सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)
Sarvarthasiddhi of Acharya Pujyapada on Tattvartha Sutra with Commentary
आचार्य उमास्वामी / पूज्यपाद (टीकाकार: पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री) द्वारा
३७० सर्वार्थसिद्धि
२२. पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषेषु¹। ४८४
२३. प्राग्ग्रैवेयकेभ्यः कल्पाः। ४८६
२४. ब्रह्मलोकालया लौकान्तिकाः²। ४८८
२५. सारस्वतादित्यवह्नयरुणगर्दतोयतुषिताव्याबाधारिष्टाश्च³। ४९०
२६. विजयादिषु द्विचरमाः। ४९२
२७. औपपादिकमनुष्येभ्यः⁴ शेषास्तिर्यग्योनयः। ४९४
२८. स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणां सागरोपमत्रिपल्योपमार्द्धहीनमिताः।⁵ ४९६
२९. सौधर्मेशानयोः सागरोपमेऽधिके।⁶ ४९८
३०. सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सप्त।⁷ ५००
३१. त्रिसप्तनवैकादशत्रयोदशपञ्चदशभिरधिकानि तु॑। ५०२
३२. आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेन नवसु ग्रैवेयकेषु विजयादिषु सर्वार्थसिद्धौ⁹ च। ५०४
३३. अपरा पल्योपममधिकम्¹⁰। ५०६
३४. परतः परतः पूर्वा पूर्वानन्तरा।¹¹ ५०८
३५. नारकाणां च द्वितीयादिषु। ५१०
३६. दशवर्षसहस्राणि प्रथमायाम्। ५१२
३७. भवनेषु च। ५१४
३८. व्यन्तराणां च। ५१६
३९. परा पल्योपममधिकम्। ५१८
४०. ज्योतिष्काणां च।¹² ५२०
४१. तदष्टभागोऽपरा।¹³ ५२२
४२. लौकान्तिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेषाम्।¹⁴ ५२४
इति चतुर्थोऽध्यायः।
पाँचवां अध्याय
१. अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः। ५२६
२. द्रव्याणि।¹⁵ ५२८
३. जीवाश्च। ५३०
१. पीतमिश्र-पद्ममिश्रशुक्ललेश्या द्विद्विचतुश्चतुःशेषेषु इति त० भा० । २. लोकान्तिकाः त० भा० । ३.
व्याबाधमरुतोऽरिष्टाश्च । त० भा० । ४. औपपातिक-त० भा० । ५. इस एक सूत्र के स्थान पर त० भा० में
चार सूत्र हैं। वे इस प्रकार हैं:—स्थितिः॥२९॥ भवनेषु दक्षिणार्धाधिपतीनां पल्योपममध्यर्धम्॥३०॥ शेषाणां
पादोने॥३१॥ असुरेन्द्रयोः सागरोपममधिकं च ॥३२॥ ६. त० भा० में इस एक सूत्र के स्थान पर 'सौध-
र्मादिषु यथाक्रमम् ॥३३॥ सागरोपमे ॥३४॥ अधिके ॥३५॥ ऐसे तीन सूत्र हैं। ७. त० भा० में 'सप्त
सानत्कुमारे' ऐसा सूत्र है। ८. त० भा० में 'विशेषत्रिसप्तदशैकादशपञ्चदशभिरधिकानि च' ऐसा सूत्र है।
९. सर्वार्थसिद्धे च त० भा० । १०. -मधिकं च त० भा० । ११. त० भा० में इस सूत्र के पूर्व दो सूत्र और
पाये जाते हैं। वे इस प्रकार हैं—सागरोपमे ॥४०॥ अधिके च॥४१॥ १२. ज्योतिष्काणामधिकम् त० भा०।
१३. इस सूत्रके स्थान पर त० भा० में निम्नलिखित सूत्र हैं:—ग्रहाणामेकम् ॥४९॥ नक्षत्राणामर्धम् ॥५०॥
तारकाणां चतुर्भागः ॥५१॥ जघन्या त्वष्टभागः ॥५२॥ चतुर्थभागः शेषाणाम् ॥५४॥ १४. त० भा० में यह
सूत्र नहीं है। १५. त० भा० में 'द्रव्याणि जीवाश्च' ऐसा दो सूत्रोंके स्थान पर एक सूत्र है।
परिशिष्ट १ ३७१
४. नित्यावस्थितान्यरूपिणि । ५३२
५. रूपिणः पुद्गलाः । ५३४
६. आ¹ आकाशादेकद्रव्याणि । ५३६
७. निष्क्रियाणि च । ५३८
८. असंख्येयाः प्रदेशा धर्माधर्मैकजीवानाम्² । ५४०
९. आकाशस्यानन्ताः । ५४२
१०. संख्येयासंख्येयाश्च पुद्गलानाम् । ५४४
११. नाणोः । ५४६
१२. लोकाकाशेऽवगाहः । ५४८
१३. धर्माधर्मयोः कृत्स्ने । ५५०
१४. एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानाम् । ५५२
१५. असंख्येयभागादिषु जीवानाम् । ५५४
१६. प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यां³ प्रदीपवत् । ५५६
१७. गतिस्थित्युपग्रहौ⁴ धर्माधर्मयोरुपकारः । ५५८
१८. आकाशस्यावगाहः । ५६०
[L17
३७२ सर्वार्थसिद्धि
३९. कालश्च ।¹ ६०१
४०. सोऽनन्तसमयः । ६०३
४१. द्रव्याश्रया निर्गुणाः गुणाः । ६०५
४२. तद्भावः परिणामः ।² ६०७
इति पञ्चमोऽध्यायः ।
छठवाँ अध्याय
१. कायवाङ्मनःकर्म योगः । ६०९
२. स आस्रवः । ६११
३. शुभः पुण्यस्याशुभः पापस्य³ । ६१३
४. सकषायाकषाययोः सांपरायिकेर्यापथयोः । ६१५
५. इन्द्रियकषायाव्रतक्रियाः पञ्चचतुःपञ्चपञ्चविंशतिसंख्याः पूर्वस्य भेदाः ।⁴ ६१७
६. तीव्रमन्दज्ञाताज्ञातभावाधिकरणवीर्यविशेषेभ्य⁵स्तद्विशेषः । ६१९
७. अधिकरणं जीवाजीवाः । ६२१
८. आद्यं संरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानुमतकषायविशेषैस्त्रिस्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः । ६२३
९. निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गा द्विचतुर्द्वित्रिभेदाः परम् । ६२५
१०. तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोः । ६२७
११. दुःखशोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोभयस्थान्यसद्वेद्यस्य । ६२९
१२. भूतव्रत्यनुकम्पादानसरागसंयमादियोगः⁶ क्षान्तिः शौचमिति सद्धेद्यस्य । ६३१
१३. केवलिश्रुतसंघधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य । ६३३
१४. कषायोदयात्तीव्रपरिणामै⁷श्चारित्रमोहस्य । ६३५
१५. बह्वारम्भपरिग्रहत्वं⁸ नारकस्यायुषः । ६३७
१६. माया तैर्यग्योनस्य । ६३९
१७. अल्पारम्भपरिग्रहत्वं मानुषस्य । ६४१
१८. स्वभावमार्दवं च ।⁹ ६४३
१९. निःशीलव्रतत्वं च सर्वेषाम् । ६४५
२०. सरागसंयमसंयमासंयमाकामनिर्जराबालतपांसि दैवस्य । ३४७
२१. सम्यक्त्वं च¹⁰ । ६४९
२२. योगवक्रता विसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः । ६५१
२३. तद्विपरीतं शुभस्य । ६५३
१. कालश्चेत्येके त० भा० । २. इस सूत्र से आगे त० भा० में तीन सूत्र और पाये जाते हैं। वे
इस प्रकार हैं :—अनादिरादिमांश्च ॥४२॥ रूपिष्वादिमान् ॥४३॥ योगोपयोगौ जीवेषु ॥४४॥ ३. इसके
स्थान पर त० भा० में दो सूत्र हैं—शुभः पुण्यस्य ॥३॥ अशुभः पापस्य ॥४॥ ४. अव्रतकषायेन्द्रि-
यक्रिया। त० भा० । ५. ज्ञाताज्ञातभाववीर्याधिकरणविशेषेभ्यस्तद्विशेषः । त० भा० । ६. भूतव्रत्यनुकम्पा-
दानं सरागसंयमादि योगः । त० भा० । ७. कषायोदयात्तीव्रात्मपरिणाम—त० भा० । ८. परिग्रहत्वं च त०
भा० । ९. १७-१८ नं० के सूत्रों के स्थान पर त० भा० में एक सूत्र है:—अल्पारम्भपरिग्रहत्वं स्वभाव-
मार्दवार्जवं च मानुषस्य । १०. त० भा० में यह सूत्र नहीं है।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
परिशिष्ट १ ३७३
२४. दर्शनविशुद्धिर्विनयसम्पन्नता शीलव्रतेष्वनतीचारोऽभीक्ष्णं¹ज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्त्याग-
तपसी ²साधुसमाधिर्वैयावृत्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचनभक्तिरावश्यकापरिहाणिर्मार्ग-
प्रभावना प्रवचनवत्सलत्वमिति तीर्थंकरत्वस्य³ । ६५५
२५. परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने⁴ च नीचैर्गोत्रस्य । ६५७
२६. तद्विपर्ययो⁵ नीचैर्वृत्त्यनुत्सेकौ चोत्तरस्य । ६५९
२७. विघ्नकरणमन्तरायस्य । ६६१
इति षष्ठोऽध्यायः ।
सातवाँ अध्याय
१. हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिर्व्रतम् । ६६३
