प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

६० प्रमाणवार्त्तिके
ज्ञानं स्यात् कस्यचित् किञ्चित् कुतश्चित् तेन किञ्चन ।
अविज्ञानस्य विज्ञानानुपादानाच्च सिध्यति ॥ १६६ ॥
विज्ञानशक्तिसम्बन्धादिष्टं चेत् सर्ववस्तुनः ।
एतत् सांख्यपशोः कोऽन्यः सलज्जो वक्तुमीहते ॥ १६७ ॥
अदृष्टपूर्वमस्तीति तृणाग्रे करिणां शतम् ।
यद् रूपं दृश्यतां यातं तद् रूपं प्राङ् न दृश्यते ॥ १६८ ॥
शतधा विप्रकीर्णेऽपि हेतौ तद् विद्यते कथम् ।
रागाद्यनियमोऽपूर्वप्रादुर्भावे प्रसज्यते ॥ १६९ ॥
भूतात्मताऽनतिक्रान्तः सर्वो रागादिमान् यदि ।
सर्वः समानरागः स्याद् भूतातिशयतो न चेत् ॥ १७० ॥
कस्यचिदुत्पद्यमानस्य ज्ञानस्य तदा तेन प्रबोधकानुरोधेन कुतश्चिज्ज्ञा-
नादनन्तरं किञ्चन ज्ञानं स्यादिति सुस्थमस्य पक्षे । अविज्ञानस्य विज्ञान-
शून्यस्य लोष्टादेर्विज्ञानानुपादानाच्च सिध्यति विज्ञानादेव विज्ञानम् ॥१६६॥
सर्वस्य वस्तुनो विज्ञानशक्तिसम्बन्धादविज्ञानाद् विज्ञानानुत्पादनमिष्टं
चेत् ? एतद् विज्ञानस्य शक्तिरूपतयाऽवस्थानं सांख्यपशोः कोऽन्यः सलज्जो
वक्तुमीहते, यो ब्रूयाद्—अदृष्टमपि तृणाग्रे करिणां शतमस्तीति ।
तथा हि—यदि शक्तिरभिव्यक्तिरूपाद् विज्ञानादन्या, तदाऽविज्ञानत्वं
सिद्धम्; अथानन्या, तदा यद्रूपं ज्ञानाख्यं दृश्यतां यातमभिव्यक्तावस्थायां तद्रूपं
प्राक् शक्त्यवस्थायां शतधापि विप्रकीर्णे हेतौ न दृश्यते, कथं तद् विद्यत
इति नाविज्ञानत्वमसिद्धम् ।
किञ्च—न चेत् परलोकादागच्छति चित्तसन्तानः, तदाऽपूर्वसत्त्वप्रादुर्भावे
रागाद्यनियमश्चक्षुराद्यनियमवत् प्रसज्यते । यथा चक्षुःकरचरणाद्यमतानियमः
पुरुषे नेक्ष्यते, कदाचित् कस्यचिदभावदर्शनात्; तथा रागी रागितरो नीरागश्च
कश्चित् स्यात् ॥ १६७–१६९ ॥
भूतात्मताया अनतिक्रान्तः सर्वः पुमान् रागादिमान् यदि, तदासर्वः
समानरागः स्यात्; भूतात्मताया अविशेषात् । भूतानामवान्तरादतिशयतः

प्रमाणसिद्धिः ६१
भूतानां प्राणिताऽभेदेऽप्ययं भेदो यदाश्रयः ।
तन्निर्ह्रासातिशयवत् तद्भावात् तानि हापयेत् ॥ १७१ ॥
न चेद् भेदेऽपि रागादिहेतुतुल्यात्मताक्षयः ।
सर्वत्र रागः सदृशः स्याद्धेतोस्सद्दशात्मनः ॥ १७२ ॥
न हि गोप्रत्ययस्यास्ति समानात्मभुवः क्वचित् ।
तारतम्यं पृथिव्यादौ प्राणितादेरिहापि वा ॥ १७३ ॥
औष्ण्यस्य तारतम्येऽपि नानुष्णोऽग्निः कदाचन ।
तथेहापीति चेन्नाग्नेरौष्ण्याद् भेदनिषेधतः ॥ १७४ ॥
तारतम्यानुभविनो यस्यान्न्यस्य सतो गुणाः ।
समानरागता प्रसङ्गो न चेत् । भूतानां प्राणिताया अभेदेऽप्ययं भेद उत्कट-
मन्दरागत्वादिको यदाश्रयो यदवान्तरविशेषवत् कारणमाश्रित्य तत्कारणं
निर्ह्रासातिशयवत् अपचयतारतम्यवत् तद्भावाद् रागादिमत्त्वात् तानि भूतानि
हापयेत् भ्रंशयेदिति नीरागोऽपि कश्चित् सत्त्वः स्यात् ॥ १७०-१७१ ॥
भेदे मन्दोत्कटरागादिजनकेऽवान्तरभूतविशेषेऽपि रागादिहेतुत्वेन या
तुल्यात्मता सदृशता तस्याः क्षयो न चेत्, सर्वत्र पुंसि सदृशो रागादिः
स्यात्; सदृशात्मनो हेतोर्भावात् ॥ १७२ ॥
न हि गोप्रत्ययस्यास्ति समानात्मभुवः सदृशकारणोत्पत्तेः क्वचित्
शाबलेयादौ तारतम्यम्, अपि तु सर्वत्र समानतैव । पृथिव्यादौ सदृशे
हेतौ प्राणितादेरिह चार्वाकमतेऽपि वा विशेषो न विद्यते ॥ १७३ ॥
औष्ण्यस्य तारतम्येऽपि खादिराग्न्यादौ नानुष्णोऽग्निः कदाचन ।
तथेह रागादितारतम्येऽपि न वीतरागः कश्चिदिति चेत् कदाचन ? नैतद्युक्तम्;
अग्नेरौष्ण्याद् भेदस्य निषेधतः । नैतद्युक्तम्; भास्वररूपोष्णस्पर्शादिरग्नि-
रुच्यते, तेनौष्ण्याभावेऽग्निरेव न स्यात् । रागादिस्तु भूतेभ्योऽन्यः, तदभावेऽपि
तेषां भावात् ॥ १७४ ॥
अतः सविशेषणं हेतुं दर्शयति । गुणेभ्योऽन्यस्य यस्य सतो धर्मिणो ये
तारतम्यानुभविनो गुणास्ते क्वचिद् धर्मिणि प्रतिहन्यन्ते । तद्भेदे

