प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ७१
अनित्यत्वेन योऽवाच्यः स हेतुर्न हि कस्यचित् ॥ २०५ ॥
बन्धमोक्षावप्यवाच्ये¹ न युज्येते कथञ्चन¹ ।
नित्यं तमाहुर्विद्वांसो यः स्वभावो न नश्यति ॥ २०६ ॥
त्यक्त्वेमां ह्रेपणीं दृष्टिमतोऽनित्यः स उच्यताम् ।
चतुराकारं मार्गसत्यम्
उक्तो मार्गः, तदभ्यासादाश्रयः परिवर्त्तते ॥ २०७ ॥
स्यादेतत्—न नित्यस्य हेतुत्वं बन्धमोक्षौ च युक्ताविति, “नित्यत्वानित्य-
त्वाभ्यामवाच्यस्य पुद्गलस्य तौ भविष्यतः” इति मन्वानं वैभाषिकं प्रत्याह—
अनित्यत्वेन योऽवाच्यः । अनित्यत्वमुपलक्षणम् ; नित्यत्वेनाप्यवाच्यः ।
स हेतुर्न हि कस्यचित् ; तस्यैवाभावात् । तथा हि यद्यसावनित्यो न भवति,
स्यान्नित्यः ॥ २०५ ॥
अथ नित्यो न भवति, स्यादनित्यः । अन्योऽन्याभावलक्षणत्वाद्द्वयोरेकविधि-
प्रतिषेधस्यापरप्रतिषेधविधिनान्तरीयकत्वात् न क्वचिद् वस्तुनि द्वयप्रतिषेधसम्भव
इति पुद्गलस्याभावादहेतुत्वम् । अतो बन्धमोक्षावप्यवाच्ये पुद्गले न
युज्येते कथञ्चन ।
अथ नित्यत्वेनावाच्यत्वान्न दोष इति चेत् ? नन्वेवमनित्य एवोक्तः
स्यात् । तथा हि—नित्यं तमाहुर्विद्वांसो यः स्वभावः सर्वदा न नश्यति ।
स चेदीदृशो न भवत्यनित्य एव स्यात् ॥ २०६ ॥
अत्रेमां पुद्गलदृष्टिं पुद्गलनैरात्म्यवादिनः संस्कारानित्यतावादिनश्च शास्तुः
शिष्याणां ह्रेपणीं लज्जावर्द्धनीं त्यक्त्वाऽनित्यः स पुद्गल उच्यतां येन बन्ध-
मोक्षौ युज्येते । एकाकारो निरोधो व्याख्यातः । त्रय आकारा वक्ष्यन्ते ।
मार्गसत्यं चतुराकारं वक्तुमाह—उक्तो मार्गः शास्तृपदव्याख्यावसरे
(प्र० वा० १. १४०) नैरात्म्यदर्शनलक्षणः । तस्याभ्यासादाश्रयः क्लेश-
वासनाभूतमालयविज्ञानं परिवर्त्तते क्लिष्टदशानिरोधात् क्लेशविसंयुक्तचित्तप्रबन्धा-
त्मना परिणमति ॥ २०७ ॥
१-१. कारिकांशोऽयं मुद्रितपुस्तके न दृश्यते, तथापि वृत्त्यनुरोधादत्र स्थापितः ।