
तत्र प्रथमं प्रथमत्रिरात्रस्य धर्मविशेषमाह—
स्वरान्तः प्रथमस्त्रिरात्रो गायत्री ॥ १ ॥
प्रथमस्त्रिरात्रः स्वरान्तः स्वरितमक्षरम् अन्ते यस्य सः, तथोक्तः ।
त्रिरात्रसंबन्धी पवमानः स्वरान्त इति भावः । तथा च पञ्चविंशब्राह्मणे
आर्भवपवमाने सामविध्यन्तरमाम्नायते— स्वारमु स्वरेण (तां.ब्रा. ११.५.२६)
इति । तथा छन्दो गायत्री । तत्रत्यं छन्दो गायत्रीप्रमुखमित्यर्थः ॥ १ ॥
3. M. om. यस्य...महेश्वरम्.
5. J. om. अथ; M. om. चतुर्थाध्यायस्य प्रथमानुवाके; RIS.
०वाकेन for ०वाके; RJIS. ब्राह्मणोक्त० for ब्राह्मगोक्ताद्; M. ०हद्विविधोक्तस्य
for ०हाद्विविक्तस्य.
8. RIS ०कृतत्वात्, MK ०क्रयत्वात् for ०क्रियत्वात्; JM. om. अतः;
J. ०रात्रस्य धर्म०, MK. ०रात्रस्यैव न for ०रात्रस्यैवात्र; S ०रात्रभेदा for
रात्रस्यैवात्र भेदा.
10. RJM. om. प्रथम०.
13. J ०संबन्धिनः, KSIT ०संबन्धः for ०संबन्धी; J. पवमानाः
स्वरान्ताः for पवमानः स्वरान्तः.
14. K. अभ्यव० for आर्भव०; KJS ०मान for ०माने; MK. ०समा०
for ०साम०; J. स्वारमुख्येन, MT. स्वरमुख्येण for स्वारमु स्वरेण.
15. RIS तत्र for तत्रत्यं.

[Header]
१३२ षड्विंशब्राह्मणम्

प्रायशो गायत्रत्वात् प्रातःसवनस्य तदुभयं प्रशंसति—
प्राणो वै गायत्री । प्रजापतिः स्वरः । प्रजापति-
मेवाप्नोति ॥ २ ॥
गायत्री प्राण एव । प्राणापानव्यानैः त्रिवृत्प्राणः । गायत्र्यपि त्रिपदा ।
अतो गायत्र्याः प्राणसाम्यम् । अथवा मुखे प्राणो गायत्र्यपि मुखादुत्पन्नेति
प्राणसाम्यं द्रष्टव्यम् । तस्मात् तेन च्छन्दसा यजमानः सर्वमायुरेतीति शेषः ।
स्वरः प्रजापतिरेव । तयोस्तादात्म्यं शास्त्रसिद्धमेव । तेन स्वरेण देहान्ते
यजमानः प्रजापतिमेवाप्नोति ॥ २ ॥
द्वितीयत्रिरात्रधर्ममाह—
निधनान्तो द्वितीयस्त्रिष्टुप् ॥ ३ ॥
द्वितीयः त्रिरात्रेः निधनान्तः निधनम् अन्ते यस्य सः, तथोक्तः ।
द्वितीयाः पवमाना निधनान्ता इत्यर्थः । तथोक्तं पञ्चविंशब्राह्मणे—निधनान्ताः
पवमाना भवन्ति (तां.ब्रा. १३.५.२८) इति । तथा त्रिष्टुप् तदीयच्छन्दोव्यूहेन
त्रिष्टुप्प्रमुखम् ॥ ३ ॥
तदुभयं प्रशंसति—
वीर्यं वै त्रिष्टुप् । त्रैष्टुभः पुरुषः [निधनम्] ।
पुरुषमेवाप्नोति ॥ ४ ॥
त्रिष्टुब् वीर्यमेव । इन्द्रेण सहोत्पन्नत्वात् । पुरुषस्त्रैष्टुभः । चतुष्पाद्भ्यो
वीर्यवत्तमत्वात् । निधनं निधानं तदास्थितः पुमान् । तेनाश्रयाश्रयिसंबन्धेन
पुरुषशब्देन निधनं लक्ष्यते । तथा च निधनं त्रैष्टुभमित्यर्थः । तेन यजमानः
पुरुषं पुत्रपौत्रादिकमेवाप्नोति ॥ ४ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