६२ प्रमाणवार्तिके
ते कचित् प्रतिहन्यन्ते तद्भेदे धवलादिवत् ॥ १७५ ॥
रूपादिवन्न नियमस्तेषां भूताविभागतः ।
तत् तुल्यं चेन्न रागादेः सहोत्पत्तिप्रसङ्गतः ॥ १७६ ॥
विकल्प्यविषयत्वाच्च विषया न नियामकाः ।
सभागहेतुविरहाद् रागादेर्नियमो न वा ॥ १७७ ॥
सर्वदा सर्वबुद्धीनां जन्म वा हेतुसन्निधेः ।
दुःखसत्यस्य चतुराकारत्वम्
कदाचिदुपलम्भात् तदध्रुवं दोषनिःश्रयात् ॥ १७८ ॥
भूतभेदे धवलादिवत् । न हि सर्वो भूतपरिणामः शुक्लः ॥ १७५ ॥
स्यादेतद्, भूतधर्मो रूपादिर्यथा अवश्यम्भूत्वा भवति, तथा रागोऽपि
देहिनः स्यादित्याह—रूपादिवन्न नियमो रागादेः; तेषां रूपादीनां भूताविभा-
गतः । न हि रूपादिसामान्यं विना भूतानि वर्तन्ते । रागादेरपि तद्भूतावि-
निर्भागवर्तित्वं तुल्यं चेत् ? नैतदस्ति; रागादेर्भूतैः सहोत्पत्तिप्रसङ्गतो विषयैः
कादाचित्कसन्निधानैर्नियमित्वात् ॥ १७६ ॥
न सहोत्पादप्रसङ्ग इति चेद् ? आह—विकल्प्यः कल्पितः, तद्विषयत्वाच्च
रागादेर्विषया रूपादयोऽग्राह्यत्वान्न नियामकाः । किञ्च—अविज्ञानस्य विज्ञान-
हेतुत्वात् नेत्युक्तम् । तन्मते सभागस्य च हेतोर्विरहाद् रागादेर्नियमो
देशकालस्वभावविषयो न वा स्याद्; अहेतुत्वात् ॥ १७७ ॥
भूतान्येव हि हेतुरिति चेत् ? तर्हि सर्वदा सर्वबुद्धीनां सुखदुःखेच्छा-
द्वेषरागकृपादीनां जन्म वा स्यात्; हेतोर्भूतसङ्घातस्य सन्निधेः । तदेवं
“रागादेः पाटवेक्षणात्” ( प्र० वा० १. १४९ ) इत्यादिना चतुर्णामरूपिणां
स्कन्धानां सभागहेतुकत्वे साधिते साधितं संसारित्वमुपादानस्कन्धानाम्, त एव
दुःखमित्युक्ताः ।
दुःखसत्यञ्च—अनित्यतः, दुःखतः, शून्यतः, अनात्मतश्चेति चतुराकार-
माख्यातुमाह—कदाचिदुपलम्भाद् दुःखमध्रुवमनित्यम्; दोषनिःश्रयात्
रागादिदोषाश्रयेणोत्पत्तेः ॥ १७८ ॥

प्रमाणसिद्धिः ६३
दुःखं हेतुवशत्वाच्च न चात्मा नाप्यधिष्ठितम् ।
नाकारणमधिष्ठाता नित्यं वा कारणं १ कथम् ॥ १७९ ॥
तस्मादनेकमेकस्माद् भिन्नकालं न जायते ।
कार्यानुत्पादतोऽन्येषु सङ्गतेष्वपि हेतुषु ॥ १८० ॥
हेत्वन्तरानुमानं स्यान्नैतत् नित्येषु विद्यते ।
२. चतुराकारं समुदयसत्यम्
कादाचित्कतया सिद्धा दुःखस्यास्य सहेतुता ॥ १८१ ॥
नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोर्बाह्यानपेक्षणात् २ ।
हेतुवशत्वाच्च । 'सर्वं परवशं दुःखम्' इति न्यायात् दुःखं तत् । न
चात्माश्रयम् ; अनात्मनः आत्मविलक्षणत्वात् । नाप्यधिष्ठितम्; अधिष्ठातुरात्म-
नोऽभावात् । अनेन शून्यत इत्याख्यातम् ॥
कस्मात् पुनरात्मा नाधिष्ठाता ? इत्याह—नाकारणमधिष्ठाता; अतिप्रसङ्गात् ।
नित्यं वा द्रव्यं कारणं कथम्, तस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरहात् ॥ १७९॥
तस्मादनेकं भिन्नकालदृश्यमानं सुखदुःखादिकार्यं नैकस्माज्जायते;
एकस्यानेककरणे समर्थस्य सकृदेव तत्क्रियाप्रसङ्गात् ।
किञ्च—अनेकेषु हेतुषु सङ्गतेषु मिथो मिलितेष्वपि कार्यानुत्पादतो
हेत्वन्तरानुमानं स्यात् । यथा रूपालोकमनस्कारेषु सत्स्वपि चक्षुर्विज्ञानमनुत्पद्य-
मानं चक्षुरनुमापयति । नैतत् कार्यानुत्पत्त्याऽनुमानं नित्येषु विद्यते; तेषाम-
व्यतिरेकित्वात् ।
चतुराकारं दुःखं व्याख्याय, समुदयतः, हेतुतः, प्रत्ययतः, प्रभवतश्च—इति
चतुराकारं समुदयं व्याख्यातुमाह—कादाचित्कतया दुःखस्य सहेतुता
सिद्धा ॥ १८०-१८१ ॥
नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोर्भवति, यथाऽऽकाशस्य शशविषाणस्य
बाह्यानपेक्षणात् । य एव च दुःखहेतुः स एव समुदयः ।
१. जनकं—पाठा० । २. हेतोरन्यानपे०—पाठा० ।

६४ प्रमाणवार्त्तिके
स्वभाववादखण्डनम्
'तैक्ष्ण्यादीनां यथा नास्ति कारणं कण्टकादिषु ॥ १८२ ॥
तथाऽकारणमेतत् स्याद्' इति केचित् प्रचक्षते ।
सत्येव यस्मिन् यज्जन्म विकारे वापि विक्रिया ॥ १८३ ॥
तत् तस्य कारणं प्राहुस्तत् तेषामपि विद्यते ।
स्पर्शस्य रूपहेतुत्वाद् दर्शनेऽस्ति निमित्तता ॥ १८४ ॥
नित्यानां प्रतिषेधेन नेश्वरादेश्च सम्भवः ।
असामर्थ्यादतो हेतुर्भववाञ्छा;
परिग्रहः ॥ १८५ ॥
ननु यथा कण्टकादिषु तैक्ष्ण्यादीनां कारणं नास्ति, तथाऽकारण-
मेतत् दुःखं स्यात्, तत् कुतः समुदाय इति केचित् = स्वभाववादिनः प्रचक्षते ।
ते एवं वक्तव्याः--सत्येव यस्मिन् वस्तुनि यस्य जन्म, यस्य विकारे
सत्येव वा यस्य विक्रिया, तत्तस्य जन्मिनो विकारिणश्च कारणं प्राहुर्विद्वांसः ।
तज्जन्म सत्येव बीजोदकपृथिव्यादिषु तदुत्कर्षादिविकारे च विकृतत्वं तेषां कण्ट-
कादीनामप्यस्तीति तेऽपि सहेतुका एव । एवं स्कन्धा अपि ।
ननु स्पर्शे सति भवति चक्षुर्विज्ञानम्, असति च न भवति; न च तत्
कारणम्, अतोऽतिव्याप्तिः ? इत्याह-स्पर्शस्य रूपाद्यविनिर्भागिनः सहकारिभावेन
रूपहेतुत्वात् दर्शने चक्षुर्विज्ञानेऽस्ति निमित्तता पारम्पर्येणेति नाति-
व्याप्तिः ॥ १८२-१८४ ॥
एतच्च व्यतिरेकमभ्युपगम्योक्तम्, न तु रूपमुपदर्श्य स्पर्शाभावे नेत्र-
बुद्धेरभावः शक्यदर्शनः; रूपस्पर्शयोरविनिर्भागवर्त्तित्वात् । तस्य च दुःखस्य
नित्यानां क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियायामसामर्थ्यात् प्रतिषेधेन च नेश्वरादेः,
आदिग्रहणात् प्रधानपुरुषादेः, कारणात् सम्भव उत्पादः । अतो नित्यादनुत्पत्ते-
र्दुःखस्य हेतुर्भववाञ्छा जन्मतृष्णा, जन्मस्थानावस्था सत्त्वाद्यभिला-
षात्मिका ॥ १८५ ॥

