प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

७२ प्रमाणवार्त्तिके
सात्म्येऽपि दोषभावश्चेन्मार्गवत्,
नाविभुत्वतः ।
विषयग्रहणं धर्मो विज्ञानस्य यथास्ति सः ॥ २०८ ॥
गृह्यते सोऽस्य जनको विद्यमानात्मनेति च ।
एषा प्रकृतिरस्यास्तन्निमित्तान्तरतः स्खलत् ॥ २०९ ॥
व्यावृत्तौ प्रत्ययापेक्षमदृढं सर्पबुद्धिवत् ।
अनेन मार्गत इति मार्गाकारो दर्शितः; क्लेशविसंयोगहेतुत्वात् ।
मार्गस्याभ्यासप्रकर्षात् सात्म्येऽपि प्रकृतित्वे च प्राप्ते पुनर्दोषाणां मोहा-
दीनां भावः प्राप्नोति चेत् । मार्गवत् यथा बन्धावस्थायां दोषसात्म्येऽपि
मार्गोऽभ्यासवशादाविर्भवति ?
अत्राह—नाविभुत्वतः असमर्थ्यात् । मार्गसात्म्येऽपि स्थितस्य चेतसि
न दोषाणामुत्पत्तुं सामर्थ्यमस्ति; तन्निदानभूतस्य सत्त्वदर्शनस्योन्मूलितत्वात् ।
अनेन शान्तत इति निरोधाकार उक्त; दोषाणां सर्वथा शान्तत्वात् ।
सत्त्वदर्शनमेव पुनः कस्मान्न भवति ? इत्याह—विषयग्रहणं विज्ञानस्य
तावत् सति ग्राह्यग्राहकभावो धर्मो यथा चास्ति स स विषयस्तथा गृह्यते
विज्ञानेन विषयिणा । स च विषयोऽस्य विज्ञानस्य जनको विद्यमानेनात्मना
यथावस्थितेन रूपेण ।
यथावस्थितवस्तुग्रहणञ्च । नात्मैषा प्रकृतिः स्वभावो ज्ञानस्य विषयिणः ।
यथास्वभावं स्वग्राहिज्ञानजननं च विषयस्य प्रकृतिः । अस्याः प्रकृतेस्तज्ज्ञानं
निमित्तान्तरतः आन्तरादविद्यारूपादागन्तुकाच्च विषयदोषादेः स्खलद् विषय-
ग्रहणविपरीताकारं भवति ॥ २०८-२०९ ॥
तच्च व्यावृत्तौ विषयविपरीतग्रहणाकारताया निवृत्त्यर्थं प्रत्ययापेक्षं
भ्रान्तिनिवर्तककारणमपेक्षमाणमदृढमस्थास्नु १ सर्पबुद्धिवत् । यथा सर्पबुद्धी
रज्ज्वा भ्रान्तिनिमित्ता जाता रज्जुस्वरूपग्राहिणः प्रत्ययान्निवृत्ता न पुनरुद्भवतीति,
१. ०मपेक्ष्यमाणम्—रा० ।