1. J. om. प्रायशो०.. प्रशंसति.
2. J प्राणो वै प्राण एव गायत्री for गायत्री प्राण एव.
3. RIS. om. यजमानः.
4. KMT ०विरुद्धम् for ०सिद्धम्.
5. J जगती० for तदीय०.
6. MK. प्राङ्मुखम् for प्रमुखम्.
7. निधनं See CN.
8. MK. विर्य(M. वीर्ये) वर्तमान for वीर्यवत्तमत्वात्; J तदाश्रितः for तदास्थितः; MITSK श्रयाश्रयिसंबन्धेन for ०श्रयाश्रयिसंबन्धेन.

[Header] चतुर्थोऽध्यायः (१) १३३

तृतीयत्रिरात्रधर्ममाह—
इडान्तस्तृतीयो जगती ॥ ५ ॥
तृतीयत्रिरात्र इडान्तः इडा अन्ते यस्य सः, तथोक्तः । तदीयाः
पवमाना इडान्ता इत्यर्थः । तथा चोक्तं पञ्चविंशब्राह्मणे—इडान्ताः पावमानाः
भवन्ति (तां. ब्रा. १४. ५. ३१.) इति । जगती तदीयच्छन्दोव्यूहेन जगती-
प्रमुखमित्यर्थः ॥ ५ ॥
तदुभयं प्रशंसति—
पशवो वा इडा । पशवो जगती । जागताः पशवः ।
पशूनेवाप्नोति ॥ ६ ॥
अतिरोहितार्थमेतत् ॥ ६ ॥
ननु यदि गायत्रः प्रथमत्रिरात्रः तर्हि प्रथमे विनियुक्ताया एव गायत्र्या
द्वितीयतृतीययोरप्यह्नोः प्रयोगात् तस्य यातयामत्वं भवेदित्यत आह—
प्रसृतच्छन्दाः प्रथमस्त्रिरात्रः। तेन सोऽयातयामा ॥ ७ ॥
सत्यम् । तथापि प्रथमत्रिरात्रः प्रसृतच्छन्दाः प्रसृतानि विस्तीर्णानि
गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि यस्मिन्निति स तथोक्तः । प्रातःसवनस्य गायत्रत्वात् ।
माध्यंदिनसवनस्य त्रैष्टुभत्वात् । तृतीयसवनस्य जागतत्वाच्च । तेनैव च्छन्दो-
भेदेन सोऽयं त्रिरात्रोऽयातयामः । गतसारो न भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥
अथ द्वितीयत्रिरात्रस्य च्छन्दोविभागेनायातयामत्वं दर्शयति—
अथोत्तरस्य च्छन्दांसि व्यूहन्ति । त्रिष्टुभः प्रतिपदो
भवन्ति । त्रिष्टुभां लोके जगत्यो जगतीनां गायत्र्यस्तेन
सोऽयातयामा ॥ ८ ॥
अथशब्दो वाक्योपक्रमे । उत्तरस्य द्वितीयत्रिरात्रस्य च्छन्दांसि
व्यूहन्ति । व्यूहेन विभिन्नानि कार्याणि कुर्युः । तस्यैव विवरणम् । त्रिष्टुभः

३. MTK अन्तो for अन्ते.
१९. Sh Ms. जगत्यः प्रतिपदो भवन्ति । जगतीनां लोके त्रिष्टुभस्त्रिष्टुभां
for त्रिष्टुभः...जगतीनां.
11

