सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

159
वेदद्रुतं विरामान्तं गारुगिश्च प्रचक्षते ।
॥ ० ० ० ०̀ ॥ इति गारुगिः
लघुत्रयं विरामान्तं झोंबडः परिकीर्तितः ।
॥ ० ० ०̀ ॥ इति झोंबडः
¹नील झोंबडतालेतु तादृशब्‍दो गुरुस्तथा ।
लावणूदौ विरामान्तावेतल्लक्षणमीरितम् ॥
॥ ऽ ऽ । ୮ ऽ । । ◡ ◡ ० ०̀ ॥ इति नीलझोंबडः
²तादृशब्‍दो लघुर्गश्च विरामान्तं द्रुतत्रयम् ।
लोऽणू विरामदोलः स्यात् अथवा नीलझोंबडः ॥
॥ ऽ ऽ । ୮ ऽ ० ० ०̀ । ◡ ◡ ०̀ । ॥ इति वा नीलझोंबडः
——————————————————————————————

1. अस्य पाठान्तरंयथाः—
   नील झोंबडतालेतु तगणश्च विधीयते ।
   अशब्‍दो लघुरेकः स्यात् गुरुरेकोद्रुतद्वयम् ॥
   लद्वयञ्चक्रमाद्ज्ञेयं अर्धचन्द्रद्वयं भवेत् ।
   क्रीडातालेन संयुक्तं रक्षकत्वं तदा भवेत् ।
   ॥ ऽऽ । ୮ ऽ ० ० । । ◡ ◡ ०̀ ॥ इति नीलझोंबडः
2. अस्य पाठान्तरं यथाः—
   गौलो लघुरशब्‍दः स्यात् गोदौ दश्च विरामवान् ।
   लोऽणुद्रुतद्वयंदश्च लविरामः प्रकीर्तितः ।

160
³निउद्दंमे द्रुताः पञ्च विरामान्ता स्तु गारुगिः ।
॥ ० ० ० ० ०े ० ० ० ०े ॥ इति निउद्दंमः
लगौ द्रुतलयं त्रिः स्यात् लोदौ लपगदा दलौ ।
पगौदौलपगाः प्रोक्ताः गारुगिश्चतृतीयकः ॥
द्रुतो लघुर्लघुर्गश्च स्वर्णमेरु⁴ रयं मतः ।
॥ । ऽ ० ० ० । ऽ ० ० ० । ऽ ० ० ० । ० ० । डे ऽ ०
० । डे ऽ ० ० । डे ऽ ० ० ० ०े ० ० ०े ० । । ऽ ॥ इति स्वर्णमेरुः
ततो लघुः प्रयोक्तव्यः इति व नीलझोंबडः ॥
॥ ऽ ऽ । ୮ ऽ ० ० ०े । ० ० ० ୮ । ॥ इति वानीलझोंबडः
3. अस्य पाठान्तरं यथा:—
ती उद्दमे द्रुताः पञ्च विरामान्ताः प्रचक्षते ।
ततः परं गारुगिः स्यात् तदाजनमनोहरम् ॥
॥ ० ० ० ० ०े ० ० ० ०े ॥ इति तीउद्दंमः
4. अस्य पाठान्तरं यथा:—
मेरौ कनकसंज्ञेतु लघुरुक्तद्रुतत्रयम् ।
लगौद्रुतत्रयं लक्ष्व गुरुर्बिन्दुत्रयं भवेत् ॥
लघुद्रुतौ लघुश्चेति पौदौ गौ लघुरेव च ।
पगौद्रुतौ लपौ गश्च गारुगिश्च तृतीयकः ॥
अङ्गुतालो गुरुरितिज्ञेयं सर्वसुखप्रदम् ।
॥ । ऽ ० ० ० । ऽ ० ० ० । ऽ ० ० ० । ० ० । डे डे ००ऽऽ । डे ऽ ०
० । डे ऽ ०े ०े ० ०े ० ०े ० ० ० । । ऽ ॥ इति वा कनकमेरुः