प्रमाणसिद्धिः ६५
यस्माद् देशविशेषस्य तत्प्राप्त्याशाकृतो नृणाम् ।
सा भवेच्छाप्त्यनाप्तीच्छोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः ॥ १८६ ॥
यतोऽपि प्राणिनः कामविभवेच्छे च ते मते ।
सर्वत्र चात्मस्नेहस्य हेतुत्वात् सम्प्रवर्तते ॥ १८७ ॥
असुखे सुखसंज्ञस्य;
तस्मात् तृष्णा भवाश्रयः ।
विरक्तजन्मादृष्टेरित्याचार्याः सम्प्रचक्षते ॥ १८८ ॥
यस्माद् देशविशेषस्य परिग्रहः तत्प्राप्तितृष्णाकृतो नृणाम् । नृशब्दः
प्राण्युपलक्षणः । ततो गर्भस्थानादानमपि तत्तृष्णाकृतमेव ॥ १८६ ॥
ननूक्तं भगवता—“तत्र कतमत्समुदय आर्यसत्यम् ? पौनर्भाविकी नन्दी राग-
सहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी यदुत कामतृष्णा भवतृष्णा विभवतृष्णा च” ( दी०
नि० २.२२ ) इति तत् कथमेका भवतृष्णोच्यते समुदयसत्यमिति ? अत्राह—
यतः कारणात् प्राणिनः सुखदुःखयोः क्रमेणाप्त्यनाप्तीच्छोः प्रवृत्ति-
र्गर्भस्थानपरिग्रहाय, अतः सा भवेच्छापि । कामविभवेच्छे च ते मते ।
सुखप्राप्तीच्छा = कामतृष्णा, दुःखवियोगेच्छा = विभवतृष्णा । भवतृष्णायां सुख-
दुःखप्राप्तिपरिहारेच्छापूर्विकायां गर्भस्थानोपादानेच्छात्मिकायां द्वयोरपि संग्रहाद-
विरोधः ॥ १८७ ॥
समुदयस्य च समुदायात्मकत्वात् सर्वत्र विषयेऽसुखे सुखरहिते सुखसंज्ञस्य
दुःखविपर्यस्तस्य । अनेनाशूचौ शुचिविपर्यासोऽपि कथितः । न ह्यशूचौ तथा
मन्यमान कस्यचित् सुखसंज्ञाऽऽत्मस्नेहेनेति । आत्मस्नेहस्य हेतुत्वादिति
अहङ्कारममकारोत्थापितस्य । अनेनात्मनि आत्मस्नेहविपर्यास उक्तः । सम्प्रवर्तत
इत्यनेनानित्यविपर्यासः सूचितः । न हि नित्यविपर्यासं विना फलार्थी प्रवर्तते ।
तदेवं चतुर्विपर्यासवासितमानस एवात्मस्नेहात् सुखदुःखप्राप्तिपरिजिहीर्षया
प्रवर्तते । तथा गर्भस्थानेऽपि सुखदुःखप्राप्तिपरिहारेच्छैव तृष्णा । तस्मात्
तृष्णा भवस्याश्रयो हेतुः । अनेन 'हेतुतः' आख्यातम् ।
ननु “विरक्तस्य जन्मादृष्टेः” ( न्या० सू० ३.१.२५ ) इत्याचार्या
प्र० वा० : ५

६६ प्रमाणवार्त्तिके
अदेहरागाद्दृष्टेश्च देहाद् रागसमुद्भवः ।
निमित्तोपगमादिष्टमुपादानं तु वार्यते ॥ १८९ ॥
इमां तु युक्तिमन्विच्छन् बाधते स्वमतं स्वयं ।
जन्मना सहभावश्चेत् जातानां रागदर्शनात् ॥ १९० ॥
सभागजातेः प्राक् सिद्धिः;
कारणत्वेऽपि नोदितम् ।
अज्ञानम्, उक्ता तृष्णैव सन्तानप्रेरणाद् भवे ॥ १९१ ॥
आनन्तर्याच्च कर्मापि सति तस्मिन्नसम्भवात् ।
गौतमादयोपि सम्प्रचक्षते । अदेहस्य रागदृष्टेश्च देहाद् रागसमुद्भवः
स्थितः, ततो न देही वीतरागः ? अत्राह—निमित्तस्य सहकारणस्योपगमात्
देहोऽस्य रागस्य सहकारि कारणमिष्टम्, ततो नानिष्टमापद्यते । उपादानं तु
देहो रागस्य वार्यते । राग एव तूपादानकारणम् । न च रागो जन्महेतुः;
विरक्तस्य करुणया जन्मसम्भवात् । रक्तस्यापि तृष्णयैव जन्मग्रहः । अनेन
‘प्रत्ययतः’ इति व्याख्यातम् ॥ १८८-१८९ ॥
“विरक्तजन्मादृष्टेः” इतीमां युक्तिमन्विच्छन् चार्वाकः स्वमतं स्वयं
बाधते; ‘रागहेतुको देहः, तद्धेतुकश्च रागः’ इति अन्योऽन्यहेतुत्वात् जन्मप्रबन्ध-
सिद्धेः । वीतरागाभ्युपगमाच्च स्वमतबाधास्य जन्मना सहभावो रागादीनाम्, न
पूर्वं रागोऽस्ति; जातानां रागदर्शनात् । अतो न रागो देहहेतुरिति
चेत् ॥ १९० ॥
नन्वेवं देहोऽपि न स्याद् रागहेतुः; सहभावात् । न चाहेतुकता । ततः
सभागात् सजातीयाद् रागाज्जातेरुत्पादात् प्राग् रागस्य सिद्धिरित्यायातम् ।
नन्वविद्या तृष्णा कर्म च जन्मकारणम्, तत् कथं तृष्णैव केवला समुदय
उक्तः ? इत्याह—कारणत्वेऽपि नोदितमज्ञानमविद्या मोहापरसंज्ञकम् ।
उक्ता तृष्णैव तयैव सन्तानस्य पञ्चस्कन्धसन्ततेः प्रेरणात् किमर्थं भवे
जन्मनिमित्तं कर्मापि हेतुत्वेऽपि नोक्तं समुदयत्वेन सति तस्मिन्नज्ञाने कर्मणि
च । तृष्णाऽसम्मुखीभावेऽभावाज्जन्मनः । आनन्तर्याच्च तृष्णायाः सतोरपि