१३४ षड्विंशब्राह्मणम्

त्रिष्टुप्छन्दस्काः प्रतिपद्यन्ते प्रारभ्यन्ते आभिः ऋग्भिरिति प्रतिपद् आद्या
भवन्ति । तत्र बहिष्पवमानानाम् आज्यगणानां गायत्रीणां स्थाने त्रिष्टुभो
भवन्तीत्यर्थः । त्रिष्टुभां लोके स्थाने माध्यंदिनपवमानान्तेषु जगत्यो भवन्ति ।
जगतीनां लोके आर्भवपवमानान्तेषु गायत्र्यो भवन्ति । तेनैव छन्दोव्यूहेन
सोऽयं द्वितीयत्रिरात्रोऽयातयामा ॥ ८ ॥
अथ तृतीयत्रिरात्रस्यापि च्छन्दोव्यूहेनायातयामत्वं दर्शयति—
अथोत्त॒मस्य॒ च्छन्दाँ॑सि॒ व्येवो॑हन्ति । जग॑त्यः
प्र॒तिपदो॑ भवन्ति । जग॑तीनां लो॒के त्रि॒ष्टुभः॑ । त्रि॒ष्टुभां
गा॑य॒त्र्यः॑ । तेनो॑ ए॒व सोऽया॑तयामा ॥ ९ ॥
अथ उत्तमस्य तृतीयत्रिरात्रस्य च्छन्दांसि व्यूहन्त्येव । कथम् ? तत्र
बहिष्पवमानाज्येषु जगत्यः प्रतिपदो भवन्ति । जगतीनां स्थाने त्रिष्टुभो
भवन्ति । त्रिष्टुभां स्थाने गायत्र्यः तेनैव च सोऽयं तृतीयत्रिरात्रोऽयातयामा
भवेदिति ॥ ९ ॥
यथोक्तमर्थं स्तौति—
अपि॑ वा ए॒ता अ॒न्यो॒न्यस्यै॑ लो॒कम॒भ्यध्या॑यन् ।
काम॑मेवैना गमयति । आप्नो॑ति॒ तं कामं॒ यस्मै॒ कामा॒यैष
आ॒ह्रियते॑ ॥ १० ॥

1. J. adds ऋचः before प्रति०; RISK. om. प्रारभ्यन्ते ; MTISK
   om. ऋग्भिः; J om. इति.
2. RIS अत्र for तत्र; J. आज्यानां च तद्गतानां for आज्यगणानाम्.
3. J. om. लोके; J. स्थानेषु for स्थाने.
4. TK. अजगतीनां for जगतीनां; J. स्थाने आर्भवान्ते for लोके
   आर्भवपवमानान्तेषु ; J adds इति after भवन्ति.
5. K. om. द्वितीयत्रिरात्रः.
6. KJT. व्यूहत्वेन for व्यूहेन.
7. Sh Ms. त्रिष्टुभः प्रतिपदो भवन्ति । त्रिष्टुभां लोके जगतीनां for
   जगत्यः...०त्रिष्टुभां.
8. M. adds एतत् before कथम्.
9. MJTRIS. अभि for अपि.

