प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४१४ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षदोष-
गुरुत्वागतिवत् सर्वतद्गुणानुपलक्षणात् ॥ १६१ ॥
माषकादेरनाधिक्यम्;
अनतिः सोपलक्षणम् ।
यथास्वमक्षेणादृष्टे रूपादावधिकाधिके ॥ १६२ ॥
अभ्युपायः स्ववागाद्यबाधायाः सम्भवेन तु ।
उदाहरणमप्यन्यद्दिशा गम्यं यथोक्तया ॥ १६३ ॥
किञ्च—गुरुत्वादिगुणागतिवत् सर्वेषां रूपादीनामधिकानां तस्य द्रव्यस्य
गुणानामनुपलक्षणादवयवेभ्यो माषकादेरवयविनोरनाधिक्यम् । यदि
ह्यवयवेभ्योऽधिकम् , तदा गुरुत्वादिवद् रूपादिवद् अवयवेषु वर्धमानेषु वर्धमानं
दृश्येत ।
ननु 'तुलानतिविशेषाग्रहणात' इत्युक्तमाचार्येण, तत् किं रूपादिग्रहणाभाव
उच्यते ? इत्याह—अनतिराचार्येण या निर्दिष्टा, सोपलक्षणमात्रम्, न तु नियमः।
अनतिः कोपलक्षणम् ? इत्याह—रूपादौ द्रव्याभिवृद्ध्याऽधिकाधिके यथास्वं
यस्य यदात्मीयं ग्राहकं तेनाक्षेणेन्द्रियज्ञानेनादृष्टेः । यद्रूपादिविषयं यदिन्द्रिय-
प्रत्यक्षम्, तदेव तस्य धर्मिविशेषस्य पक्षबाधकमित्यर्थः । तस्माद् गुणक्रियावद्
दृश्यावयव्यभाव एवेति धर्मविशेषवाग्द्वारेणोदाहरणमुक्तम् ॥ १६१-१६२ ॥
अभ्युपायोऽभ्युपगमः स्ववागादिर्यस्य तेनाबाधायाः सम्भवेन त्वन्य-
दप्युदाहरणम् । धर्मविशेषनिराकरणेन धर्मस्वरूपनिराकरणेन यथोक्तयाऽ-
न्योदाहरणदिशा गम्यम् ॥ १६३ ॥
तत्र परेणावयविनः सकाशादवयवानामन्यत्वे प्रतिज्ञाते यदुच्यते—'नान्येऽ-
वयवा अवयविनः, अप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाद्' इति, तद्धर्मविशेषनिराकरणोदाहरणम् ।
तथा हि—अवयवानां भेदमिच्छन् प्रत्यक्षतामपीच्छति; अन्यत्वे च निराकृते
प्रत्यक्षतायाश्च निरासात् । अवयवानां धर्मविशेषनिराकरणोदाहरणत्वं व्यक्तम् ।
अभ्युपगम एव चात्र बाधकः; अवयवादर्शने द्रव्यादर्शनस्वीकारात् । गुणव्यति-
रिक्तं द्रव्यमस्तीति परेणोक्ते यदोच्यते—'नास्ति द्रव्यम्, गुणद्रव्याणां द्रव्या-
द्रव्यत्वप्रसङ्गात्', तद् धर्मस्वरूपनिराकरणोदाहरणम् ।

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४१५
नैयायिकपक्षलक्षणे दोषः
त्रिकालविषयत्वात् तु कृत्यानामतथात्मकम् ।
तथा परं प्रति न्यस्तं साध्यं नेष्टं तदापि तत् ॥ १६४ ॥
प्रत्यायनाधिकारे तु सर्वासिद्धावरोधिनी ।
यस्मात् साध्यश्रुतिर्नेष्टं विशेषमवलम्बते ॥ १६५ ॥
तेनाप्रसिद्धदृष्टान्तहेतूदाहरणं कृतम् ।
अन्यथा शशभृङ्गादौ सर्वासिद्धेऽपि साध्यता ॥ १६६ ॥
तथा हि—धर्मिण एव द्रव्यस्य स्वरूपमात्रं निराक्रियते । गुणद्रव्याणाम-
न्योन्यं भेदः स्वीकृतः गुणोऽपि द्रव्यं स्यात्, द्रव्यं च गुणः; भेदाविशेषा-
दित्यभ्युपायस्य बाधकत्वम् ।
ननु “साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा” इति पक्षलक्षणं नैयायिकानाम्, तत्र को
दोषः ? असिद्धहेतुदृष्टान्तस्यापि पक्षत्वप्रसङ्ग इत्युक्तम् । ननु साध्यत इति