प्रमाणसिद्धिः ६७
तदनात्यन्तिकं हेतोः प्रतिबन्धादिसम्भवात् ॥ १९२ ॥
चतुराकारं निरोधसत्यम्
संसारित्वादनिर्मोक्षो नेष्टत्वादप्रसिद्धितः ।
यावच्चात्मनि¹ न प्रेम्णो हानिः स परितप्स्यति ॥ १९३ ॥
तावद् दुःखितमारोप्य न च स्वस्थोऽवतिष्ठते ।
मिथ्याध्यारोपहानार्थं यत्नोऽसत्यपि मोक्तरि ॥ १९४ ॥
मोहकर्मणोस्तृष्णाया असम्मुखीभावे जन्मन आक्षेपकत्वासम्भवात्, यथा—
विमुक्तिः चित्तस्य । इत्युक्तः समुदायः ।
तदेतद् यथोक्तकारण(समुदय)स्वभावं दुःखमनात्यन्तिकं सम्भवदुच्छेदम्;
दुःखहेतोस्तृष्णायाः प्रतिबन्धस्य सम्भाव्यमानत्वात् । आदिशब्दादविद्यादेः
सहकारिणो वैकल्यसम्भवात् । अनेन निरोध एव नास्तीति वादिनः² प्रति
निरोधत इति कथितम् ॥ १९१–१९२ ॥
ननु संसारित्वादनिर्मोक्षो मुक्तिर्नास्ति कस्यचित्, तत् कथं निरोधस-
म्भावना ? नैष दोषः, इष्टत्वात् । को नाम मुक्तिं संसारिण इच्छति, अप्रसि-
द्धितस्तस्य । न हि संसारी कश्चिदस्ति, किन्तु दुःखं केवलं हेतुबलात् प्रवर्तते,
तदभावाच्च न भवतीति ब्रूमः ।
यदि संसारी कश्चिन्नास्ति, को मुक्त्यर्थी किमर्थं प्रवर्तते ? इत्याह—
यावच्चात्मनि एकत्वाहङ्कारविषयेषु स्कन्धेषु प्रेम्णः स्नेहस्य न हानिः, तावद्
दुःखितमात्मानमारोप्य स प्राण्यभिमतो दुःखसन्तानः परितप्स्यति दुःखमास्ते ।
न च दुःखहेत्वपगमोपायाभ्यां स क्लेशं विना स्वस्थोऽवतिष्ठते । किन्तु
मिथ्याध्यारोपस्य संसारित्वाध्यवसायस्य हानार्थं यत्नोऽसत्यपि कस्मिंश्चि-
दात्मादौ मोक्तरि । न हि यथावस्त्वेव व्यवहारः, किन्तु यथाव्यवसायञ्च । यथा
हि रज्जुरपि सर्पाध्यवसायविषयत्वात् परिहारविषयः, एवम् ‘अहमेव बद्धोऽह-
मेव मोक्ष्यामि’ इत्यध्यारोपान्मुक्त्यर्थं व्यायामः ॥ १९३–१९४ ॥
१. यावदात्मवि—पाठ० ।
२. मीमांसकादीनित्यर्थः ।

६८ प्रमाणवार्त्तिके
अवस्था वीतरागाणां दयया कर्मणाऽपि वा ।
आक्षिप्तेऽविनिवृत्तीष्टेः;
सहकारिक्षयादलम् ॥ १९५ ॥
नाक्षेप्तुमपरं कर्म भवतृष्णाविलङ्घिनाम् ।
दुःखज्ञानेऽविरुद्धस्य पूर्वसंस्कारवाहिनी ॥ १९६ ॥
वस्तुधर्मो दयोत्पत्तिर्न सा सत्त्वानुरोधिनी ।
आत्मान्तरसमारोपाद् रागो धर्मेऽतदात्मके ॥ १९७ ॥
भवत्वात्मग्रहविपर्यस्तानां सुखाद्यभिलाषात् प्रवृत्तिक्षणा संसारे स्थितिः,
उन्मूलितात्मग्रहयोनिसकलदोषराशयस्तु¹ कस्मादासते ? इत्याह—अवस्था वीत-
रागाणां दययापि कर्मणापि वा वीतमोहानामपि दुःखाद् दुःखहेतोश्च लोकमु-
द्धर्तुकामतया स्थितिः । तावत्कालानुबन्धिशरीराक्षेपकेन कर्मणा वा स्थितिः ।
तदेवाह—आक्षिप्ते कर्मणा कार्येऽविनिवृत्तेर्निवृत्त्यभावस्येष्टेः ।
यद्येवम्, जन्मान्तराक्षेपकस्य कर्मणः सद्भावात् भावान्तरं च स्याद् ? इत्याह—
सहकारिण आत्मात्मीयादिविपर्यासज्ञानस्य तृष्णायाश्च क्षयान्नालं न शक्तं
कर्माक्षेप्तुमपरं भवं भवतृष्णाविलङ्घिनाम् । तृष्णालङ्घना = नैरात्म्यदृष्टिरि-
त्यात्मात्मीयादिमोहनिवृत्तिश्चोक्ता । अनेन सहकारिवैकल्यमुक्तम् ।
ननु दया सत्त्वदर्शनात्, तच्च क्षीणं मुक्तानाम्, तत् कथं दयया स्थितिः ?
इत्याह—दुःखस्यानित्यदुःखशून्यानात्मकाकारस्य ज्ञाने सत्यविरुद्धस्य द्वेषा-
भावात् सर्वत्राप्रतिहतस्य पूर्वसंस्कारवाहिनी पूर्वाभ्यासप्रवृत्ता या दयोत्पत्तिः
सा न सत्त्वानुरोधिनी सत्त्वदृष्टिवशा; किन्तु वस्तुनो दुःखस्य कृपाविषयतया-
ऽभ्यस्तस्य धर्मः । उन्मूलितात्मदृष्टीनामपि दुःखस्य कृपाविषयतयाऽभ्यस्तस्य
सम्मुखीभावमात्रेण दयोत्पद्यत इत्यर्थः ।
एवं तर्हि रागोऽपि मुक्तानां स्याद् ? इत्याह—आत्मान्तरस्य स्थिर-
सुखात्मात्मीयरूपस्यारोपात् धर्मे स्कन्धमात्ररूपेऽतदात्मके वस्तुनोऽस्थिरादि-
स्वभावे रागोऽभिष्वङ्गरूपो भवति ॥ १९५–१९७ ॥
१. उन्मीलित०—रा० ।

प्रमाणसिद्धिः ६९
दुःखसन्तानसंस्पर्शमात्रेणैवं दयोदयः ।
मोहश्च मूलं दोषाणां स च सत्त्वग्रहः;
विना ॥ १९८ ॥
तेनाद्यहेतौ न द्वेषो, न दोषोऽतः कृपा मता ।
नामुक्तिः पूर्वसंस्कारक्षयेऽन्याप्रतिसन्धिः ॥ १९९ ॥
अक्षीणशक्तिः संस्कारो येषां तिष्ठन्ति तेऽनघाः ।
मन्दत्वात् करुणायाश्च न यत्नः स्थापने महान् ॥ २०० ॥
तिष्ठन्त्येव पराधीना येषां तु महती कृपा ।
सत्कायदृष्टेर्विगमादाद्य एवाभवो भवेत् ॥ २०१ ॥
दयोदयस्तु दुःखसन्तानस्य संस्पर्शो दर्शनं तन्मात्रेणैव भवति । न
तत्र सत्त्वदर्शनापेक्षा ।
यथा दुःखदर्शनात् दयोत्पत्तिः, तथापकारिणि द्वेषोऽपि स्याद् ? इत्याह—
मोहश्च मूलमादिकारणं दोषाणाम्, स च मोहः सत्त्वग्रहः ॥ १९८ ॥
उन्मूलितसत्त्वदृष्टेश्च तेन सत्त्वग्रहेण विनाऽऽद्यहेतावपकारिणि न द्वेषो-
ऽस्ति; आत्मनोऽदर्शनात् तदपकारान्यभावात् । अतो दोषमूलस्यात्मग्रहस्या-
भावादुत्पद्यमाना कृपा न दोषो मता ।
यदि पूर्वकर्मवेधतस्तदैव न निर्वाणम्, तदा सांसारिकतैव स्याद् ?
इत्याह—नामुक्तिः, किन्तु मुक्तिरेव पूर्वसंस्कारक्षये पूर्वकर्मवेधक्षये सत्यन्यस्य
दुःखस्य हेतुवैकल्यादप्रतिसन्धितः ॥ १९९ ॥
येषां पुनर्महाकृपाणां प्रणिधानपरिपूष्टस्य जन्माक्षेपककर्मणः संस्कारोऽक्षी-
णशक्तिः, तेऽनघाः सम्यक्सम्बुद्धाः यावदाकाशं तिष्ठन्त्येव । श्रावकाणां तु
कर्मणो नियतकालस्थितिकदेहाक्षेपकत्वान्मन्दत्वात् करुणाया यत्नश्च महान्
स्थापने नास्तीति न सदा स्थितिः ॥ २०० ॥
तिष्ठन्त्येव सर्वदा ते पराधीनाः परेषामुपकरणीकृतात्मनो महामुनयः ।
येषामकारणवत्सलानां महती कृपा ।

