प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ६३
दुःखं हेतुवशत्वाच्च न चात्मा नाप्यधिष्ठितम् ।
नाकारणमधिष्ठाता नित्यं वा कारणं १ कथम् ॥ १७९ ॥
तस्मादनेकमेकस्माद् भिन्नकालं न जायते ।
कार्यानुत्पादतोऽन्येषु सङ्गतेष्वपि हेतुषु ॥ १८० ॥
हेत्वन्तरानुमानं स्यान्नैतत् नित्येषु विद्यते ।
२. चतुराकारं समुदयसत्यम्
कादाचित्कतया सिद्धा दुःखस्यास्य सहेतुता ॥ १८१ ॥
नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोर्बाह्यानपेक्षणात् २ ।
हेतुवशत्वाच्च । 'सर्वं परवशं दुःखम्' इति न्यायात् दुःखं तत् । न
चात्माश्रयम् ; अनात्मनः आत्मविलक्षणत्वात् । नाप्यधिष्ठितम्; अधिष्ठातुरात्म-
नोऽभावात् । अनेन शून्यत इत्याख्यातम् ॥
कस्मात् पुनरात्मा नाधिष्ठाता ? इत्याह—नाकारणमधिष्ठाता; अतिप्रसङ्गात् ।
नित्यं वा द्रव्यं कारणं कथम्, तस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरहात् ॥ १७९॥
तस्मादनेकं भिन्नकालदृश्यमानं सुखदुःखादिकार्यं नैकस्माज्जायते;
एकस्यानेककरणे समर्थस्य सकृदेव तत्क्रियाप्रसङ्गात् ।
किञ्च—अनेकेषु हेतुषु सङ्गतेषु मिथो मिलितेष्वपि कार्यानुत्पादतो
हेत्वन्तरानुमानं स्यात् । यथा रूपालोकमनस्कारेषु सत्स्वपि चक्षुर्विज्ञानमनुत्पद्य-
मानं चक्षुरनुमापयति । नैतत् कार्यानुत्पत्त्याऽनुमानं नित्येषु विद्यते; तेषाम-
व्यतिरेकित्वात् ।
चतुराकारं दुःखं व्याख्याय, समुदयतः, हेतुतः, प्रत्ययतः, प्रभवतश्च—इति
चतुराकारं समुदयं व्याख्यातुमाह—कादाचित्कतया दुःखस्य सहेतुता
सिद्धा ॥ १८०-१८१ ॥
नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोर्भवति, यथाऽऽकाशस्य शशविषाणस्य
बाह्यानपेक्षणात् । य एव च दुःखहेतुः स एव समुदयः ।
१. जनकं—पाठा० । २. हेतोरन्यानपे०—पाठा० ।