प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ७३
प्रभास्वरमिदं चित्तं प्रकृत्यागन्तवो मलाः ॥ २१० ॥
तत्प्रागप्यसमर्थानां पश्चाच्छक्तिः क्व तन्मये ।
नालं प्ररोढुमत्यन्तं स्यन्दिन्यामग्निवद् भुवि ॥ २११ ॥
बाधकोत्पत्तिसामर्थ्यगर्भे शक्तोऽपि वस्तुनि ।
तथा भ्रान्तिनिमित्तनिरासात् दृष्टे ( नैरात्म्ये वस्तुनि सति ) नास्ति ( सत्त्वे ) दृष्टि-
सम्भवः; ज्ञानस्य विषयस्वरूपग्रहणप्रवणत्वात्, विषयस्य च स्वाकारार्पणप्रवृत्तत्वात्।
किञ्च—प्रभास्वरमनात्मभूतदोषसञ्चयमिदं चित्तं प्रकृत्या स्वभावेन ।
ये तु मनोदोषा दृश्यन्ते ते भ्रान्तिनिमित्तोपनीतत्वादागन्तवोऽस्वभावभूताश्चेतसः,
तमस्तुहिनादय इव नभसः ॥ २१० ॥
तत्प्रागपि तस्मान्नैरात्म्यदर्शनात् पूर्वमपि ततः श्रुतिचिन्ताद्यवसानेऽप्या-
पातविष्कम्भनादुत्पत्तुमसमर्थानां मलानां पश्चान्मार्गनिष्पत्तौ शक्तिरुत्पत्तुं क्व
तन्मये मार्गसात्म्ये स्वरूपे ।
एतदेवाह—शक्तोऽप्युद्धतोऽपि मनोमलो नालमत्यन्तं प्ररोढुं वस्तुनि
चित्तसन्ताने, कीदृशे ? बाधकोत्पत्तिसामर्थ्यगर्भे सर्वदृष्टिबाधकस्य नैरात्म्य-
दर्शनस्य मार्गसत्यस्योत्पत्तिः१, तस्यां सामर्थ्यं प्रभविष्णुत्वं तद्गर्भे आनन्तर्यस्य
गर्भे तस्मिन् । स्यन्दिन्यां भुवि अग्निवत् । यथा हि वह्नेर्हेतुबलादुत्पन्नोऽपि
स्यन्दिन्यां भुवि बाधकवत्यां नात्यन्तं प्ररोहति, तथा मार्गोत्पत्तिसामर्थ्यगर्भे
चेतस्युत्पन्ना अपि मला नात्यन्तं विरोहन्ति । सात्मीभूतमार्गे हेतुवैकल्यान्नोत्पद्यन्त
एव ॥ २११ ॥
कथं च नैरात्म्यदर्शिनो मलोत्पत्तिराशंक्यते । न तावद् हेतुसाकल्यात्,
सत्त्वदृष्टेर्हेतुभूताया अभावात् नैरात्म्यदर्शनवत्, सत्त्वदर्शनं च भावनयोत्पन्नं
हेतुरिति चेत् ?
कुतस्तस्य भावना ? किन्नैरात्म्यस्य सोपद्रवत्वात् ? किञ्च—अभूतत्वेन
भ्रमहेतुत्वात् ? अस्वभावेनोपहन्तुं शक्यत्वाद्वा ? एतत् त्रयमसङ्गतम् । इत्याह—
१. मार्गसत्योत्पत्तिः—रा० ।