७० प्रमाणवार्त्तिके
मार्गे चेत् सहजाहानेर्न हानौ वा भवः कुतः ।
सुखी भवेयं दुःखी वा मा भूवमिति तृष्यतः ॥ २०२ ॥
यैवाऽहमिति धीः सैव सहजं सत्त्वदर्शनम् ।
न ह्यपश्यन्नहमिति कश्चिदात्मनि स्निह्यति ॥ २०३ ॥
न चात्मनि विना प्रेम्णा सुखकामोऽभिधावति ।
दुःखस्योत्पादहेतुत्वं बन्धः, नित्यस्य तत् कुतः ॥ २०४ ॥
अदुःखोत्पादहेतुत्वं मोक्षः, नित्यस्य तत् कुतः !
नन्वाद्य एव मार्गे दर्शनमार्गे सत्कायदृष्टेर्विगमात् स्रोतआपन्नस्य
भवो जन्मान्तरबन्धो न भवेदिति चेत् ? सहजाहानेर्न । द्विधा हि सत्काय-
दृष्टिः—आभिसँस्कारिकी या स्कन्धव्यतिरिक्तात्माध्यवसायिनी, सहजा च । तत्र
प्रथमा दर्शनमार्गे हीयते, न द्वितीया भावनामार्गहेया । सा च मोहः, तृष्णायाश्च
हेतुरिति भवति जन्मप्रबन्धः । यदि तु पटुतरप्रज्ञस्याद्य एव मार्गो मार्गान्तर-
स्वभावः, तदा हानौ वा सहजाया आत्मदृष्टेः पुनर्भवः कुतः !
कीदृशं पुनस्तत् सहजसत्त्वदर्शनम् ? इत्याह—सुखी भवेयं दुःखी वा
मा भूवमिति तृष्यतः कांक्षमाणस्य यैवाहमिति धीः सैव सहजं सत्त्व-
दर्शनमुच्यते ।
तदप्रहीणं स्रोतआपन्नस्येति कथं ज्ञायते ? इत्याह—न ह्यपश्यन्नहमिति
कश्चिदात्मनि स्निह्यति, किन्तु पश्यन्नेव ॥ २०१–२०३ ॥
न चात्मनि विना प्रेम्णा सुखकामः कश्चिद् गर्भस्थानादिमभि-
धावति । अभिधावति च गर्भस्थानम् प्रहीणाभिसंस्कारिकः सत्त्वदृष्टिरपि स्रोत-
आपन्नं तदस्याप्रहीणं सहजं सत्त्वदर्शनम् ।
ननु सत्यात्मनि बन्धमोक्षावेकाधिकरणौ युक्तौ ? नेत्याह—दुःखस्यो-
पादानस्कन्धानामुत्पादहेतुत्वं बन्धः । तत्कुतो नित्यस्य ? क्रमयौगपद्याभ्या-
मर्थक्रियाविरहात् ॥ २०४ ॥
अदुःखोत्पादहेतुत्वं दुःखम्, प्रत्ययहेतुता मोक्षः, तच्च नित्यस्य
कुतः ! न हि पूर्वापरैकस्य भावस्य दुःखहेतोः पश्चादहेतुत्वं युक्तम् ।

प्रमाणसिद्धिः ७१
अनित्यत्वेन योऽवाच्यः स हेतुर्न हि कस्यचित् ॥ २०५ ॥
बन्धमोक्षावप्यवाच्ये¹ न युज्येते कथञ्चन¹ ।
नित्यं तमाहुर्विद्वांसो यः स्वभावो न नश्यति ॥ २०६ ॥
त्यक्त्वेमां ह्रेपणीं दृष्टिमतोऽनित्यः स उच्यताम् ।
चतुराकारं मार्गसत्यम्
उक्तो मार्गः, तदभ्यासादाश्रयः परिवर्त्तते ॥ २०७ ॥
स्यादेतत्—न नित्यस्य हेतुत्वं बन्धमोक्षौ च युक्ताविति, “नित्यत्वानित्य-
त्वाभ्यामवाच्यस्य पुद्गलस्य तौ भविष्यतः” इति मन्वानं वैभाषिकं प्रत्याह—
अनित्यत्वेन योऽवाच्यः । अनित्यत्वमुपलक्षणम् ; नित्यत्वेनाप्यवाच्यः ।
स हेतुर्न हि कस्यचित् ; तस्यैवाभावात् । तथा हि यद्यसावनित्यो न भवति,
स्यान्नित्यः ॥ २०५ ॥
अथ नित्यो न भवति, स्यादनित्यः । अन्योऽन्याभावलक्षणत्वाद्द्वयोरेकविधि-
प्रतिषेधस्यापरप्रतिषेधविधिनान्तरीयकत्वात् न क्वचिद् वस्तुनि द्वयप्रतिषेधसम्भव
इति पुद्गलस्याभावादहेतुत्वम् । अतो बन्धमोक्षावप्यवाच्ये पुद्गले न
युज्येते कथञ्चन ।
अथ नित्यत्वेनावाच्यत्वान्न दोष इति चेत् ? नन्वेवमनित्य एवोक्तः
स्यात् । तथा हि—नित्यं तमाहुर्विद्वांसो यः स्वभावः सर्वदा न नश्यति ।
स चेदीदृशो न भवत्यनित्य एव स्यात् ॥ २०६ ॥
अत्रेमां पुद्गलदृष्टिं पुद्गलनैरात्म्यवादिनः संस्कारानित्यतावादिनश्च शास्तुः
शिष्याणां ह्रेपणीं लज्जावर्द्धनीं त्यक्त्वाऽनित्यः स पुद्गल उच्यतां येन बन्ध-
मोक्षौ युज्येते । एकाकारो निरोधो व्याख्यातः । त्रय आकारा वक्ष्यन्ते ।
मार्गसत्यं चतुराकारं वक्तुमाह—उक्तो मार्गः शास्तृपदव्याख्यावसरे
(प्र० वा० १. १४०) नैरात्म्यदर्शनलक्षणः । तस्याभ्यासादाश्रयः क्लेश-
वासनाभूतमालयविज्ञानं परिवर्त्तते क्लिष्टदशानिरोधात् क्लेशविसंयुक्तचित्तप्रबन्धा-
त्मना परिणमति ॥ २०७ ॥
१-१. कारिकांशोऽयं मुद्रितपुस्तके न दृश्यते, तथापि वृत्त्यनुरोधादत्र स्थापितः ।