२. देशसर्वतोऽणुमहती । ६६५
३. तत्स्थैर्यार्थं भावनाः पञ्च पञ्च⁶ । ६६७
४. वाङ्मनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमित्यालोकितपानभोजनानि पञ्च । ६६८
५. क्रोधलोभभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनुवीचिभाषणं च पञ्च । ६७०
६. शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधाकरणभैक्ष्यशुद्धिसधर्माविसंवादाः । ६७२
७. स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहराङ्गनिरीक्षणपूर्वरतानुस्मरणवृष्येष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागाः
पञ्च । ६७४
८. मनोज्ञामनोज्ञेन्द्रियविषयरागद्वेषवर्जनानि पञ्च । ६७६
९. ⁷हिंसादिष्विहामुत्रापायावद्यदर्शनम् । ६७८
१०. दुःखमेव वा । ६८०
११. ⁸मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि च⁹ सत्त्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनेयेषु । ६८२
१२. जगत्कायस्वभावौ वा¹⁰ संवेगवैराग्यार्थम् । ६८४
१३. प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा । ६८६
१४. असदभिधानमनृतम् । ६८८
१५. अदत्तादानं स्तेयम् । ६९०
१६. मैथुनमब्रह्म । ६९२
१७. मूर्च्छा परिग्रहः । ६९४
१८. निःशल्यो व्रती । ६९६
१९. अगार्यनगारश्च । ६९८
२०. अणुव्रतोऽगारी । ७००
२१. दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकप्रोष¹¹धोपवासोपभोगपरिभोगपरिमाणातिथिसंविभागव्रत-
संपन्नश्च । ७०२
२२. मारणान्तिकीं सल्लेखनां¹² जोषिता । ७०४
१. अभीक्ष्णं ज्ञानोपयोग-त०मा० । २. संघसाधुसमाधिवैयावृत्य-त० मा० । ३. तीर्थकृत्त्वस्य । त० भा० ।
४. गुणाच्छाद-त० मा० । ५. तद्विपर्ययो त० भा० । ६. इससे आगेके भावनावाले पाँचों सूत्र त० भा० में
नहीं हैं । ७. -मुत्र चापाया । त० भा० । ८. माध्यस्थ्यानि त० भा० । ९. त० भा० में 'च' पद नहीं है ।
१०. त० भा० में 'वा' के स्थान में 'च' पाठ है । ११. पौषधोप- । त० भा० । १२. संलेखनां त० भा० ।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
३७४ सर्वार्थसिद्धि
२३. शङ्काकाङ्क्षाविचिकित्सान्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः सम्यग्दृष्टेरतीचाराः । १ ७०६
२४. व्रतशीलेषु पञ्च पञ्च यथाक्रमम् । ७०८
२५. बन्धवध²च्छेदातिभारारोपणात्नपाननिरोधाः । ७१०
२६. मिथ्योपदेशरहोभ्या³ख्यानकूटलेखक्रियान्यासापहारसाकारमन्त्रभेदाः । ७११
२७. स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिकमानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः । ७१२
२८. परविवाहकरणेत्वरिका⁴परिगृहीतापरिगृहीतागमनानङ्गक्रीडा⁵कामतीव्राभिनिवेशाः । ७१३
२९. क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्यप्रमाणातिक्रमाः । ७१४
३०. ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृत्यन्तराधानानि ।⁶ ७१६
३१. आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः । ७१७
३२. कन्दर्पकौत्कुच्यमौखर्यासमीक्ष्याधिकरणोपभोग⁷परिभोगानर्थक्यानि । ७१८
३३. योगदुष्प्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि ।⁸ ७१९
३४. अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादान⁹संस्तरोपक्रमणानादरस्मृत्यनुपस्थानानि । ७२०
३५. सचित्तसम्बन्धे¹⁰संमिश्राभिषवदुःपक्वाहाराः । ७२१
३६. सचित्तनिक्षेपा¹¹पिधानपरव्यपदेशमात्सर्यकालातिक्रमाः । ७२२
३७. जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानुबन्धनिदानानि¹² । ७२३
३८. अनुग्रहार्थं स्वस्यातिसर्गो दानम् । ७२५
३९. विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तद्विशेषः । ७२७
इति सप्तमोऽध्यायः ।
आठवाँ अध्याय
१. मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः । ७२९
२. सकषायत्वाज्जीवः कर्मणो योग्यान् पुद्गलानादत्ते¹³ स बन्धः । ७३३
३. प्रकृतिस्थित्यनुभव¹⁴प्रदेशास्तद्विधयः । ७३५
४. आद्यो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायु¹⁵र्नामगोत्रान्तरायाः । ७३७
५. पञ्चनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्द्विपञ्चभेदा यथाक्रमम् । ७३९
६. मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम् ।¹⁶ ७४१
७. चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्राप्रचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयश्च¹⁷ । ७४३
८. सदसद्वेद्ये । ७४५
परिशिष्ट १ ३७५
९. दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विनवषोडशभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्व-
तदुभयान्यकषायकषायौ हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुन्नपुंसकवेदा अनन्तानुबन्ध्य-
प्रत्याख्यानप्रत्याख्यान संज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः।$^१$ ७४७
१०. नारकतैर्यग्योनमानुषदेवानि । ७५२
११. गतिजातिशरीराङ्गोपाङ्गनिर्माणबन्धनसंघातसंस्थानसंहननस्पर्शरसगन्धवर्णानुपूर्व्या$^२$गुरु-
लघूपघातपरघातातपोद्योतोच्छ्वासविहायोगतयः प्रत्येकशरीरत्रससुभगसुस्वरशुभसूक्ष्म-
पर्याप्तिस्थिरादेयं यशःकीर्त्तिसेतराणि तीर्थंकरत्वं$^४$ च । ७५४
१२. उच्चैर्नीचैश्च । ७५६
१३. दानलाभभोगोपभोगवीर्याणाम्$^५$ । ७५८
१४. आदितस्तिसृणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिः । ७६०
१५. सप्ततिर्मोहनीयस्य । ७६२
१६. विंशतिर्नामगोत्रयोः$^६$ । ७६४
१७. त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः$^७$ । ७६६
१८. अपरा द्वादश मुहूर्त्ता वेदनीयस्य । ७६८
१९. नामगोत्रयोरष्टौ । ७६९
२०. शेषाणामन्तर्मुहूर्त्तः$^८$ । ७७१
२१. विपाकोऽनुभवः$^९$ । ७७३
२२. स यथानाम । ७७५
२३. ततश्च निर्जरा । ७७६
२४. नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेषात्सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाह$^१$$^०$स्थिताः सर्वात्मप्रदेशेष्वनन्तानन्त-
प्रदेशाः । ७७९
२५. सद्येशुभायुर्नामगोत्राणि$^१$$^१$पुण्यम् । ७८१
२६. अतोऽन्यत्पापम्$^१$$^२$ । ७८३
इत्यष्टमोऽध्यायः ।
नौवाँ अध्याय
१. आस्रवनिरोधः संवरः । ७८४
२. स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः । ७८८
३. तपसा निर्जरा च । ७९०
४. सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः । ७९२
१. दर्शनचारित्रमोहनीयकषायाकषायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विषोडशनवभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयानि कषाया-
नन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभा हास्यरत्यरतिशोकभय-
जुगुप्सास्त्रीपुंनपुंसकवेदाः ॥१०॥ त० भा० । २. पूर्व्वगुरु-त० भा० । ३. यशांसि सेतराणि त० भा० ।
४. तीर्थकृत्त्वं च त० भा० । ५. -दानादीनाम् त० भा० । ६. नामगोत्रयोर्विशतिः । त० भा० । ७. -माण्यायु-
ष्कस्य त० भा० । ८. -मन्तर्मुहूर्त्तम् त० भा० । ९. -नुभावः त० भा० । १०. वगाढस्थिताः त० भा० । ११.