161
अथवाऽणुचतुष्कंस्यात् क्रीडागारुगिरुस्तथा ।
अणुद्रुताश्चचत्वारो द्विरामो लघुद्वयम् ॥
गपौ गारुगिकलौदश्चह्रस्वोऽणुद्रुतयुग्मकम् ।
द्विरामश्चविज्ञेयःस्वर्णमेरुर्निगद्यते ॥
॥ ˘ ˘ ˘ ˘ ० ० ० ० ० ०े ˘ ˘ ˘ ०े । । ऽ ऽे
००० ०े । ० । ˘ ˘ ॥ इति वास्वर्णमेरुः
च⁴क्रतालेक्रमाद्ज्ञेयं दचतुष्कंगुरुस्तथा ।
प्रतीपब्रह्मतालेतु विद्वद्भिःपरिकीर्तितः ॥
॥ ० ० ० ० ० ऽ । ००० । ०० । ० । ॥ इति चक्रतालः
4. अस्य पाठान्तरंयथाः—
चक्रताले क्रमाद्ज्ञेयंदचतुष्कंलघुर्भवेत् ।
प्रतीपब्रह्मातालाैस्तैःविद्वद्भिः परिकीर्तितः ॥
॥ ०००० ।। ००० । ०० । ० । ॥ इति वाचक्रतालः
अतः परं मातृकान्तरे अधिक पाठो दृश्यते यथा :—
‘ अथ षोडशध्रुवतालाः ’
जयन्तशेखरोत्साहा स्ततो मधुर निर्मलौ ।
कुन्तलः कमलश्चारो नन्दनश्चन्द्रशेखरः ॥
21

162
कामोदो विजयाख्यश्च कन्दर्प जयमङ्गलौ ।
तिलको ललितश्चेति ध्रुवाः षोडश कीर्तिताः ॥
लघुरेको जयन्तस्तु विद्वद्भिः परिकीर्तितः ।
॥ । ॥ इति जयन्तः
लघुद्वयं विरामान्तं शेखरः परिकीर्तितः ।
॥ । ।̀ ॥ इति शेखरः
उत्साहे गुरुलो ज्ञेयौ :—
॥ ऽ । ॥ इति उत्साहः
क्रीडाद्वौ मधुरो भवेत् ।
॥ ० ०̀ ० ०̀ ॥ इति मधुरः
क्रीडात्तु निर्मलः प्रोक्तः :—
॥ ० ०̀ ॥ इति निर्मलः
कुन्तलेलो विरामवान् ।
॥ ।̀ ॥ इति कुन्तलः
क्रीडालौ कमले प्रोक्तौ ।
॥ ० ०̀ । ॥ इति कमलः
चारुर्निस्सारुको मतः ।
॥ ः ।̀ ॥ इति चारुः

163
द्रुतस्तु नन्दने प्रोक्तः ।
॥ ० ॥ इति नन्दनः
लघू गश्चन्द्रशेखरः ।
॥ । । ऽ ॥ इति चन्द्रशेखरः
कामदेलौ गुरुर्ज्ञेयः ।
॥ । । ऽ ॥ इति कामदः
विजयेदौ लघुः स्मृतः ।
॥ ० ० । ॥ इति विजयः
कन्दर्पे लघुरेकः स्यात् ।
॥ । ॥ इति कन्दर्पः
क्रीडातुजयमङ्गले ।
॥ ० ०े ॥ इति जयमङ्गलः
द्रुतस्तु तिलकः प्रोक्तः
॥ ० ॥ इति तिलकः
ललिते लौगुरुःस्मृतः
॥ । । ऽ ॥ इति ललितः
इति षोडश ध्रुवतालाः ” इति

164
¹अथ द्वात्रिं शन्मंठकाः
नगणोजगणश्चैवलघुर्विजय मंठके ।
॥ । । । । ऽ । । ॥ इति विजयमंठकः
आपो लघुर्दूतयञ्च लघुः सालंगमण्ठकः ।
॥ ० । ० ० ० । ॥ इति सालंगमण्ठकः
गुरुर्द्रुतः प्लुतश्चैव मण्ठः प्रथमसंज्ञकः ।
॥ ऽ ० डे ॥ इति प्रथममण्ठः
द्रुद्वयं तगणश्चैव नगणः सारसो मतः ।
॥ ००ऽऽ। । । । ॥ इति सारसमण्ठः
1. 11499 अंकितमातृकायान्तु मण्ठकजातितोल लक्षणं
' अथषन्मण्ठाः ' इति प्रारभ्यते तद्यथा:—
जयप्रियेतुजगणः
॥ । ऽ । ॥ इति जयप्रियमंठः
वल्लभे रगणः स्मृतः ।
॥ ऽ । ऽ ॥ इति वल्लभमण्ठः
लविरामः कलापेतु ।
॥ ।े ॥ इति कलापमण्ठः
क्रीडालः कमलः स्मृतः ।
`॥ ० ऽे । ॥ इति