७२ प्रमाणवार्त्तिके
सात्म्येऽपि दोषभावश्चेन्मार्गवत्,
नाविभुत्वतः ।
विषयग्रहणं धर्मो विज्ञानस्य यथास्ति सः ॥ २०८ ॥
गृह्यते सोऽस्य जनको विद्यमानात्मनेति च ।
एषा प्रकृतिरस्यास्तन्निमित्तान्तरतः स्खलत् ॥ २०९ ॥
व्यावृत्तौ प्रत्ययापेक्षमदृढं सर्पबुद्धिवत् ।
अनेन मार्गत इति मार्गाकारो दर्शितः; क्लेशविसंयोगहेतुत्वात् ।
मार्गस्याभ्यासप्रकर्षात् सात्म्येऽपि प्रकृतित्वे च प्राप्ते पुनर्दोषाणां मोहा-
दीनां भावः प्राप्नोति चेत् । मार्गवत् यथा बन्धावस्थायां दोषसात्म्येऽपि
मार्गोऽभ्यासवशादाविर्भवति ?
अत्राह—नाविभुत्वतः असमर्थ्यात् । मार्गसात्म्येऽपि स्थितस्य चेतसि
न दोषाणामुत्पत्तुं सामर्थ्यमस्ति; तन्निदानभूतस्य सत्त्वदर्शनस्योन्मूलितत्वात् ।
अनेन शान्तत इति निरोधाकार उक्त; दोषाणां सर्वथा शान्तत्वात् ।
सत्त्वदर्शनमेव पुनः कस्मान्न भवति ? इत्याह—विषयग्रहणं विज्ञानस्य
तावत् सति ग्राह्यग्राहकभावो धर्मो यथा चास्ति स स विषयस्तथा गृह्यते
विज्ञानेन विषयिणा । स च विषयोऽस्य विज्ञानस्य जनको विद्यमानेनात्मना
यथावस्थितेन रूपेण ।
यथावस्थितवस्तुग्रहणञ्च । नात्मैषा प्रकृतिः स्वभावो ज्ञानस्य विषयिणः ।
यथास्वभावं स्वग्राहिज्ञानजननं च विषयस्य प्रकृतिः । अस्याः प्रकृतेस्तज्ज्ञानं
निमित्तान्तरतः आन्तरादविद्यारूपादागन्तुकाच्च विषयदोषादेः स्खलद् विषय-
ग्रहणविपरीताकारं भवति ॥ २०८-२०९ ॥
तच्च व्यावृत्तौ विषयविपरीतग्रहणाकारताया निवृत्त्यर्थं प्रत्ययापेक्षं
भ्रान्तिनिवर्तककारणमपेक्षमाणमदृढमस्थास्नु १ सर्पबुद्धिवत् । यथा सर्पबुद्धी
रज्ज्वा भ्रान्तिनिमित्ता जाता रज्जुस्वरूपग्राहिणः प्रत्ययान्निवृत्ता न पुनरुद्भवतीति,
१. ०मपेक्ष्यमाणम्—रा० ।

प्रमाणसिद्धिः ७३
प्रभास्वरमिदं चित्तं प्रकृत्यागन्तवो मलाः ॥ २१० ॥
तत्प्रागप्यसमर्थानां पश्चाच्छक्तिः क्व तन्मये ।
नालं प्ररोढुमत्यन्तं स्यन्दिन्यामग्निवद् भुवि ॥ २११ ॥
बाधकोत्पत्तिसामर्थ्यगर्भे शक्तोऽपि वस्तुनि ।
तथा भ्रान्तिनिमित्तनिरासात् दृष्टे ( नैरात्म्ये वस्तुनि सति ) नास्ति ( सत्त्वे ) दृष्टि-
सम्भवः; ज्ञानस्य विषयस्वरूपग्रहणप्रवणत्वात्, विषयस्य च स्वाकारार्पणप्रवृत्तत्वात्।
किञ्च—प्रभास्वरमनात्मभूतदोषसञ्चयमिदं चित्तं प्रकृत्या स्वभावेन ।
ये तु मनोदोषा दृश्यन्ते ते भ्रान्तिनिमित्तोपनीतत्वादागन्तवोऽस्वभावभूताश्चेतसः,
तमस्तुहिनादय इव नभसः ॥ २१० ॥
तत्प्रागपि तस्मान्नैरात्म्यदर्शनात् पूर्वमपि ततः श्रुतिचिन्ताद्यवसानेऽप्या-
पातविष्कम्भनादुत्पत्तुमसमर्थानां मलानां पश्चान्मार्गनिष्पत्तौ शक्तिरुत्पत्तुं क्व
तन्मये मार्गसात्म्ये स्वरूपे ।
एतदेवाह—शक्तोऽप्युद्धतोऽपि मनोमलो नालमत्यन्तं प्ररोढुं वस्तुनि
चित्तसन्ताने, कीदृशे ? बाधकोत्पत्तिसामर्थ्यगर्भे सर्वदृष्टिबाधकस्य नैरात्म्य-
दर्शनस्य मार्गसत्यस्योत्पत्तिः१, तस्यां सामर्थ्यं प्रभविष्णुत्वं तद्गर्भे आनन्तर्यस्य
गर्भे तस्मिन् । स्यन्दिन्यां भुवि अग्निवत् । यथा हि वह्नेर्हेतुबलादुत्पन्नोऽपि
स्यन्दिन्यां भुवि बाधकवत्यां नात्यन्तं प्ररोहति, तथा मार्गोत्पत्तिसामर्थ्यगर्भे
चेतस्युत्पन्ना अपि मला नात्यन्तं विरोहन्ति । सात्मीभूतमार्गे हेतुवैकल्यान्नोत्पद्यन्त
एव ॥ २११ ॥
कथं च नैरात्म्यदर्शिनो मलोत्पत्तिराशंक्यते । न तावद् हेतुसाकल्यात्,
सत्त्वदृष्टेर्हेतुभूताया अभावात् नैरात्म्यदर्शनवत्, सत्त्वदर्शनं च भावनयोत्पन्नं
हेतुरिति चेत् ?
कुतस्तस्य भावना ? किन्नैरात्म्यस्य सोपद्रवत्वात् ? किञ्च—अभूतत्वेन
भ्रमहेतुत्वात् ? अस्वभावेनोपहन्तुं शक्यत्वाद्वा ? एतत् त्रयमसङ्गतम् । इत्याह—
१. मार्गसत्योत्पत्तिः—रा० ।

निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः ॥ २१२ ॥
न बाधा यत्नवत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः ।
आत्मग्रहैकयोनित्वात्, कार्यकारणभावतः ॥ २१३ ॥
रागप्रतिघयोर्बाधा भेदेऽपि न परस्परम् ।
मोहाविरोधान्मैत्र्यादेर्नात्यन्तं दोषनिग्रहः ॥ २१४ ॥
तन्मूलाश्च मलाः सर्वे;
स च सत्कायदर्शनम् ।
दोषाराशेरुद्वेगकस्य प्रहाणेन निरुपद्रवस्य प्रमाणसंवादित्वेन भूतार्थस्य सत्या-
र्थस्यानारोपितत्वेन स्वभावस्य प्रकृतेर्नैरात्म्यस्याभिरुचितविषयस्य विपर्यये-
ष्वात्माद्याकारेष्वभ्यासे सोपद्रवत्वादिना प्रयत्न एव तावन्न सम्भवति प्रेक्षकस्य ।
सम्भवेऽपि वा विपर्ययैः ॥ २१२ ॥
न बाधा नैरात्म्यस्य सात्मीभूतस्य स्वभावस्यास्ति; बुद्धेस्तत्र दोषप्रतिपक्षे
गुणवति मार्गे पक्षपातात् । न हि स्वभावः साक्षात्कृतोऽन्यथा कर्तुं शक्यः ।
अनेन प्रणीत इति निरोधाकारो दर्शितः ।
ननु यदि नैरात्म्यसात्मत्वदर्शनयोः परस्परभेदाद् बाधा, तदा रागप्रतिघयो-
रपि स्याद् ? इत्याह—आत्मग्रह एको योनिः कारणं तयोस्तौ, तयोर्भावस्तस्मा-
देककारणत्वात् रागप्रतिघयोर्भेदेऽपि न परस्परं बाधा, रूपरसयोरिव ।
तथा कार्यकारणभावतोऽपि नान्योन्यं बाधा । तथा हि—यदैकस्मिन्
रागस्तदा तदपकारिणि द्वेषः, यदा च क्वचिद् द्वेषस्तदा तदुपकारिणि रागोऽपीति
परस्परकार्यकारणभावान्नास्ति विरोधः, चक्षुरादिबुद्धीनामिव ।
ननु द्वेषादिप्रतिपक्षा मैत्र्यादयो न च तानुच्छिन्दन्ति ? इत्याह—मोहा-
विरोधान्मैत्र्यादेः । मैत्रीकरुणादयो मोहाविरोधिनः, अतश्च दोषकारणावैकल्या-
न्नात्यन्तं द्वेषादिदोषाणां निग्रहो मैत्र्यादेः । आपातविष्कम्भनमात्रं तु भवति;
मोहस्यानपायात् ॥ २१३–२१४ ॥
तन्मूलाश्च मलाः सर्वे प्रसूयन्ते ।

विद्यायाः प्रतिपक्षत्वाच्चैत्तत्वेनोपलब्धितः ॥ २१५ ॥
मिथ्योपलब्धिरज्ञानं युक्तेश्चान्यदयुक्तिमत् ।
व्याख्येयोऽत्र विरोधो यः;
तद्विरोधाच्च तन्मयैः ॥ २१६ ॥
विरोधः शून्यतादृष्टेः सर्वदोषैः प्रसिध्यति ।
ननु सत्त्वदर्शनं दोषमूलम् , न मोहः ? इत्याह—स च मोहः सत्काय-
दर्शनम् ।
ननु मोहोऽसम्प्रख्यानरूपः, सत्त्वदृष्टिस्तु विपरीतार्थप्रतिपत्तिरूपा, तत् कथं
मोह एव सत्त्वदर्शनम् ? इत्याह—विद्यायाः प्रतिपक्षत्वात् । विद्याया
नैरात्म्यदृष्टेर्विपक्षोऽविद्या । स चाप्रख्यानमात्रं वा रूपादि वा न भवति; निर्वाणे-
ऽपि तयोर्भावात् । किन्तु मिथ्योपलब्धिरज्ञानमविद्याऽधर्मानृतवत् , विद्यायाः
सदर्थत्वात् । चैत्तत्वेनोपलब्धितश्च चैत्तत्वेन करणेनोपलब्धिरूपत्वाच्च ॥२१५॥
“आश्रयालम्बनाकार

७६ प्रमाणवार्त्तिके
नाक्षयः प्राणिधर्मत्वाद् रूपाविवदसिद्धितः ॥ २१७ ॥
सम्बन्धे प्रतिपक्षस्य त्यागस्यादर्शनावपि¹।
न काठिन्यवदुत्पत्तिः पुनर्दाषविरोधिनः ॥ २१८ ॥
सात्मत्वेनानपायत्वाद् अनेकान्ताच्च भस्मवत् ।
यः पश्यत्यात्मानं तत्रास्याहमिति शाश्वतः स्नेहः ॥ २१९ ॥
स्नेहात् सुखेषु तृष्यति, तृष्णा दोषांस्तिरस्कुरुते²।
भूतनैरात्म्यानां न पुनर्दाषलेशोत्पत्तिः । अनेन ‘निःशरणतः’ इति निरोधाकारो
निर्दिष्टः; दोषेभ्यः सर्वथा निःशरणात् ।
स्यादेतद्—अक्षयो रागादिः प्राणिधर्मत्वादूपादिवत् ? न युक्तमेतद्;
असिद्धितः । न हि प्राणी कश्चिदस्ति यद्धर्मा रागादयः सिद्ध्यन्ति, सत्त्वे
दृष्टौ तु सत्यां केवलमुपलभ्यन्त इति प्रतीत्यसमुत्पादमात्रमेतत् ॥२१६-२१७॥
तेषां प्रतिपक्षस्य नैरात्म्यदर्शनस्य सम्बन्धे सम्मुखीभावे त्यागस्यापात-
विष्कम्भणस्यादर्शनादपि सम्भवप्रतिपक्षत्वेनोच्छेदसम्भवात् नाक्षयित्वम् ।
स्यादेतत्—ताम्रादीनामग्नियोगाद् द्रवावस्थायां नष्टमपि काठिन्यं पुनः
शीतसम्पर्कादुत्पद्यते, तद्वन्नष्टानामति दोषाणां मार्गसाम्ये पुनः कुतश्चिद्धेतोस्तपत्तिः
स्यात् ? अत्राह—न काठिन्यवदुत्पत्तिः पुनर्दोषाणाम्; दोषविरोधिनो
नैरात्म्यस्य सात्मत्वेन प्रकृतिस्वेनानपायात् । न ह्यव्याहते विरोधििन तद्विरुद्धस्यो-
त्पत्तिरग्नाविव शीतकाठिन्यं कादाचित्कत्वादग्निनिवृत्तौ तद्विरोधिन्या द्रवतायाः स्व-
रसिरोधादुत्पद्यते । अनैकान्ताच्च भस्मवद् यथा भस्मनि भूते पुनर्न काष्ठोत्पत्तिः,
तथा नैरात्म्यसात्मतायां न पुनर्नष्टानां दोषाणामुत्पत्तिरित्यनैकान्तिकता नष्टोत्पत्तेः ।
नन्वात्मभावनयापि मोक्षोऽस्ति, तत् किं नैरात्म्यभावनया, यदाहुः—
“आत्मा••••मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” (बृह. उ. ४.५.६) इत्यादि ? अत्राह—
यः पश्यत्यात्मानं तत्रात्मन्यस्य द्रष्टुरहमिति शाश्वतोऽनपायी
स्नेहो भवति ॥ २१८-२१९ ॥
स्नेहादात्मस्नेहात् सुखेषु तृष्यति, तृष्णावान् भवतीति । तृष्णा च
१. त्यागसंसर्जनादपि—पाठा० । २. दोषाँस्थिरीकुरुते-पाठा० ।