सद्येद्यसम्यक्त्वहास्यरतिपुरुषवेदशुभायुर्नामगोत्राणि त० भा० । १२. त० भा० में यह सूत्र नहीं है ।
३७६ सर्वार्थसिद्धि
५. ईर्याभाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः । ७९४
६. उत्तमक्षमामार्दवार्जवसत्यशौचसंयमतपस्त्यागाकिञ्चन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः । १ ७९६
७. अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्या२स्रवसंवरनिर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्यातत्वानु-
चिन्तनमनुप्रेक्षाः । ७९८
८. मार्गाच्यवननिर्जरार्थं परिषोढव्याः परीषहाः । ८१२
९. क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनाग्न्यारतिस्त्रीचर्यानिषद्याशय्याक्रोशवधयाचनालाभरोग-
तृणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि । ८१४
१०. सूक्ष्मसांपरायच्छद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश । ८३८
११. एकादश जिने । ८४०
१२. बादरसांपराये सर्वे । ८४२
१३. ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने । ८४४
१४. दर्शनमोहान्तराययोर्दर्शनालाभौ । ८४६
१५. चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कारपुरस्काराः । ८४७
१६. वेदनीये शेषाः । ८४९
१७. एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नेकान्नविंशतेः । ३ ८५१
१८. सामायिकच्छेदोपस्थापना४परिहारविशुद्धिसूक्ष्म५सांपराययथाख्यातमिति६ चारित्रम् । ८५३
१९. अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्यागविविक्तशय्यासनकायक्लेशाः बाह्यं तपः । ८५५
२०. प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्त्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युत्तरम् । ८५७
२१. नवचतुर्दशपञ्चद्विभेदा७ यथाक्रमं प्राग्ध्यानात् । ८५९
२२. आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्ग तपश्छेदपरिहारोपस्थापनाः । ८ ८६१
२३. ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः । ८६३
२४. आचार्योपाध्याय तपस्विशैक्ष९ग्लानगणकुलसंघसाधु१०मनोज्ञानाम् । ८६५
२५. वाचनापृच्छनानुप्रेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेशाः । ८६७
२६. बाह्याभ्यन्तरोपध्योः । ८६९
२७. उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमान्तर्मुहूर्तात् ११ । ८७१
२८. आर्तंरौद्रधर्म्य१२शुक्लानि । ८७३
२९. परे मोक्षहेतू । ८७५
३०. आर्तममनोज्ञस्य १३ सांप्रयोगे तद्विप्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः । ८७७
३१. विपरीतं मनोज्ञस्य १४ । ८७९
३२. वेदनायाश्च । ८८१
३३. निदानं च । ८८३
३४. तदविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानाम् । ८८५
३५. हिंसानृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः । ८८७
१. उत्तमः क्षमा । त० भा० । २. शुचित्वास्रव० । त० भा० । ३. युगपदैकोनविंशतेः । त० भा० ।
४. ०पस्थाप्यपरिहार । त० भा० । ५. सूक्ष्मसंपराय० । त० भा० । ६. यथाख्यातानि त० भा० । ७.
द्विभेदं त० भा० । ८. स्थापनानि त० भा० । ९. शैक्षक-त० भा० । १०. साधुसमनोज्ञानाम् त० भा० ।
११. इस सूत्र के स्थान में त० भा० में उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानम् ॥२७॥ आ अन्तर्मुहूर्तात्
॥२८॥ ये दो सूत्र हैं । १२. धर्म । त० भा० । १३. -ममनोज्ञानां त० भा० । १४. त० भा० में 'विपरीतं
मनोज्ञानाम्' ऐसा पाठ है और यह सूत्र 'वेदनायाश्च' इस सूत्र के बादमें है ।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
परिशिष्ट १ ३७७
३६. आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम्¹ । ८८९
३७. शुक्ले चाद्ये पूर्वविदः² । ८९१
३८. परे केवलिनः । ८९३
३९. पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रियानिवर्तीनि³ । ८९५
४०. त्र्येकै योगकाययोगायोगानाम् । ८९७
४१. एकाश्रये सवितर्कवीचारे⁵ पूर्वे । ८९९
४२. अवीचारं⁶ द्वितीयम् । ९०१
४३. वितर्कः श्रुतम् । ९०३
४४. वीचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः । ९०५
४५. सम्यग्दृष्टिश्रावकाविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षपकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीण-
मोहजिनाः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः । ९०७
४६. पुलाकबकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातकाः निर्ग्रन्थाः । ९०९
४७. संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिङ्गलेश्योपपादस्थानै⁷र्विकल्पतः साध्याः । ९१९
इति नवमोऽध्यायः
दसवाँ अध्याय
१. मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम् । ९२०
२. बन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः । ९२२
३. औपशमिकादिभव्यत्वानां च⁸ । ९२४
४. अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः । ९२६
५. तदनन्तरमूर्ध्वं गच्छन्त्या लोकान्तात् । ९२९
६. पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वार्द्वन्धच्छेदात्तथागतिपरिणामाच्च¹⁰ । ९३१
७. आविद्धकुलालचक्रवद्व्यपगतलेपालाम्बुवदेरण्डबीजवदग्निशिखावच्च ।¹¹ ९३२
८. धर्मास्तिकायाभावात् । ९३४
९. क्षेत्रकालगतिलिङ्गतिर्थचारित्रप्रत्येकबुद्धबोधितज्ञानावगाहनान्तरसंख्याल्पबहुत्वतः