165
द्रुतो लघुर्द्रुतद्वंद्वं लघुद्वंद्वञ्चकीलके ।
॥ ० । ० ० । । इति कीलकमण्ठः
दीप्तमेकं भवेद्यत्र पडिमण्ठस्सउच्यते ।
॥ डे ॥ इति पडिमण्ठः
रगणोगलसंयुक्तो निःशब्दं लचतुष्टयम् ॥
रविमंठकसंज्ञोऽयं मात्राद्वादशभिर्युतः* ।
॥ ऽ । ऽ ऽ । ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति रविमंठः
विराममंठकेज्ञेयंझंपाता लद्वयंबुधैः ।
॥ । ० ०े । ० ०े ॥ इति विराममंठः
धनञ्जयाख्यमंटेतु क्रमाद्द्लगपामताः ‡ ।
॥ ० । ऽ डे ॥ इति धनञ्जयमंठः
लद्वयं दचतुष्कंस्याम् श्रीमंठेगद्वयंतथा ।
॥ ० ० ० ० ऽ ऽ इति श्रीमंठः

• 11499 मातृकायां अधिकपाठः-
  नगणोगुरुणैकेन चक्रमंठः प्रकीर्तितः .
  ॥ । । । ऽ ॥ इति चक्रमंठः
  ‡ -do- मंठेजयप्रियेज्ञेयः जगणः केवलः स्वयम् ।
  ॥ । ऽ । ॥ इति जयप्रियमंठः

166
गुरुः कूपद्वयं गश्चदौ शरो रङ्गमंठके ।
॥ ऽ ० ० ऽ ० ० । ॥ इति रङ्गमंठः
गुरुद्वंद्वं लघुद्वंद्वं निश्शब्दं लचतुष्टयम् ।
षण्मंठके तु विज्ञेयं रसिकैर्नृत्यवेदिभिः ॥
॥ ऽ ऽ । । ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति षण्मंठः
गीर्वाणमंठके तुस्या जगणो दीप्तकोगुरुः ।
॥ । ऽ । डे ऽ ॥ इति गीर्वाणमंठः
विचारप्रतिमंठोऽसौ नगणोदौ विरामवान् ।
॥ । । । ०े ॥ इति विचारप्रतिमंठः
भाच्चतुर्लघु निश्शब्दं भवेत्कल्याणमंठके ।
॥ ऽ । । ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति कल्याणमंठः
शरः कूपद्वयं लौद्वौ नगणस्तगणस्तथा ।
कमलोमंठकोज्ञेयः सर्वशास्त्रेषु संमतः ।
॥ । ० ० । । । । ऽ ऽ । ॥ इति कमलमं*ठः

• 11499-मातृकायां अस्य पाठान्तरं यथा—
  शरः कूपद्वयं लौद्वौद्रुतौद्वौनगणस्तथा ।
  ॥ । ० ० । । ० ० । । । ॥

: सगणेयत्र करालामंठको भवेत् ।Wait, "यगणः सगणे यत्र"? Yagana is। ऽ ऽ. Sagana is । । ऽ. Together: । ऽ ऽ । । ऽ! Look at line 18: ॥ ऽ ऽ । । ऽ ॥- wait! Where is the first।of Yagana? In line 18, it starts with॥ ऽ ऽ! The first ।is missing, or it'sऽ ऽ! Wait, look at line 3: Ragana is ऽ । ऽ. In line 3 it has । ऽ । ऽ! Did the printer swap the initial ।` from line 18 to line 3?!
Regardless of printer's errors, our job is to transcribe EXACTLY what is printed on this page!

