प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

६६ प्रमाणवार्त्तिके
अदेहरागाद्दृष्टेश्च देहाद् रागसमुद्भवः ।
निमित्तोपगमादिष्टमुपादानं तु वार्यते ॥ १८९ ॥
इमां तु युक्तिमन्विच्छन् बाधते स्वमतं स्वयं ।
जन्मना सहभावश्चेत् जातानां रागदर्शनात् ॥ १९० ॥
सभागजातेः प्राक् सिद्धिः;
कारणत्वेऽपि नोदितम् ।
अज्ञानम्, उक्ता तृष्णैव सन्तानप्रेरणाद् भवे ॥ १९१ ॥
आनन्तर्याच्च कर्मापि सति तस्मिन्नसम्भवात् ।
गौतमादयोपि सम्प्रचक्षते । अदेहस्य रागदृष्टेश्च देहाद् रागसमुद्भवः
स्थितः, ततो न देही वीतरागः ? अत्राह—निमित्तस्य सहकारणस्योपगमात्
देहोऽस्य रागस्य सहकारि कारणमिष्टम्, ततो नानिष्टमापद्यते । उपादानं तु
देहो रागस्य वार्यते । राग एव तूपादानकारणम् । न च रागो जन्महेतुः;
विरक्तस्य करुणया जन्मसम्भवात् । रक्तस्यापि तृष्णयैव जन्मग्रहः । अनेन
‘प्रत्ययतः’ इति व्याख्यातम् ॥ १८८-१८९ ॥
“विरक्तजन्मादृष्टेः” इतीमां युक्तिमन्विच्छन् चार्वाकः स्वमतं स्वयं
बाधते; ‘रागहेतुको देहः, तद्धेतुकश्च रागः’ इति अन्योऽन्यहेतुत्वात् जन्मप्रबन्ध-
सिद्धेः । वीतरागाभ्युपगमाच्च स्वमतबाधास्य जन्मना सहभावो रागादीनाम्, न
पूर्वं रागोऽस्ति; जातानां रागदर्शनात् । अतो न रागो देहहेतुरिति
चेत् ॥ १९० ॥
नन्वेवं देहोऽपि न स्याद् रागहेतुः; सहभावात् । न चाहेतुकता । ततः
सभागात् सजातीयाद् रागाज्जातेरुत्पादात् प्राग् रागस्य सिद्धिरित्यायातम् ।
नन्वविद्या तृष्णा कर्म च जन्मकारणम्, तत् कथं तृष्णैव केवला समुदय
उक्तः ? इत्याह—कारणत्वेऽपि नोदितमज्ञानमविद्या मोहापरसंज्ञकम् ।
उक्ता तृष्णैव तयैव सन्तानस्य पञ्चस्कन्धसन्ततेः प्रेरणात् किमर्थं भवे
जन्मनिमित्तं कर्मापि हेतुत्वेऽपि नोक्तं समुदयत्वेन सति तस्मिन्नज्ञाने कर्मणि
च । तृष्णाऽसम्मुखीभावेऽभावाज्जन्मनः । आनन्तर्याच्च तृष्णायाः सतोरपि