साध्याः । ९३६
इति दशमोऽध्यायः ।
१. धर्ममप्रमत्तसंयतस्य त० भा० । २. इस सूत्रके पूर्व त० भा० में 'उपशान्तक्षीणकषाययोश्च' ऐसा एक
सूत्र और है । ३. निवृतीनि त० भा० । ४. तत् त्र्येककाययोगा-त० भा० । ५. सवितर्के पूर्वे त० भा० ।
६. अविचारं त० भा० । ७. लेश्योपपातस्थान-त० भा० । ८. त० भा० में 'बन्धत्वभावनिर्जराभ्याम् ।।२।।
कृत्स्नकर्मक्षयो मोक्षः ।।३।। इस प्रकारके दो सूत्र हैं। ९. त० भा० में तीसरे चौथे सूत्रके स्थानपर 'औपशमि-
कादिभव्यत्वाभावाच्चान्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः' ऐसा एक सूत्र है। १०. 'परिणामाच्च तद्गतिः'
त० भा० । ११. त० भा० में सातवें और आठवें नम्बरके दो सूत्र नहीं हैं ।
४८
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
परिशिष्ट २
श्रीप्रभाचन्द्रविरचिततत्त्वार्थवृत्तिपदम्
सिद्धं जिनेन्द्रममलप्रतिमबोधं त्रैलोक्यवन्द्यमभिवन्द्य गतप्रबन्धम् ।
दुर्वारदुर्जयतमःप्रविभेदनाकं तत्त्वार्थवृत्तिपदमप्रकटं प्रवक्ष्ये ॥
§. १
१.२ कश्चिद्भव्यः प्रसिद्धचैकनामा । 'प्रत्यासन्ननिष्ठः'
निष्ठाशब्देन निर्वाणं चारित्रं चोच्यते । प्रत्यासन्ना निष्ठा
यस्यासौ प्रत्यासन्ननिष्ठः ।
१.३ अवाग्विसर्गं न विद्यते वाचां विसर्गो विसर्जन-
मुच्चारणं यत्र निरूपणकर्मणि ।
१.४ उपसद्य समीपे गत्वा ।
§. २
२.१ निराकारत्वात् स्वपरव्यवसायलक्षणाकारशून्य-
त्वात् ।
२.३ आहत्यनिरूपिता हठात् समर्थिता ।
सम्यग्दर्शन-॥१॥
§. ५
४.५ एतेषां निर्देश्यामः निर्देशं करिष्यामः ।
§. १
१.१ 'मोक्षमार्गस्य' मीमांसं प्रति । 'भेत्तारं' यौगं
प्रति । 'ज्ञातारं' सौगतं प्रति ।
[मंगलाचरणमें 'मोक्षमार्गस्य' पद मीमांसकको लक्ष्य
करके रखा गया है क्योंकि वह मोक्षको स्वीकार नहीं
करता । 'भेत्तारं कर्मभूभृतां' पद नैयायिक वैशेषिकको
लक्ष्य करके रखा गया है क्योंकि वे ईश्वरको अनादि
सिद्ध मानते हैं । तथा 'ज्ञातारं विश्वतत्त्वानां' पद
बौद्धको लक्ष्य करके रखा गया है ]
१.१ विविक्ते अस्रवाधारहिते ।
१.६ कर्म द्रव्यकर्म, मलं भावकर्म ।
१.९ प्रमाणेन शून्यो वादः प्रवादः । तीर्थङ्करमिवा-
त्मानं मन्यन्ते तीर्थङ्करंमन्याः निश्चयस्वरूपशून्यत्वात् ।
२.१ 'बुद्धि - सुख - दुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्का-
राणां नवानामात्मगुणानामत्यन्तोच्छित्तिर्मोक्षः ।'
'वर्गेः शक्तिसमूहोऽणोरणूनां वर्गणोदिता ।
वर्गणानां समूहस्तु स्पर्धकं स्पर्धकापहैः ॥'
—[ अमित० पञ्चसं० १।४५ ]
§. ५
४.५ लक्षणतो लक्षणमाश्रित्य । विधानतो विधानं
प्रकारमाश्रित्य । उद्देश्यमात्रं स्वरूपकथनमात्रम् ।
४.७ सोहः अनध्यवसायम् ( यः )
८.८ आगूर्णस्य उद्यतस्य ।
§. २२
नामस्थापना ००० ॥५॥
१३.३ अतद्गुणे न विद्यते शब्दवृत्तिनिमित्तभूताः ते
प्रसिद्धजाति-गुण-क्रिया - द्रव्यलक्षणगुणा - विशेषणानि
यत्र वस्तुनि तद् अतद्गुणं तस्मिन् । पुरुषाकारात्
हठात् । पुस्तकर्म लेपकर्म ।
१३.३ अक्षाणां पाशानां, निक्षेपो विवक्षितप्रदेशे
स्थापनम् । आदि शब्दात् वराटकादी(दि) निक्षेप-
ग्रहणम् ।
१३.११ मनुष्यभाविजीवो यदा जीवादिप्राभृतं न
जानाति अग्रे तु ज्ञास्यति तद्भाविनोआगमः ।
१. 'मलमप्रतिमप्रबोधं' इत्यपि पाठान्तरं । अनेकान्त वर्ष १, कि० १, पृ० १९७ । अंकों के पहले सन्दर्भ
पैराग्राफ (§), तथा दूसरे पृष्ठ और पंक्ति के हैं । २. एतत्पद्यं किमर्थमत्रागतमिति न प्रतीयते । अमितगतिकृत-
पञ्चसंग्रहस्य पञ्चचत्वारिंशत् संख्याकमिदं पद्यमस्ति ।
परिशिष्ट २ ३७९
१३.१२ औदारिक-वैक्रियिकाहारकलक्षणत्रयस्य षट्-
पर्याप्तीनां च योग्यपुद्गलादानं नोकर्म ।
१३. १४. आविष्टः परिणतः ।
१३. १५. अप्रकृतनिराकरणाय अप्रकृतस्याप्रस्तुतस्य
मुख्यजीवादेर्निराकरणाय । प्रकृतस्य प्रस्तुतस्य नाम-
स्थापनाजीवादेर्निरूपणाय ।
§. २३
प्रमाणनयैः....॥६॥
§. २४
१५. ४ प्रगृह्य-परिच्छिद्य । प्रमाणतः - प्रमाणेनार्थं,
पश्चात् स्वरूपादिचतुष्टयापेक्षया सत्त्वमेव पररूपादि-
चतुष्टयापेक्षयाऽसत्त्वमेवेत्यादिरूपतया, परिणतिविशेषात्
प्रवीणताविशेषात् । यदि वा परिणतिविशेषात्
सत्त्वासत्त्वनित्यत्वानित्यत्वादिलक्षणमर्थगतं परिणाम-
विशेषमाश्रित्य ।
निर्देशस्वामित्व...॥७॥
§. २६
१६. ६ नरकगतौ पूर्वं बद्धायुष्कस्य पश्चाद् गृहीत-
क्षायिकक्षायोपशमिकसम्यक्त्वस्याधः पृथिव्यामुत्पादा-
भावात् । प्रथमपृथिव्यां पर्याप्तिकापर्याप्तिकानां क्षायिकं
क्षायोपशमिकं चास्ति । ननु वेदकयुक्तस्य तिर्यङ्नरकेष्व्-
१त्पादाभावात् कथमपर्याप्तिकानां तेषां क्षायोपशमिक-
मिति । तदयुक्तं, सप्तप्रकृतीनां क्षपणाप्रारम्भकवेदक-
युक्तस्य कृतकरणस्य जीवस्यान्तर्मुहूर्ते सति क्षायिकाभि-
मुखस्य तत्रोत्पादे विरोधाभावात् । एवं तिरश्चामप्य-
पर्याप्तिकानां क्षायोपशमिकं ज्ञेयम् ।
[ जिसने पहले नरकगतिकी आयुका बन्ध किया है
और पीछे क्षायिक या क्षायोपशमिक सम्यक्त्वको ग्रहण
किया है वह जीव नीचे के नरकोंमें उत्पन्न नहीं होता ।
अतः पहले नरकमें पर्याप्तिक और अपर्याप्तिक नारकियों
के क्षायिक और क्षायोपशमिक सम्यक्त्व होते हैं ।
शंका- वेदक सम्यक्त्व सहित जीव तिर्यंचोंमें नरकों-
में उत्पन्न नहीं होता । तब कैसे उनके अपर्याप्त
अवस्थामें क्षायोपशमिक सम्यक्त्व सम्भव है ?