Let's carefully verify every character on this page:

Line 1:
167

Line 2:
वल्लभो रगणेनैव कथितस्तालवेदिभिः ।

Line 3:
॥ । ऽ । ऽ ॥ इति वल्लभमंठः
(Wait, is there a visarga at the end of वल्लभमंठः? Yes, वल्लभमंठः).

Line 4:
`साच्चतुर्लघु निश्शब्दं पुनर्भूमंठ

168
लघुद्वंद्वं द्रुतद्वंद्वं लघुदौ वर्णमंठके ।
॥ । । ० ० । ० ० ॥ इति वर्णमंठः
गुरुः प्लुतो भवेद्यत्र गंभीरोमंठको भवेत्* ।
॥ ऽ डे ॥ इति गंभीरमंठः
द्रुतत्रयं लघुश्चैको द्रुतोलश्चद्रुतोमतः ।
शरद्वयं भवेद्यत्र भिन्नमंठस्स उच्यते ॥
॥ ० ० ० । ० । ० । । ॥ इति भिन्नमंठः
कलिङ्गमंठो विज्ञेयो द्रुतो लघुयुगान्वितः ।
॥ ० । । ॥ इति कलिङ्गमंठः
आदितालो द्वितीयश्च दद्वयञ्च लघुस्ततः ।
यति लभद्वयं यत्र द्वितीय युगलं तथा ।
• वेदं द्रुतास्तु विज्ञेयाः पश्चाच्छरचतुष्टयम् ।
अशब्दञ्च क्रमाद् ज्ञेयं संकीर्णेमंठकेबुधैः ।
॥ ० ० । ० ० । ०̄ । ० । ० ० । ० ० । ० ० ० ०
г г г г ॥ इति संकीर्णमंठः

• अत्र 11499-मातृकायां अधिकपाठः यथा—
  सगणो लघु दीर्घौच श्रीरंगे मंठके भवेत् ।
  ॥ । । ऽ । डे ॥ इति श्रीरंगमंठः

169
इति द्वात्रिंशन्मंठाः
गलौ पपञ्चकञ्चैव दत्रयं विजयो भवेत् ।
॥ ऽ । डे डे डे डे डे ० ० ० ॥ इति विजयतालः*

• अतः परं 11499 मातृकायां अधिकपाठः यथाः—
  द्रुतौ लघुर्मृगाङ्केतु
  ॥ ० ० । ॥ इति मृगाङ्कतालः
  उत्सवे लप्लुतद्वयम् ।
  ॥ । डे डे । ॥ इति उत्सवतालः
  पद्माख्यताले सगणः लघुश्चपरिकीर्तितः ।
  ॥ । । ऽ । ॥ इति पद्मतालः
  सुदेववत्सतालेतुलंघुर्द्रुतलघुत्रयम् ।
  ॥ । ० । । । ॥ इति सुदेववत्सतालः
  तगणो गुरुदीप्तौचमतो रङ्गप्रदीपकः ।
  ॥ ऽ ऽ । ऽ डे ॥ इति रङ्गप्रदीपकः
  दोलौचदत्रयञ्चैव लघुःस्याद्रतितालके ।
  ॥ ० । । ० ० ० । ॥ इति रतितालः
  गपोदौ गलपाश्चैव राजतालोमतोबुधैः ।
  ॥ ऽ डे ० ० ऽ । डे ॥ इति राजतालः
  चतुर्द्रुतात्परंगश्च मुकुन्दः परिकीर्तितः ।
  ॥ ० ० ० ० ऽ ॥ इति मुकुंदतालः
  द्रुतौच नगणश्चैवाप्यभङ्गेपरिकीर्तिताः ।
  ॥ ० ० । । । ॥ इति अभङ्गतालः
  गलदा राजमार्ताण्डः—
  ॥ ऽ । ० ॥ इति राजमार्ताण्डतालः
  22