प्रमाणसिद्धिः ७७
गुणदर्शी परितुष्यन् ममेति तत्साधनान्युपादत्ते ॥ २२० ॥
तेनात्माभिनिवेशो यावत् तावत् स संसारे ।
आत्मनि सति परसंज्ञा, स्वपरविभागात् परिग्रहद्वेषौ ॥ २२१ ॥
अनयोः सम्प्रतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्ते ।
नियमेनात्मनि स्निह्यंस्तदीये न विरज्यते ॥ २२२ ॥
न चास्त्यात्मनि निर्दोषे स्नेहापगमकारणम् ।
स्नेहः सदोष इति चेत् ततः किं तस्य वर्जनम् ॥ २२३ ॥
सुखसाधनत्वेनाध्यवसितानां वस्तूनां दोषानशुचित्वादीन् तिरस्कुरुते प्रच्छादयति
दोषतिरस्करणात् ।
गुणदर्शी शुचित्वेष्टत्वगुणान् पश्यन् परितुष्यन् ममेति 'ममेदं सुखम्'
इति गर्द्धमानस्तस्य सुखस्य साधनानि गर्भगमनादीन्युपादत्ते ॥ २२० ॥
तेनात्मदर्शनमूलत्वेन जन्मादेरात्माभिनिवेशो यावत्, तावत् स
आत्मदर्शी संसार एव ।
न केवलं जन्मप्रबन्धः, तस्य दोषा अपि समस्ताः सन्तीत्याह—आत्मनि
सति ततोऽन्यस्मिन् परसंज्ञा परबुद्धिर्भवति । स्वपरविभागाच्च कारणात्
स्वपरयोर्यथाक्रमं परिग्रहोऽभिष्वङ्गः, द्वेषः परित्यागस्तौ भवतः ॥ २२१ ॥
अनयोरनुनयप्रतिषेधयोः सम्प्रतिबद्धाः सर्वे दोषा रागमत्सर्यैर्ष्यादयः
प्रजायन्ते ।
यद्यप्यात्मनि स्नेहवान्, तथाप्यात्मीये सुखसाधने वैराग्यान्न संसरतीति
चेत् ? नैतद्युक्तम्; यतः आत्मनि स्निह्यन् प्रीयमाणस्तदोय आत्मीये सुख-
साधने नियमेन न विरज्यतेऽभिष्वजत्येव, तत् कथमात्मीयविरागान्मुक्तिः,
आत्मस्नेहस्यात्मीयवैराग्यविरोधिवात् ॥ २२२ ॥
तमेव त्यजतीति चेत् ? आह—यद्यप्यात्मा निर्दोषः, तथापि स्नेहः
सदोष इति चेत् । ततः सदोषत्वात् किं कर्त्तव्यम् ? तस्य स्नेहस्य
वर्जनम् ॥ २२३ ॥

७८ प्रमाणवार्तिके
अदूषितेऽस्य विषये न शक्यं तस्य वर्जनम् ।
प्रहाणिरिच्छाद्वेषादेर्गुणदोषानुबन्धनः ॥ २२४ ॥
तयोर्दृष्टिविषये;
न तु बाह्येषु यः क्रमः ।
न हि स्नेहगुणात् स्नेहः किन्त्वर्थगुणदर्शनात् ॥ २२५ ॥
कारणेऽविकले तस्मिन् कार्यं केन निवार्यते ।
का वा सदोषता दृष्टा स्नेहे दुःखसमाश्रयः ॥ २२६ ॥
अदूषितेऽस्य विषय आत्मनि न शक्यं तस्य वर्जनम् । न हि स्नेहः
स्वगुणदोषाभ्यामुपादीयते त्यज्यते वा, किन्तु विषयस्य । विषयश्च निर्दोष इति
कथमस्य वर्जनम् !
किञ्च— इच्छाद्वेषादेर्गुणदोषानुबन्धिनो यथाक्रमं विषयस्य गुणदोषा-
नुवर्त्तिनः प्रहाणिः प्रहाण्युपायः ॥ २२४ ॥
तयोर्गुणदोषयोर्दृष्टिविषयेऽनन्योपायतादर्शनार्थमुपचारः । विषयगुणदोषा-
दर्शने एवेच्छा द्वेषादिप्रहाण्युपाय इत्यर्थः ।
नन्वदृष्टोऽपि इच्छादिरनिच्छामात्रात्१ त्यज्यमानो दृश्यते ? इत्याह— न
तु बाह्येषु वस्तुषु यः क्रमोऽनिच्छामात्रकृतत्यागरूपः स आन्तरेष्वपि
स्नेहादिषु युक्तः । बाह्याधीनं बाह्यमनिच्छया त्यक्तुं शक्यम्, आत्मदर्शनाधीनं तु
न शक्यपरिहारम्; अविकलहेतुत्वेनोत्पत्तेः ।
किञ्च— न हि स्नेहगुणात् स्नेहः क्रियते, किन्त्वर्थस्य विषयस्य
गुणदोषदर्शनात् जायते ॥ २२५ ॥
कारणेऽविकले तस्मिन् विषयगुणे कार्यं स्नेहः केन निवार्यते,
न केनचित् ।
का वा सदोषता दृष्टा स्नेहे, येनायं वर्जयितव्यः । दुःखस्य समा-
श्रयश्चेद्, दोषः । तथा हि— आत्मनि स्निह्यन् तत्सुखसाधनेषु तृष्णावान्
दुःखभूतं संसारमुपादत्ते ॥ २२६ ॥
१. इत्यादि०—रा० ।

प्रमाणसिद्धिः ७९
तथापि न विरागोऽत्र स्वत्वदृष्टेर्यथात्मनि ।
न तैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत् तेऽपि तादृशाः ॥ २२७ ॥
निर्दोषं द्वयमप्येवं वैराग्यान्न द्वयोस्ततः ।
दुःखभावनया स्याच्चेदहिदष्टाङ्गहानिवत् ॥ २२८ ॥
आत्मीयबुद्धिहान्याऽत्र त्यागो न तु विपर्यये ।
उपभोगाश्रयत्वेन गृहीतेष्विन्द्रियादिषु ॥ २२९ ॥
स्वत्वधीः केन वार्येत वैराग्यं तत्र तत् कुतः ।
प्रत्यक्षमेव सर्वस्य केशादिषु कलेवरात् ॥ २३० ॥
तथापि दुःखहेतुत्वेऽपि न विरागोऽत्र स्नेहे, यथात्मनि स्वत्वदृष्टेः
दुःखनिदानभूताया हेतावात्मनि न विरागः ।
यदि दुःखहेतौ विरागः, तदा स्वत्वे दृष्टिद्वारेण सर्वं दुःखमिति तस्य हेता-
वात्मन्येव स युक्तः । न चास्त्येतत् ।
न तैः स्नेहबुद्धीन्द्रियादिभिरात्मीयैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत् ? तेऽपि
स्नेहादयः तादृशा आत्मानमन्तरेण न दुःखहेतवः ॥ २२७ ॥
एवं परस्परसापेक्षत्वे निर्दोषं द्वयमपि स्नेहादिरात्मा च वैराग्यान्न
द्वयोरपि ततः कार्यम् । तथा च संसारो दोषाश्च दुर्वाराः; हेतुसाकल्यात् ।
प्रवृत्तिर्यदि स्नेहादिषु दुःखभावनया, हानिः स्यात् । अहिदष्टस्याङ्गस्य
हानिवत् । यथा आत्मीयमप्यहिदष्टमङ्गं दुःखवशाद् विरज्य त्यज्यते, अनुपभोगा-
श्रयत्वात् ॥ २२८ ॥
आत्मीयबुद्धिहान्या तत्राहिदष्टाङ्गे त्यागो न तु विपर्यये आत्मीय-
बुद्धिसत्तायाम् । यस्मादुपभोगस्याश्रयत्वेन कारणत्वेन गृहीतेष्विन्द्रियादिषु
स्वत्वे धीरात्मीयत्वबुद्धिः केन हेतुना वार्येत, न केनचित् । तत्कुतस्तत्रोप-
भोगसाधने स्वीयावयवे वैराग्यं येन त्यज्यते ! ततो यत् त्यज्यते आत्मीयबुद्धि-
हान्या एव । न चैवं स्नेहादिष्वात्मीयबुद्धिहानिरस्ति येनैषां त्यागः स्यात् ।
एतच्च प्रत्यक्षमेव सर्वस्य । केशादिषु कलेवरात् च्युतेष्वात्मीयबुद्धि-