उत्तर- ऐसा कहना उचित नहीं है, क्योंकि सात
प्रकृतियोंकी क्षपणाके प्रारम्भक वेदकसम्यक्त्वसे युक्त
जीव कृतकृत्य वेदक सम्यग्दृष्टि होकर जब क्षायिक-
सम्यक्त्वके अभिमुख होता है तब यदि वह मरता है
तो कृतकृत्य वेदक कालके अन्तर्मुहूर्त प्रमाण चार
भागोंमें-से यदि प्रथम भागमें मरता है तो देवोंमें
उत्पन्न होता है, दूसरे भागमें मरनेपर देव या मनुष्यों-
में उत्पन्न होता है, तीसरे भागमें मरनेपर देव मनुष्य
या तिर्यंचोंमें उत्पन्न होता है और चतुर्थ भागमें मरने-
पर चारोंमें-से किसी भी गतिमें उत्पन्न होता है, अतः
वेदक सम्यग्दृष्टिके तिर्यंचगति और नरक गतिमें उत्पन्न
होनेमें कोई विरोध नहीं है, इसी तरह तिर्यंच
अपर्याप्तिकोंके भी क्षायोपशमिक सम्यक्त्व जानना
चाहिए ] ।
१७.१ तिरश्चीनां क्षायिकं नास्ति । कुत इति चेदु-
च्यते-कर्मभूमिजो मनुष्य एव दर्शनमोहक्षपणप्रारम्भ-
को भवति । क्षपणप्रारम्भकालात्पूर्वं तिर्यक्षु बद्धायुष्को-
ऽप्युत्कृष्टभोगभूमिजतिर्यक्पुरुषेष्वेवोत्पद्यते न तिर्यक्-
स्त्रीषु । तदुक्तम्-
'दंसणमोहक्खवणो पट्ठवगो कम्मभूमिजादो दु ।
णियमा मणुसगदीए णिट्ठवगो चावि सव्वत्थ ॥'
( कसायपा० १०६ )
पट्ठवगो प्रारम्भकः । णिट्ठवगो स्फोटिकः ।
[ तिर्यंचियोंके क्षायिक सम्यक्त्व नहीं होता, क्योंकि
कर्मभूमिमें जन्मा हुआ मनुष्य ही दर्शन मोहके क्षपण-
का प्रारम्भ करता है । क्षपण प्रारम्भ करनेसे पहले
तिर्यंचोंकी आयु बाँध लेनेपर भी वह मरकर उत्कृष्ट
भोगभूमिके तिर्यंच पुरुषोंमें ही उत्पन्न होता है
तिर्यंचस्त्रियोंमें नहीं । कहा भी है 'दर्शन मोहकी
क्षपणाका प्रारम्भक नियमसे मनुष्य गतिमें कर्म-
भूमिमें जन्मा जीव ही होता है । और निष्ठापक सब
गतियोंमें होता है।' गाथामें 'आये पट्ठवगो' शब्द का
अर्थ प्रारम्भक है और 'णिट्ठवगो'का अर्थ पूरक है । ]
१७.३ मानुषीणां भाववेदस्त्रीणां न द्रव्यवेदस्त्रीणां
तासां क्षायिकासंभवात् ।
[ मानुषीका अर्थ भाववेदी स्त्री है द्रव्यवेदी स्त्री नहीं,
क्योंकि द्रव्यवेदी स्त्रियोंके क्षायिक सम्यक्त्व संभव नहीं
है ] ।
१. उत्पद्यते हि वेदकदृष्टिः स्वमरेषु कर्मभूमिषु ।
कृतकृत्यः क्षायिकदृग् बद्धायुष्कश्चतुर्गतिषु ॥'
३८० सर्वार्थसिद्धि
१७.५ अपर्याप्तावस्थायां देवानां कथमोपशमिकं तद्यु-
क्तानां मरणासंभवात् । तदनुपपन्नं मिथ्यात्वपूर्वकोप-
शमिकयुक्तानामेव मरणासंभवात्, वेदकपूर्वका औप-
शमिकयुक्तास्तु नियमेन श्रेण्यारोहणं कुर्वन्तीति श्रेण्या-
रूढान् चारित्रमोहोपशमेन सह श्रुतानपेक्षयापर्याप्ता-
वस्थायामपि देवानामोपशमिकं संभवति ।
[ शंका—अपर्याप्त अवस्था में देवोंके कैसे औपश-
मिक सम्यक्त्व हो सकता है क्योंकि औपशमिकसम्य-
क्त्वसे युक्त जीवोंका मरण असंभव है ? उत्तर—ऐसा
कहना ठीक नहीं है। जो जीव मिथ्यात्व गुणस्थानसे
औपशमिक सम्यक्त्वको प्राप्त करते हैं उनका ही मरण
असंभव है किन्तु जो वेदकसम्यक्त्वपूर्वक औपशमिक
सम्यक्त्वसे युक्त होते हैं वे नियमसे श्रेणिपर आरोहण
करते हैं। श्रेणिपर आरूढ होकर चारित्रमोहनीय
!
And look at line 24:
"लान्तव" + "अग्र" = "लान्तवाग्र"!
"लान्तवाग्रग्रैवेयकेषु" = लान्तव + अग्र + ग्रैवेयकेषु!
And in line 21-22:
Line 21 ends with: "सौधर्मशुक्रशतारा-"
Line 22 starts with: "ग्रग्रैवेयकमध्येन्द्रकेषु"!
Wait, why does line 22 start with "ग्र"?
Because line 21 has "शतारा-" (or "शतारार्-")?
Wait! "शतार" + "अग्र" = "शताराग्र"!
The hyphen is between "शतारा-" and "ग्रग्रैवेयक"?
Wait, look at the end of line 21:
"सौधर्मशुक्रशतारा-"
Then line 22 starts with "ग्रग्रैवेयक..."!
शतारा + ग्र = शताराग्र!
Wait, but if line 22 has "ग्रग्रैवेयक", that's:
"ग्र" + "ग्रैवेयक" = शतारा-ग्रग्रैवेयक?
Wait, if the word is "शताराग्र-ग्रैवेयक":
Line 21: सौधर्मशुक्रशतारा-
Line 22: ग्रग्रैवेयक...
YES! "शताराग्र" was hyphenated as "शतारा-" and "ग्र"!
And then "ग्र
द्विशतद्वयपरिमाणा भवन्ति(Wait:द्विशतद्वयपरिमाणाorद्विशतपरिमाणा? Let's zoom in: लक्षाष्टनवतिसहस्रद्विशतद्वयपरिमाणा- wait, 5 93 98 206 ->कोटिपञ्चक(5 crore)त्रिनवतिलक्ष(93 lakh)अष्टनवतिसहस्र(98 thousand)द्विशत(200)द्वय? No, wait: 206! Six is षट्! Let's read: लक्षाष्टनवतिसहस्र...what is the word beforeपरिमाणा? सहस्रद्विशतषट्परिमाणा? Or सहस्राधिकशतद्वयपरिमाणा? LOOK CLOSELY at that line: लक्षाष्टनवतिसहस्राधिकशतद्वयपरिमाणा भवन्ति? Wait! Let's read the characters: ल क्षा ष्ट न व ति स ह स्रा धि क श त द्व य प रि मा णा YES!लक्षाष्टनवतिसहस्राधिकशतद्वयपरिमाणा