170
गौरीतुलघुपञ्चकम्
॥ । । । । । ॥ गौरीतालः
दचतुष्कं भग्नताले नगणश्चविरामवान्
॥ ० ० ० ० । । ॊ ॥ इति भग्नतालः
तलौ सरस्वतीकण्ठाभरणे द्रुतयुग्मकम् ।
॥ ऽ ऽ । । ० ० ॥ इति सरस्वतीकण्ठाभरणतालः
सगणः कलकण्ठःस्यात्
॥ । । ऽ ॥ इति कलकण्ठतालः
द्वंद्वेतु सतदीप्ताकाः—
॥ । । ऽ ऽ ऽ । डे ॥ इति द्वंद्वतालः
लौदौलपौचित्रपुटः—
॥ । । ० ० । डे ॥ इति चित्रपुटतालः
गौदौपश्चविलोकितेः—
॥ ऽ ऽ ० ० डे ॥ इति विलोकिततालः
रोदौगुरूद्वयंस्कंदेः—
॥ ऽ । ऽ ० ० ऽ ऽ ॥ इति स्कंदतालः
दत्रयंलौचसारसः—
॥ ० ० ० । । ॥ इति सारसतालः
इति देशीतालप्रकरणम्
Page ( -170): Marga and Desi Talas described
பக்கம் ( -170) மார்க்கதேசீ தாளங்களின் லக்ஷணங்கள்.
अन्येऽपि सन्ति भूयांस स्तालास्ते लक्ष्यवर्त्मनि ।
प्रसिद्धिविधुरत्वेन शास्त्रेऽस्मिन्नप्रदर्शितांः ॥
तद्भेदप्रत्ययार्थिन्तु लघूपाया भवन्त्यमी ।
प्रस्तारसंख्या नष्टंचोद्दिष्टं पातालकस्तथा ॥

171
द्रुतमेरुर्लघोर्मेरुः गुरुमेरुः प्लुतस्यच ।
मेरुश्चेति ततः खण्डप्रस्तारस्तदनन्तरम् ॥
नष्टोद्दिष्टञ्चमेरूणांचतुर्णांन्तुक्रमेणतु ।
ततो विरामप्रस्तारं नष्टादिः क्रमशः पृथक् ।
लघूपायेन वक्ष्यामः शास्त्रतस्संप्रदायतः ॥
प्रस्तारप्रक्रियाश्चात्र प्रोक्तास्ताः सुमनोहराः ।
ज्ञानाय सुधियां सम्यक् सांप्रतं कथयिष्यते ॥
अथ प्रस्तारः
लिखित्वेप्सिततालस्य मात्राः पिण्डीकृताः पुनः ।
गुरोरादेरधः कुर्यात् तद्धीनं च परं समम् ॥
ज्येष्ठानुक्रमत स्सम्यक् शेषं लेख्यञ्च वामतः ।
तथा च रत्नाकरः :---
सर्वद्रुतावधिः कार्यः प्रस्तारोयं लघौ गुरौ ।
प्लुतेव्यस्ते समस्ते च न तु व्यस्ते द्रुतेऽस्ति सः ॥
इति प्रस्तारः ।
एकद्वित्र्यङ्गदिक्चन्द्रनवषट्सु क्रमादियम् ।
सूचीपरान्तयुग्माङ्क तुर्यषष्ठस्य योगतः ॥
यैरङ्कैरिष्टतालस्य परासूची विधीयते
तैरङ्कैरिहचज्ञेया भेदा दलगपांतगाः ॥ तथाच रत्नाकरः ।

172
ऐकाद्यङ्कान्क्रमान्न्यस्य युञ्जीतान्तं पुरातनैः ।
द्वितीय तुर्यषष्ठाङ्कैरभावे तुर्यषष्ठयोः ॥
तृतीय पञ्चमाङ्काभ्यां क्रमात्तंयोगमग्रतः
लिखेद्दक्षिण संस्थैवमङ्कश्रेणी विधीयते ॥
साचाङ्कैरिष्टताळस्थद्रुतसंख्यैःसमाप्यते
द्रुतो लघुःसार्धमात्रो गुरुः सार्धद्विमात्रुकः ।
प्लुतः सार्धत्रिमात्रश्चेत्येकैकद्रुतवर्धितैः ॥¹
| १ | २ | ३ | ६ | १० | १९ | ३३ | ६० | १०६ | १९१ |
इति सूची
अथनष्टम्
अत्रैतावतिथोभेदः किं रूप इति पृच्छति ।
यत्र तन्नष्टमाख्यातं तस्योत्तरमिहोच्यते ॥
भेदानां यावतांमध्ये नष्टप्रश्नः कृतोभवेत् ।
तावत्संख्याकपर्यन्तां लिखेत्सङ्ख्याकसन्ततिम् ॥
अन्त्याङ्केतलनष्टाङ्कं पातयेदथ शेषतः ।
पातयेत्पूर्वपूर्वाङ्कं तलत्वपतितो द्रुतः ॥