चतुर्थोऽध्यायः (१) १३५
एता विभिन्नच्छन्दस्का ऋचः अन्योन्यस्यै लोकं व्यूहेन परस्परस्थान-
मभ्यध्यायन् । अधितिष्ठन्त्येव । एनाः विभक्तिपरिणामः । एताभिः परस्परं लोकं
प्राप्ताभिः ऋग्भिः कामम् अभीष्टमेव यजमानो गमयति गच्छति । तस्यैव
विवरणम् । यस्मै कामाय यं कामं प्राप्तुम् एष द्वादशाह आदियते
अनुष्ठीयते तं काममाप्नोति ॥ १० ॥
अथ प्रथमत्रिरात्रस्य प्रसृतच्छन्दस्त्वं द्वितीयतृतीययोर्व्यूढच्छन्दस्त्वं
च स्तौति—
तस्माद्युजौ न सहग्वहतस्तस्माद्विपरिणीतौ वहीयांसौ
भवतस्तस्मादुभयतोदन्तः स्यदन्ते ॥ ११ ॥
अतो यतो यज्ञात्मकस्य रथस्य वाहनस्थानीयानि गायत्र्यादीनि
च्छन्दांसि वैषम्येण तं वहन्ति तस्माद्युजौ विषमबलौ गजाश्वावेकत्र युक्तौ सन्तौ
सहक् समानं न वहत इत्येतेन प्रथमे ऽहनि सवनत्रयस्य यज्ञवहनद्वारा
प्रसृतच्छन्दस्त्वं स्तुतं भवति । यस्माच्छन्दांसि अन्योऽन्यस्थानं प्राप्तान्येव
यज्ञहारीणि वहन्ति । तस्माल्लोके विपरिणीतौ कालप्रभेदेन अन्योऽन्यस्थानं
प्राप्तौ पूर्वाह्णे दक्षिणतो युक्तमनड्वाहं विमुच्य मध्याह्ने तत्स्थाने उत्तरतोऽवस्थिते
युक्ते तत्स्थानेऽपि दक्षिणतः स्थिते युक्ते सति उभावपि वहीयांसौ वोढृतरी
1 M. adds अपि वा after एता०; J विच्छिन्न० for विभिन्न०;
M. adds एकैकस्य after अन्योन्यस्यै; M. adds अध्यायन् after लोकम् .
2. RI एनां विपरिमाणं, KT एनामपि भक्तिपरिमाणः for एनाः
विभक्तिपरिणामः.
6. MK. प्रथमस्य for प्रथम० ; J. om. द्वितीय...च्छन्दस्त्वं च;
MTK व्यूह० for व्यूढ.
11. J. भवन्ति for तं वहन्ति.
12. J. अनेन for एतेन; J नवरात्रस्य for सवनत्रयस्य.
13. RIS. om. प्रसृत०...पूर्वाह्णे; K प्रसूतां M प्रसृत्वं for प्रसृत
च्छन्दस्त्वं; KM. om. स्तुतं भवति । ...दक्षिणतो; J. ०च्छन्दः for ०च्छन्दस्त्वम् .
15. RI प्रातः for दक्षिणतो०; S. om. दक्षिणतो०; S. प्रयुक्तं for युक्ते;
I तत्तत् for तत्; RI उत्तर० for उत्तरतो०.
16. RI. om. अपि; RIK दक्षिण० for दक्षिणतः.

१६६ षड्विंशब्राह्मणम्

भवत इत्यनेनोत्तरयोस्त्रिरात्रयोश्छन्दसां व्यूहनं स्तुतं भवति । यस्मात् नवरात्रस्य
च्छन्दांसि विलक्षणस्थानावस्थितानि तस्मादेव उभयतोदन्तोऽश्वादयः स्यदन्ते
एकतोदद्भ्यो गवादिभ्योऽधिकं गच्छन्तीत्यनेन नवरात्रस्य च्छन्दसां स्थानवैषम्यं
स्तुतं भवतीति वाक्यत्रयस्याप्यर्थवत्ता ॥ ११ ॥
इदानीं प्रकृतिभूते द्वादशाहे परीतो षिञ्चता सुतम् (सा. ५१२)
अभि सोमास आयवः (सा. ५१८) इति साध्यासयोः प्रगाथयोः प्रगाथांशे
प्रग्रथनेन तिसृष्वेकं साम गीयते । अध्यास्यायां द्विपदायामन्यत् । अत्र
व्यूढद्वादशाहे विकृतिभूते न तथा । किं तु अध्यास्यायामयुक्ते चतुरृचे एकमेव
साम गेयमिति दर्शयितुमाह—
तृचे वा अन्य ऋषयो विराजमपश्यन् । वसिष्ठश्च
चतुरृचे ॥ १२ ॥
वसिष्ठाद् अन्ये ऋषयः तृचे ककुबुत्तरतया गीते प्रगाथे विराजम् ।
तत्राद्या बृहती चतुष्पदा। उत्तरे ककुभौ प्रत्येकं त्रिपदे। इत्यनेन प्रकारेणावाप्तदश-
संख्यामपश्यन् । दशाक्षरा विराड् (श.ब्रा. १.१.२२.२; ऐ.ब्रा. ३.४१.४)
इति श्रुतेः । वसिष्ठस्तु — साध्यासे चतुरृचे प्रथमा बृहती षट्त्रिंशदक्षरा
प्रग्रथनेन संपन्ना उत्तरास्तिस्रः ककुभः प्रत्येकमष्टाविंशत्यक्षरा इत्येवं विंशत्युत्तर-
शतमक्षराणि भवन्ति । एवं च द्वादश विराजो भवन्तीत्यक्षर्यां हि विराजम्
अपश्यत् ॥ १२ ॥