परिशिष्ट २ | ३८३
[बायाँ स्तम्भ]
एकत्र हुए जीवोंकी संख्या संख्यात अर्थात् एक-एक
गुणस्थानमें २९९ होती है । कहा भी है—'एक गुण-
स्थानमें २९९ उपशमक होते हैं ।'
विशेषाथं—उपशम श्रेणीके प्रत्येक गुणस्थानमें एक
समयमें चारित्रमोहनीयका उपशम करता हुआ
जघन्यसे एक जीव प्रवेश करता है और उत्कृष्टसे
चौवन जीव प्रवेश करते हैं । यह कथन सामान्यसे
है । विशेषकी अपेक्षा तो आठ समय अधिक वर्ष
पृथक्त्व कालमें उपशम श्रेणीके योग्य लगातार आठ
समय होते हैं । उनमें से प्रथम समयमें एक जीवको
आदि लेकर उत्कृष्ट रूपसे सोलह जीव तक उपशम
श्रेणीपर चढ़ते हैं। दूसरे समयमें एक जीवको आदि
लेकर उत्कृष्ट रूपसे चौबीस जीव तक चढ़ते हैं ।
तीसरे समयमें एक जीवको आदि लेकर उत्कृष्ट रूपसे
तीस जीव तक चढ़ते हैं; चौथे समयमें एक जीवको
आदि लेकर उत्कृष्ट रूपसे छत्तीस जीव तक चढ़ते
हैं । पांचवें समयमें एक जीवको आदि लेकर उत्कृष्ट
रूपसे बयालीस जीव तक चढ़ते हैं। इसी तरह छठे
समयमें अड़तालीस जीव तक और सातवें तथा आठवें
समयमें एक जीवको आदि लेकर उत्कृष्टसे चौवन-
चौवन जीव तक उपशम श्रेणीपर चढ़ते हैं । इन
सबका जोड़ ३०४ होता है किन्तु कितने ही आचार्य
उसमें पांच कम करके २९९ कहते हैं । धवलामें
वीरसेन स्वामीने २९९ के प्रमाणको ही आचार्य-
परम्परागत कहा है देखो पु० ३, पृ० ९२ ।
ननु चाष्टसमयेषु षोडशादीनां समुदितानां चतुर-
धिकशतत्रयं प्राप्नोति; तद्युक्तम्, अष्टसमयेषूप-
शामका निरन्तरं भवन्तः परिपूर्णा न लभ्यन्ते ।
किं तर्हि ? पञ्चहीना भवन्तीति चतुर्गुणस्थानवर्ति-
नामप्युपशमकानां समुदितानां षण्णवत्यधिकान्येका-
दशशतानि भवन्ति ॥११९६॥
[ शंका—आठ समयोंमें सोलह आदि संख्याओंका
जोड़ तीन सौ चार प्राप्त होता है ? समाधान—
ऐसा कहना युक्त नहीं है आठ समयोंमें उपशामक
निरन्तर होते हुए भी पूर्ण नहीं होते हैं किन्तु पांच
कम होते हैं । इसलिए आठवेंसे ग्यारहवें तक चार
गुणस्थानवर्ती उपशमकोंका जोड़ ग्यारह सौ छियानबे
होता है । ]
[दायाँ स्तम्भ]
२४. १४—चतुर्णां क्षपकाणामयोगकेवलिनां चाष्टा
समयक्रमः पूर्ववद् द्रष्टव्यः । केवलं तेषामुपशामकेभ्यो
द्विगुणा संख्या प्रतिपत्तव्या । तद्युक्तं—
'बत्तीसं अडदालं सट्ठी बाहत्तरी य चुलसीदि ।
छण्णऊदी अट्ठुत्तर सयमहट्ठुत्तरसयं च बोधव्वा ॥'
[ गो० जी०, ६२७ ]
३२, ४८, ६०, ७२, ८४, ९६, १०८, १०८ । अत्राप्येको
वा द्वौ वा इत्याद्युत्कृष्टाष्टमसमयप्रवेशापेक्षया प्रोक्तम् ।
स्वकालेन समुदिताः प्रत्येक मष्टानवत्युत्तरपञ्चशत-
परिमाणा भवन्ति । ५९८। गुणस्थानपञ्चकवर्तिनां
क्षपकाणां समुदितानां दशोनानि त्रीणि सहस्राणि
भवन्ति । तद्युक्तम्—
'खीणकसायाण पुणो तिण्णि सहस्सा दसूणया
मणिया ।' ॥२९९०॥
[ चारों क्षपकोंका और अयोगकेवलियोंका आठ रूप
समयक्रम उपशमकोंकी तरह जानना चाहिए । अन्तर
केवल इतना है कि उनकी संख्या उपशमकोंसे दूनी
जाननी चाहिए, कहा है—'बत्तीस, अड़तालीस,
साठ, बहत्तर, चौरासी, छियानबे, एक सौ आठ, एक
सौ आठ जानना चाहिए ।।'
यहाँ भी एक, दो या तीन आदिसे लेकर उत्कृष्टसे
आठवें समयमें प्रवेश तक उक्त संख्या कही है । अपने
कालमें एकत्र हुए प्रत्येक क्षपकका परिमाण ५९८
होता है । और चारों क्षपक तथा पाँचवें अयोग-
केवलि गुणस्थानवर्ति जीवोंका परिमाण दस कम
तीन हजार होता है । कहा भी है—क्षीण कषायोंका
परिमाण दस कम तीन हजार अर्थात् दो हजार नौ
सौ नब्बे होता है । ]
२४. १५—सयोगकेवलिनामप्युपशमकेभ्यो द्विगुण-
त्वादष्टसमयेषु प्रथमादिसमयक्रमेणैको वा द्वौ वेत्यादि
द्वात्रिंशदाद्युत्कृष्टसंख्या यावत् संख्याभेदः प्रतिपत्तव्यः ।
नन्वेवमुदाहृतक्षपकेभ्यो भेदेनाभिधानमेषामनर्थक-
मिति चेत् न, स्वकालसमुदितसंख्यापेक्षया तेषां
तेभ्यो विशेषसंभवात् । सयोगकेवलिनो हि स्वकाले
समुदिताः शतसहस्रपृथक्त्वसंख्याः अष्टलक्षाष्ट-
नवतिसहस्राण्यधिकपञ्चशतपरिमाणाः ८९८५०२।
उक्तं च—
३८४ सर्वार्थसिद्धि
'अट्ठे व सयसहस्सा अट्ठानवदि तहा सहस्साणं ।
संखा जोगिजिणाणं पंचेव सया विउत्तरा होदि ॥'
—[ गो० जी० ६२८ ]
[ सयोगकेवलियों की संख्या भी उपशमकोंसे दूनी
होती है अतः आठ समयोंमें प्रथम आदि समयके
क्रमसे एक अथवा दो इत्यादिसे लेकर बत्तीस आदि
उत्कृष्ट संख्या पर्यन्त संख्या भेद जानना चाहिए ।
शंका—तब तो कहे गये क्षपकोंसे सयोगकेवलियोंका
भिन्न कथन करना व्यर्थ है (क्योंकि क्षपक भी
उपशमकोंसे दूने हैं ?)