1. सङ्गीतरत्नाकरे इतः परंस्थिताः श्लोकार्थाः यथाः—
   तालभेदाः क्रमादङ्कैः संख्यायन्तेक्रमादिह । यदङ्कयोगादन्त्योऽङ्कः लब्ध-
   स्तैरन्ततः क्रमात् ॥ भेदाद्रुतान्तलध्वन्तगुर्वन्ताश्चप्लुतान्तकाः । संख्यायन्ते इति
   प्रोक्ताः संख्यानिःशंकसूरिणा ॥

पूर्वश्चेत्पतितो नस्यात् लघुस्तुपतिताद्भवेत् ।
उत्तरेणाकृतार्थेन सहितात्तदसम्भवे ॥
अकृतार्थेन पूर्वेण सान्तरे पतिते पृथक्
लघुनिरन्तरे तस्मिन् लघुरेव गुरुर्भवेत् ।
गुरुहेतो स्तृतीये तु पतितोगः प्लुतो भवेत् ॥
अङ्गाभावे द्रुताग्राद्यास्ताळपूरणहेतवः । इति नष्टम् ।
अथोद्दिष्टम्
ईदृग्रूपोऽत्रकथितो भेदः प्रश्न इतीदृशः ।
उद्दिष्टं तत् सङ्ख्याङ्कसन्ततिं नष्टवलिखेत् ॥
यैरङ्कैः पतितै र्नष्टे लभ्यन्तेये द्रुतादयः ।
तानेवाङ्कान् लभन्ते ते भेदमुद्दिष्टमाश्रिताः ॥
उद्दिष्टे पतितै रङ्कै न्यूने संख्याभिधीयते ।
यद्वा षट्प्लुतहेत्वङ्कमध्येऽन्त्यात्प्राचि सप्तमे ॥
तदभावे तु षष्ठाङ्के पतिते ऽन्त्याङ्कमध्यतः ।

174
तानेवाङ्कान् गृहीत्वान्ते दत्वाशेषं वदे बुधः ॥ इत्युद्दिष्टम् ।
तिर्यग्रेखा त्रयी कार्या ऊर्ध्वगाच यथेच्छया ।
ऊर्ध्वकोष्ठेषु सूच्यङ्कानथ तद्विधिरुच्यते ॥
चतुरङ्गस्य सूचीच प्रान्तमङ्कं ततोर्ध्वकम् ।
मेलयित्वा लिखेद्ज्ञानं तत्सूचीवन्मतं बुधैः ॥
तुर्यषष्ठ प्रतिनिधिः नचास्ते किन्त्विह ध्रुवम् ।

इति पाताळः ॥
अथ द्रुतमेरुलक्षणम् ।
पङ्क्तिकृत्वेष्टतालस्य द्रुतसंमितकोष्ठकाम् ।
तिरश्चींतत्परांऊनांकोष्ठेनाथततः पराः ॥
द्विद्विकोष्ठोनिता स्वस्व पूर्वतोऽथाङ्गयोजना ।
द्वौ द्वौ तासामाद्यकोष्ठौस्यातामेकाङ्गसंयुतौ ।
अधस्तन्या स्तुतीयादौ विषमे कोष्ठकेलिखेत् ॥
अन्त्याद्यङ्गचतुष्कस्य योगं सङ्ख्याङ्कसङ्गवत् ।
समेत्वन्त्यं विनैतेषां योगेन्यस्याथ पङ्क्तिषु ॥
परासुशेषकोष्ठेषु चतुर्योगोयमिष्यते ।
नास्ति प्रतिनिधित्वासामङ्गयोस्तुर्यषष्ठयोः ।
तासुस्वभावतोयास्यु र्निष्पन्ना ऊर्ध्वपङ्क्तयः ॥