3. J after इत्यनेन adds: उत्तरयोस्त्रिरात्रयोश्छन्दसां व्यूहनं यस्मात् ·
   J. ऋक्छन्दसो for छन्दसां.
4. J. साध्यास्ययो: for साध्यासयोः.
5. T. प्रग्रन्थेनेन for प्रग्रथनेन ; J. trans. अन्यद् befoe अध्यास्यायां.
6. J. अयुक्तं for अयुक्ते.
7. J. ककुबुत्तरपदतया अतीते for ककुबुत्तरतया गीते
8. J. ऋचौ for ककुभौ; J पादाङ्गतो for (अ)वाप्त०.
9. MTK. ०संख्यायां पश्यन् for ०संख्यामपश्यन्.
10. MK. साध्यास्ये for साध्यासे; J. om. प्रथमा...अनेन (p.137.L.1)
11. M. om. संपन्ना...अनेन (p.137.L.1)
12. K. अक्षर्य्यां for अक्षर्यां.
13. Kl. अपश्यन for अपश्यत् .

भवत्वेवम् । अनेन चतुरृक्चे सामकरणं कथं सिध्यतीत्यत्राह—
न तेन स चतुरृक्चः । यत्तृचेऽन्यत् साम भवति
एकर्चेऽन्यद्यद्भाव । चतसृष्वेकं साम स एव चतुरृक्चः ॥ १३ ॥
तृचेऽन्यत् साम एकर्चे एकस्यामृचि अन्यत् साम भवतीति यत्
तेन स विवक्षितः चतुरृक्चो न भवति । किंतु चतसृषु एव ऋक्षु एकं साम
भवतीति यत् स एवात्र विवक्षितश्चतुरृक्च इति ॥ १३ ॥
यदुक्तं चतुरृक्चे साम गेयमिति तत् प्रशंसति—
साम भूयांसं पोषं पुष्यति । तमनु पोषं पोषुकॊ भवति ॥ १४ ॥
तत्रैव गीयमानं साम भूयांसं पोषं महतीं पुष्टिं पुष्यति प्राप्नोति । तं
साम्नः पोषमनु पश्चात् यजमानः पोषुकः पुष्टिवान् भवतीति ॥ १४ ॥
तदेतदसांप्रदायिकमित्याशङ्क्य श्रुति

एतमेव साम्नः पोषं वयं विद्म जानीम इति यस्मात् तस्माद् वयमप्रति-
गृह्णन्तः कुतोऽपि धनादिप्रतिग्रहनिरपेक्षाः सन्तः सहस्रपोषादपरिमितयाः
पुष्टेर्न च्यवामहै न प्रच्युता भवेम । इतिशब्दो मुञ्जस्य वाक्यसमाप्तिद्योतनार्थः ॥
यथोक्तस्य दार्ढ्यार्थमाचार्यान्तरसंमतिं दर्शयति—
तदु ह स्माह वासिष्ठश्चैकितानेयः । साम ह वै नूनं
भूयांसं पोषं पुष्यति । तमनुपोषं पोषुकॊ भवति ।
विधवाया इव त्वे(इवेत्ये ?) वैतज्जन्म यदसाम्नी चतुर्थी । एवं ह
वा एते विदुरिति । तस्मादेतेषां युवानः श्रोत्रियाः पुरायुषः
प्रमायुका भवन्ति । युवतयो जाया विधवा भवन्ति इति ।
यत्तृचेऽन्यत्साम भवत्येकर्चेऽन्यद्यद्वाव चतसृष्वेकं साम स
एव चतुरृच इति । १६ ॥
वासिष्ठ वसिष्ठगोत्रोत्पन्नश्चैकितानेयो नामतस्तदेवाह स्म । कथम् ? ।
साम ह वै चतुरृचे गीयमानं सामैव नूनम् अवश्यं भूयांसं पोषं पुष्यति ।
तं साम्नः पोषमनु यजमानोऽपि पोषुकॊ भवति । किं च चतुर्थी अध्यास्या
ऋक् असाम्नी तृचाश्रितसामरहितेति यत्, एतत् विधवाया गतभर्तृकाया जन्म