उत्तर—नहीं, क्योंकि स्वकालमें समुदित ( एकत्री-
भूत ) संख्याकी अपेक्षा सयोगकेवलियोंमें क्षपकोंसे
भेद सम्भव है । स्वकालमें समुदित सयोगकेवलियों-
का परिमाण लाखपृथक्त्व है अर्थात् आठ लाख अठा-
नवे हजार पाँच सौ दो है । कहा भी है—'सयोग-
केवली जिनोंकी संख्या आठ लाख उठानवे हजार
पाँच सौ दो है ।' ]
परिशिष्ट २ ३८५
§. ६०
२९.७ क्षेत्रं, सयोगकेवलिनां दण्डकवाटावस्थापेक्षया लोकस्यासंख्येयभागः क्षेत्रम् प्रतरापेक्षया असंख्येय-भागाः वातवलयत्रयादवगिव तदात्मप्रदेशैनिरन्तरं लोकव्याप्तेः । लोकपूरणापेक्षया सर्वलोकः ।
[ सयोगकेवलियोंका क्षेत्र दण्ड और कपाट रूप समुद्घातकी अपेक्षा लोकका असंख्यातवां भाग है । प्रतर रूप समुद्घातकी अपेक्षा असंख्यात बहुभाग क्षेत्र है क्योंकि तीनों वातवलयसे पहले तक ही उनकी आत्माके प्रदेशोंसे बिना किसी अन्तरालके लोक व्याप्त होता है । और लोक पूरण समुद्घातकी अपेक्षा सयोगकेवलियोंका क्षेत्र सर्वलोक है । ]
§. ६२
२९.१३ एकेन्द्रियाणां क्षेत्रं सर्वलोकः, तेषां सर्वत्र संभवात् । विकलेन्द्रियाणां लोकस्यासंख्येयभागः । देवनारकमनुष्यवत्तेषां नियतोत्पादस्थानत्वात् । ते हि अर्धतृतीयद्वीपे लवणोदकालोद-समुद्रद्वये स्वयम्भूरमणे द्वीपे समुद्रे चोत्पद्यन्ते, न पुनरसंख्यातद्वीपसमुद्रेषु नरकेस्वर्गादिषु भोगभूमिषु म्लेच्छादिषु च । पञ्चे-न्द्रियाणां मनुष्यवत् । इत्ययुक्तम्, मनुष्याणां प्राग्मा
३८६ सर्वार्थसिद्धि
चाहिए । परस्थानविहारकी अपेक्षा तो सासादन
सम्यग्दृष्टि देवोंका प्रथम तीन पृथिवियोंमें विहार
करनेसे दो राजु और ऊपर अच्युत स्वर्ग तक विहार
करनेसे छह राजू इस तरह आठ बटे चौदह राजु
स्पर्शन होता है अर्थात् त्रसनाडीके चौदह राजुओंमेंसे
आठ राजु प्रमाण । सर्वत्र आठ बटे चौदह इसी प्रकार
जानना । तथा बारह बटे चौदह इस प्रकार जानना—
सातवीं पृथ्वीमें सासादन आदि गुणस्थानोंको छोड़कर
मिथ्यात्व गुणस्थानवाला जीव ही नियमसे मारणान्तिक
समुद्घात करता है ऐसा नियम है । और छठी पृथ्वीसे
मध्य लोक पर्यन्त पाँच राजू सासादन सम्यग्दृष्टि
मारणान्तिक करता है। और मध्यलोकसे लोकके
अग्रभागमें बादर पृथिवीकाय, जलकाय और वनस्पति-
कायमें मारणान्तिक करनेसे सात राजू, इस तरह
बारह राजू स्पर्श होता है। सासादनसम्यग्दृष्टि वायु-
काय, तेजस्काय, नरक और सर्व सूक्ष्मकाय, इन चार
स्थानोंको
परिशिष्ट २ ३८७
अतः पहली पृथिवीके चारों गुणस्थानवर्ती नार-
कियोंका स्पर्शन लोकका असंख्यातवाँ भाग है ।
दूसरी पृथिवी मध्यलोकसे नीचे एक राजूके परिमाण-
पर स्थित है तथा उससे नीचेकी तीसरी आदि
पृथिवियाँ भी एक-एक राजूका अन्तराल देकर स्थित
हैं अतः उन पृथिवियोंके मिथ्यादृष्टि और सासादन-
सम्यग्दृष्टि नारकियोंने क्रमसे एक, दो, तीन, चार
और पाँच राजुका स्पर्शन किया है। सम्यग्मिथ्यादृष्टि
मारणान्तिकसमुद्घात, उत्पाद और आयुबन्धके समय
नियमसे तीसरे गुणस्थानको छोड़ देते हैं क्योंकि तीसरे
गुणस्थानमें ये तीनों कार्य नहीं होते । अतः स्वस्थान
विहारकी अपेक्षा उनका स्पर्शन लोकका असंख्यातवाँ
भाग है । असंयतसम्यग्दृष्टि नारकियोंका स्पर्शन
मारणान्तिककी अपेक्षा भी लोकका असंख्यातवाँ भाग
है क्योंकि वे नियमसे मनुष्योंमें ही उत्पन्न होते हैं
और मनुष्योंका क्षेत्र अल्प है ।
सातवीं पृथिवीमें मिथ्यादृष्टि नारकियोंने मारणान्तिक
और उत्पादकी अपेक्षा छह राजुका स्पर्श किया है ।
शेष तीन गुणस्थानवर्ती नारकियोंका स्पर्शन लोकका
असंख्यातवाँ भाग है ।
शंका—स्वस्थानविहारकी अपेक्षा और मारणान्तिक-
की अपेक्षा इन तीन गुणस्थानवर्ती नारकियोंका स्पर्शन
क्यों नहीं कहा ?
उत्तर—सप्तम पृथिवीके नारकी मारणान्तिक और
उत्पादसे पूर्व नियमसे उन गुणस्थानोंको छोड़
देते हैं ।
सासादन सम्यग्दृष्टि मरकर नरकमें नहीं जाता ऐसा
नियम है । अतः सासादन सम्यग्दृष्टि तिर्यंचका
स्पर्शन लोकाग्रमें बादर पृथिवी आदिमें मारणान्तिक-
की अपेक्षा भी सात राजु है । मिथ्यादृष्टि मनुष्योंका
स्पर्शन मारणान्तिककी अपेक्षा सर्वलोक है । अथवा
पृथिवीकायिक आदिके मनुष्योंमें उत्पन्न होनेकी
अपेक्षा सर्वलोक है; क्योंकि जो मरकर जहाँ उत्पन्न
होता है वह उत्पाद अवस्थामें वही कहा जाता है
अर्थात् पृथिवीकायिक आदिसे मरकर मनुष्योंमें उत्पन्न
होनेवाले जीव उत्पाद अवस्थामें मनुष्य ही कहलाते
हैं । सर्वलोक स्पर्शन आगे सर्वत्र इसी प्रकार जानना
चाहिए । तीसरे नरक गये मिथ्यादृष्टि और सासा-
दन सम्यग्दृष्टि देवोंका लोकके अग्रभागमें बादर-
पृथिवीकायिक आदिमें मारणान्तिक समुद्घातकी
अपेक्षा नौ राजु स्पर्शन है। नौ राजु स्पर्शन आगे
भी इसी प्रकार जानना चाहिए । और सम्यग्मिथ्या-
दृष्टि तथा असंयत सम्यग्दृष्टि एकेन्द्रियोंमें उत्पन्न
नहीं होते । उनका विहारवत्स्वस्थानकी अपेक्षा आठ
राजू स्पर्शन है । ]
§. ७७
३५.१. पञ्चेन्द्रियमिथ्यादृष्टिभिः अष्टौ देवान् प्रति
सर्वलोको मनुष्यान् प्रति । सयोगकेवलिनां दण्डाद्यव-
स्थायां वाङ्मनसवर्गणामवलम्ब्यात्मप्रदेशपरिस्पन्दा-
भावाल्लोकस्यासंख्येयभागः ।
[ पंचेन्द्रिय मिथ्यादृष्टियोंका आठ राजु स्पर्शन देवों-
की अपेक्षा जानना अर्थात् पंचेन्द्रिय मिथ्यादृष्टिदेव
तीसरे नरक तक विहार करते हैं अतः मेरुके मूलसे
ऊपर छह राजु और नीचे दो राजु, इस प्रकार आठ
राजु क्षेत्रके भीतर सर्वत्र उक्त प्रकारसे पंचेन्द्रिय पाये
जाते हैं । सर्वलोक स्पर्शन मनुष्योंकी अपेक्षा है
सयोगकेवलियोंके दण्ड आदि अवस्थामें वचनवर्गणा
मनोवर्गणाका अवलम्बन लेकर आत्मप्रदेशोंका परि-
स्पन्दन नहीं होता अतः लोकका असंख्यातवां भाग
स्पर्शन है ]
§. ८५
३७. ३ सप्तनरकेषु नारका यथासंख्यमेतल्लेशिया
भवन्ति । उक्तं च—
'कोऊ काऊ तह काऊणीला णीला य णीलकिण्हाए ।