175
तन्मध्ये तु समे कोष्ठेऽन्त्यस्थानन्त्यादधस्तनः ।
अङ्कः कार्योथतैरङ्कै र्भेदसङ्ख्याऽभिधीयते ।
विषमायां ऊर्ध्वपङ्कौ स्थितैरङ्कैरधः क्रमात् ॥
एकद्रुताद्याविषमास्त्र्यादिसंख्या द्रुतभिदाः ।
सर्वद्रुतान्तामीयन्ते समपङ्क्तिस्थितैः पुनः ॥
द्रुतहीनाद्योर्द्व्यादिसमसंख्या द्रुतभिदाः ।
सर्वद्रुतान्तामीयन्तेद्रुतमेरुरयंमतः ॥
ऊर्ध्वे पङ्क्तिस्थसर्वाङ्क योगात्सङ्ख्याभिधीयते ।
| | | | | | | | 1 | 1 |
| | | | | | 1 | 1 | 7 | 8 |
| | | | 1 | 1 | 5 | 6 | 20 | 27 |
| | 1 | 1 | 3 | 4 | 9 | 14 | 25 | 44 |
| 1 | 1 | 2 | 2 | 5 | 4 | 12 | 7 | 26 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
द्रुतमेरुकोष्ठम्
इति द्रुतमेरुः ।
अथलघुमेरुलक्षणम्
लघुमेरौ कोष्ठपङ्क्तीः प्राग्वन्न्यस्यतदादिमाः ।
एकैककोष्ठ एकाङ्कयुक्तोऽधः पङ्क्तिषु च ॥

176
शेषकोष्ठेत्वन्त्यतुर्यषष्ठयोगं निवेशयेत् ।
परासां शेषकोष्ठेषूपान्त्योधस्तनसंयुतम् ॥
वियोगमेवमादध्यात् अत्रचद्रुतमेरुवत् ।
सदसत्वे प्रतिनिधिः कोष्ठाङ्कैरूर्ध्वपङ्क्तिगैः ॥
लघुहीनादुपक्रम्य ह्येकैकोत्तरवृद्धलाः ।
सर्वलान्ताः क्रमाद्ज्ञेयाः सङ्ख्या सर्वाङ्कसन्ततेः ।

177
योगोन्त्योपान्त्यषष्ठानां अधस्तुर्याङ्कसंयुतः ।
लघुस्थाने गुरुर्ज्ञेयः शेषंतु लघुमेरुवत् ॥

178
अथ संयोगमेरुः ।
संयोगमेरावूर्ध्वाःस्युश्चतस्रः कोष्ठपङ्क्तयः ।
इष्टतालद्रुतमितैः कोष्ठैर्युक्तास्ततः परे ॥
द्वेपङ्क्ती स्वस्वपूर्वातो द्विद्विकोष्ठोनिते ततः ॥
द्वेषष्ट्या एककोष्ठोने ततस्तिस्रोऽष्टमावलेः ।
एककोष्ठोनिताः पश्चाद्विद्विकोष्ठोनितेपरे ॥
पङ्क्तिभ्यां स्वस्वपूर्वाभ्यां तथैवैकोनितेपरे ।
आद्यासु चतसृष्वासां क्रमेण सकलद्रुताः ॥
समस्तलघवः सर्वगुरवः सकलप्लुताः ।
एकाङ्कयुक्तनिशेषकोष्ठाद्याः स्यात्परापुनः ॥
स्वयुक्तैः विषमैः कोष्ठैः समैस्त्वेकाङ्कसंयुतैः ।
कर्तव्या गुरुपङ्क्तेस्तु त्रयः कोष्ठा नभोन्विताः ॥
तुर्य एकाङ्कवानेवं चतुः कोष्ठाः पराअपि ।
प्लुतपङ्क्तौ सशून्याःस्युः पञ्चषष्ठेस्तु रूपवान् ॥
षट् कोष्ठास्तद्वदन्याःस्युः षट्सु पङ्क्तिष्वनन्तरम् ।
द्वियोगजाः क्रमाद्भेदाः दलघू दगुरू दपौ ॥
लगौ लपौ गपौचेति तदङ्गप्रक्रियात्वियम् ।
अत्रोपरिष्टादारभ्य स्यादधोऽधोऽङ्कलेखनम् ॥
अन्त्यपूर्व द्वितीयाङ्क तुर्यषष्ठस्तथाक्रमात् ।
योज्या दलगपेषु स्युस्तेषु यद्योगजा भिदाः ॥