1. RI om. यस्मात् ; TMISK प्रति० for अप्रति०.
2. R. गृह्णन्तोऽ० for ०गृह्णन्तः ; J. ऋते

न (with ि on it -> नि)
Wait, does that spell ऽहनि?
YES! ह + नि = हनि!
Wait, look at line 13 again:
उत्तमेऽहनि एकः पशुः आलब्धव्यः ।
YES! "उत्तमेऽहनि एकः पशुः आलब्धव्यः ।"
That makes 100% perfect sense!
In Sanskrit: "उत्तमेऽहनि एकः पशुः आलब्धव्यः" = "On the last day, one animal is to be sacrificed."
And look at footnote 16 again:
16. R. अहनि, T. अन्वये for (अ)ह्नि;
In line 16, MS R had अहनि for (अ)ह्नि. Here in line 13, the main text printed उत्तमेऽहनि!
Wait, let me look at उत्तमेऽहनि:
Is it उत्तमेऽहनि?
Let's re-verify: उ त्त मे ऽ ह नि एकः पशुः आलब्धव्यः ।
Yes! उत्तमेऽहनि!

Now let's check line 14:
`विकल्पेनालभ्यं पशुं दर्शयितुं प्रथम

१४० षड्विंशब्राह्मणम्
यथोक्तमर्थं प्रशंसति—
इन्द्राग्नी वै देवानामोजिष्ठौ ता उ अयातयामानौ
तावेव तद्युनक्ति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥ १८ ॥
देवानां मध्ये इन्द्राग्नी एव ओजिष्ठौ ओजस्वितरौ तावेवायातायामानौ
अप्रतिहतसामर्थ्यौ तत् तस्मात् तावेव युनक्ति यागेन यजमानः स्वर्गस्य
लोकस्य समष्ट्यै प्राप्त्यै ॥ १८ ॥
पक्षान्तरमाह—
सौर्यं ब्रह्मवर्चसकाम आलभेत ॥ १९ ॥
यो ब्रह्मवर्चसकामः स सौर्यं सूर्यदेवत्यं पशुमालभेत ॥ १९ ॥
तत्प्रशंसति—
एतस्यां वा एकादशिन्यामादित्याः सूर्यमजनयन् ।
स तेजो ब्रह्मवर्चसमवरुन्धते । ओजस्वी ब्रह्मवर्चसी
भवति । य एवं वेद ॥ २० ॥
एतस्यां प्रसिद्धायां पशुसंबन्धिन्याम् एकादशिन्यामादित्याः सर्वे सूर्य-
मजनयन् उदपादयन् । स सूर्यः तस्यां तेजः प्रकाशं ब्रह्मवर्चसं चावरुन्ध-
[ते] अदधात् । अतो य एवं वेद स तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्वी भवति ॥ २० ॥
कल्पान्तरं दर्शयति—
अथो खल्वाहुराग्नेय एवालम्भ्य इति । अग्निर्वै सर्वा
देवतास्तेन न देवतानां कांचनान्तरेति ॥ २१ ॥

1. J. स्तौति for प्रशंसति.
2. RJ om. एव ; K. ओजस्विनौ for ओजस्वितरौ.
3. R. adds तावेव तद् युनक्ति before अप्रति०.
4. J. चावरुन्दन्त्य०, T. चावारुद्ध्यत्य०, I. चावारुन्ध० for चावरुन्धते

चतुर्थोऽध्यायः (१) १४१
अथो अथवा ब्रह्मवादिन एवमाहुः । उदयनीयेऽह्नि आग्नेय अग्निदेवत्य
एवालम्भ्यः खलु। यस्मादग्निर्वै अग्निरेव सर्वा देवताः । तत्प्रमुखत्वात् ।
तेन सर्वासां देवतान मन्तरा मध्ये कांचन अन्यां देवतां न कुर्यादिति शेषः ।
इतिशब्दः पक्षान्तराभावद्योतनार्थः । अत एवाह भगवानापस्तम्बः—आग्नेय-
मुदयनीय ऐन्द्राग्नं वा सौर्यं ब्रह्मवर्चसकामः (आ.श्रौ.सू. २१.१४.९-१०)
इति ॥ २१ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

1. J. इदानीमन्त्ये० for उदयनीये.
2. KTS. ०लभ्यः for ०लम्भ्यः ; RK add उत् (उ ?) before खलु;
   M. सर्वदेवात्मकः for सर्वा देवताः.