किण्हा य परमकिण्हा लेस्सा रयणादिपुढवीसु १॥'
—[मूलाचार ११३४]
तत्र षष्ठपृथिव्यां कृष्णलेश्यैः सासादनसम्यग्दृष्टिभि-
र्मारणान्तिकाद्यपेक्षया पञ्च । पञ्चमपृथिव्यां कृष्णलेश्याऽ-
विवक्षया नीललेश्यैश्चतस्रो रज्जवः स्पृष्टाः । तृतीय-
पृथिव्यां नीललेश्याविवक्षया कापोतलेश्यैर्द्वे रज्जू
स्पृष्टे । सप्तमपृथिव्यां यद्यपि कृष्णलेश्यास्ति तथापि
मारणान्तिकाद्यवस्थायां सासादनस्य तत्र ने सा संभ-
वति तदा नियमेन मिथ्यात्वग्रहणादिति नोदाहृता ।
१. गो०जी०गा० । मूलाचार गा० ११३४ ।
३८८ सर्वार्थसिद्धि
तेजोलेश्यैः संयतासंयतैः प्रथमस्वर्गे मारणान्तिकाद्य-
पेक्षया सार्धरज्जुः स्पृष्टा । पद्मलेश्यैः संयतासंयतैः
सहस्रारे मारणान्तिकादिविधानात् पञ्चरज्जवः स्पृष्टाः।
शुक्ललेश्यैर्मिथ्यादृष्ट्यादिसंयतासंयतान्तैर्मारणान्तिका-
द्यपेक्षया । सम्यग्मिथ्यादृष्टिभिस्तु मारणान्तिके तद्-
गुणस्थानत्यागाद्विहारापेक्षया षड्रज्जवः स्पृष्टाः ।
अष्टावपि कुतो नेति नाशङ्कनीयम्, शुक्ललेश्यानामधो
विहाराभावात् । यथा च कृष्णलेश्यादित्रयापेक्षयाव-
स्थितलेश्या नारकाः, तथा तेजोलेश्यादित्रयापेक्षया
देवा अपि । तदुक्तम् —
'तेऊ तेऊ तह तेऊपम्मा पम्मा य पम्मसुक्काय ।
सुक्का य परमसुक्कालेस्सा भवणादिदेवाणं ॥
—[ प्रा० पंचसं० १८९ ]
तद्यथा भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्केषु जघन्या तेजो-
लेश्या । सौधर्मेशानयोर्मध्यमा । सानत्कुमारमाहेन्द्र-
योरुत्कृष्टा तेजोलेश्या जघन्यपद्मलेश्याविवक्षया ।
ब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठशुक्रमहाशुक्रेषु मध्यमा
पद्मलेश्या । शतारसहस्रारयोरुत्कृष्टा पद्मलेश्या जघन्य-
शुक्ललेश्याविवक्षया । आनतप्राणतारणाच्युतनव-
ग्रैवेयकेषु मध्यमा शुक्ललेश्या । नवानुदिशपञ्चानुत्तरेषू-
त्कृष्टा । उक्तं च—
'तिण्हं दोण्हं दोण्हं छहं दोण्हं च तेरसहं च ।
एत्तो य चोद्दसण्हं लेस्सा भवणादिदेवाणं ॥'
—[ पंच० गा० १८८ ]
ततोऽन्यत्र लेश्यानियमा
परिशिष्ट २ ३८९
इनके सिवाय अन्यत्र लेश्याका नियम नहीं है ।
§. ८७
३८. ६ क्षायिकसम्यक्त्वयुक्तसंयतासंयतानामितर -
सम्यक्त्वयुक्तसंयतासंयतानामिव षडपि रज्जवः कुतो
नेति नाशङ्कनीयं तेषां नियतक्षेत्रत्वात् । कर्मभूमिजो
हि मनुष्यः सप्तप्रकृतिकक्षयप्रारम्भको भवति । तद्दर्शन-
लाभात्प्रागेव तिर्यक्षु बद्धायुष्कस्तु संयतासंयतत्वं न
प्रतिपद्यते । औपशमिकसम्यक्त्वयुक्तसंयतासंयतानां
कुतो लोकस्यासंख्येयभाग इति चेत् मनुजेष्वेव तत्संभ-
वात् । वेदकपूर्वकोपशमिकसम्यक्त्वयुक्तो हि श्रेण्या-
रोहणं विधाय मारणान्तिकं करोति । मिथ्यात्वपूर्व-
कोपशमिकयुक्तानां मारणान्तिकासंभवात् ।
[ शंका—क्षायिकसम्यक्त्वसे युक्त संयतासंयतोंका
अन्य सम्यक्त्वसे युक्त संयतासंयतोंकी तरह छह राजु
स्पर्शन क्यों नहीं है ?
उत्तर—ऐसी आशंका नहीं करनी चाहिए क्योंकि
उनका क्षेत्र नियत है। कर्मभूमिमें जन्मा मनुष्य
सात प्रकृतियोंके क्षयका प्रारम्भ करता है। क्षायिक-
सम्यग्दर्शनकी प्राप्तिसे पहले ही जो तिर्यंचगतिकी
आयुका बन्ध कर लेता है वह तो संयतासंयतपनेको
प्राप्त नहीं कर सकता ।
शंका—औपशमिक सम्यक्त्वसे युक्त संयतासंयतोंका
स्पर्शन कैसे लोकका असंख्यातवां भाग है ?
उत्तर—औपशमिक सम्यक्त्वसे युक्त संयतासंयत
मनुष्योंमें ही होते हैं क्योंकि वेदकसम्यक्त्वपूर्वक औप-
शमिक सम्यक्त्वसे युक्त मनुष्य श्रेणीपर आरोहण
करके मारणान्तिक समुद्घात करता है। और
मिथ्यात्वपूर्वक औपशमिक सम्यग्दृष्टि मारणान्तिक
समुद्घात नहीं करते । ]
§. ८९
३९. १ सयोगकेवलिनां लोकस्यासंख्येयभागः कुतः ।
इति चेत्, आहारकावस्थायां समचतुरस्ररज्ज्वादि-
व्याप्त्यभावात् दण्डद्वयावस्थायां कपाटद्वयावस्थायां च
सयोगकेवली औदारिकौदारिकमिश्रशरीरयोग्यपुद्-
गलादानेनाहारकः ।
उक्तं च—
दंडदुगे ओराले कवाटजुगले य पयरसंवरणे ।
मिस्सोरालं मणियं १सेसतिण्हे जाण कम्मइयं ॥
दण्डकवाटयोश्च पिण्डतोऽल्पक्षेत्रतया समचतुरस्र-
रज्ज्वादिव्याप्त्यभावात् सिद्धो लोकस्यासंख्येय-
भागः । अनाहारकेषु सासादनस्य षष्ठपृथ्वोतो निसृत्य
तिर्यग्लोके प्रादुर्भावात् पञ्च, अच्युतादागत्य तत्रैवो-
त्पादात् षडित्येकादश । ननु पूर्वं द्वादशोक्ता इदानीं
त्वेकादशेति पूर्वापरविरोधः । तदयुक्तम्, मारणान्तिका-
पेक्षया पूर्वं तथाभिधानात् । न च मारणान्तिकाव-
स्थायामनाहारकत्वं किन्तूत्पादावस्थायाम् । सासा-
दनश्च मारणान्तिकमेकेन्द्रियेषु करोति नोत्पादं तदा
सासादनत्वत्यागात् ।
[ शंका—सयोगकेवलियोंका स्पर्शन लोकके असंख्या-
तवें भाग कैसे है ?
उत्तर—आहारक अवस्थामें समचतुरस्र रज्जु आदि-
की व्याप्तिका अभाव होनेसे सयोगकेवलीके आहारक
अवस्थामें स्पर्शन लोकका असंख्यातवां भाग है। तथा
विस्तार और संकोच रूप दोनों दण्डसमुद्घातोंमें
तथा दोनों कपाटसमुद्घातोंमें औदारिक और औदा-
रिकमिश्र शरीरके योग्य पुद्गलोंको ग्रहण करनेसे
सयोगकेवली आहारक होते हैं। कहा भी है—
'विस्तार और संकोचरूप दोनों दण्डसमुद्घातोंमें
औदारिककाययोग होता है। विस्तार और संकोच-
रूप दोनों कपाट समुद्घातोंमें तथा संकोचरूप प्रतर
समुद्घातमें औदारिकमिश्रकाययोग होता है। शेष
तीनमें कार्मणकाययोग होता है।'
दण्ड और कपाटमें पिण्डरूपसे अल्पक्षेत्र होनेके कारण
समचतुरस्ररज्जु आदिकी व्याप्तिका अभाव होनेसे
लोकका असंख्यातवां भाग स्पर्शन सिद्ध होता है।
अनाहारकोंमें सासादन सम्यग्दृष्टिके छठी पृथिवीसे
निकलकर तिर्यग्लोकमें उत्पन्न होनेसे पांच राजु होते
हैं और अच्युतस्वर्गसे आकर तिर्यग्लोकमें उत्पन्न
होनेसे छह राजु होते हैं इस तरह ग्यारह राजु
होते हैं।
१. 'कम्मइओसेस तत्थ अणहारी' ।। —प्रा० पं० सं० १११९९ ।