साध्यम्, हेतुदृष्टान्तौ तु साधयिष्यते ततो नानयोः पक्षत्वप्रसङ्गः ? इत्याह—
कृत्यानां प्रत्ययानां कालसामान्यविहितत्वेन त्रिकालविषयत्वात् साध्यशब्देन
कृत्यान्तेन न साध्यमात्रस्य ग्रहणम् ; साधयिष्यमाणस्यापि ग्रहणात् । तथा च—
‘नित्यः शब्दो मूर्त्तत्वात् बुद्धिवद्’ इत्यादिप्रयोगे तदा वादकाले तद्धेतुदृष्टान्ता-
दिकमतथात्मकं वस्तुतोऽतत्स्वभावात्मकम् । परं प्रति तथाऽतद्रूपत्वेन न्यस्त-
मुपन्यस्तं वादिना यत्नतः साध्यम् । यद्यपि शब्दे मूर्त्तत्वं नास्ति, अनिष्टं च
साध्यत्वेन, तथापि हेतुदृष्टान्तयोरुपन्यासादवश्यं साध्यम् । साध्यनिर्देशश्च
प्रतिज्ञेति प्रतिज्ञात्वं च दुर्वारम् ॥ १६४ ॥
प्रत्यायनस्य ज्ञापकस्य हेतोरधिकारे तु साधनस्य सर्वस्याभ्युपगमहेतु-
दृष्टान्तादेरसिद्धावरोधः संग्रहः तद्वती, यस्मात् साध्यश्रुतिरिष्टं विशेषं न
साध्यत्वेनावलम्बते परिगृह्णाति ॥ १६५ ॥
येन प्रत्यायनाधिकारे साधनस्यासिद्धस्य पक्षत्वप्रसङ्गः, तेनाप्रसिद्धाभ्यां
दृष्टान्तहेतुभ्यां प्रतिज्ञाप्रसङ्गादुदाहरणं कृतं प्राक्—“तथा चासिद्धदृष्टान्त-
हेतुवादः प्रसज्यते” इत्यनेन ( ) । अन्यथा यदि साधनमसिद्धं

४१६ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षदोष-
सर्वस्य चाप्रसिद्धत्वात् कथञ्चित् तेन न क्षमाः ।
कर्मादिभेदोपेक्षेपपरिहारविवेचने ॥ १६७ ॥
प्रागसिद्धस्वभावत्वात् साध्योऽवयव इत्यसत् ।
तुल्या सिद्धान्तता, ते हि येनोपगमलक्षणाः ॥ १६८ ॥
विवक्षितं न स्यात्, तदा शशशृङ्गादावपि सर्वस्यासिद्धस्य पक्षत्वप्रसङ्गः ॥
ननु साध्यं कर्म; कर्मणि कृत्यविधानात् । कर्म चेप्सिततमम्, तच्च
क्रियाप्यमात्रम्, 'पयसोदनं भुक्तम्' इत्यत्र क्रियाप्यत्वेऽप्यनीप्सिततमत्वात् पयः
कारणम् । ततः साधनीयत्वेऽपि वादिनोऽनीप्सिततमत्वात् हेतुदृष्टान्तादिकं न
प्रतिज्ञा भविष्यति । तथा चतुर्विधः सिद्धान्तः—सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्र-
सिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्च । तत्राभ्युपगमसिद्धान्तत्वं
शास्त्रदृष्टस्येति तदाश्रयेण साध्यस्य निर्देशः प्रतिज्ञा, न हेतुदृष्टान्तादेः पक्षत्व-
प्रसङ्गः ? इत्याह—सर्वस्य प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तादेश्चाप्रसिद्धत्वात् साधयितु-
मीप्सिततमत्वेनाभ्युपगमात् कर्मत्वम्, कर्म च साध्यं प्रतिज्ञेति प्रतिज्ञात्वप्रसङ्गो
दुर्वारः । अभ्युपगमश्च यथा नित्यत्वे, तथा मूर्त्तत्वादावपि । शास्त्राभ्युपगमयोश्च
भेदः प्रागुक्तः । तेन कर्मत्वाविशेषेण साध्यं कर्म साधनं करणमिति कर्मादि-
भेदस्योपक्षेपेणोपन्यासेन परिहाराविवेचने साध्यविशेषावगमापने कथञ्चिन्न
क्षमाः ॥ १६६-१६७ ॥
यदप्युच्यते—यः साध्योऽवयवः, तस्य निर्देशः प्रतिज्ञा, ततो हेत्वादेः
सिद्धस्यावयवस्य न प्रतिज्ञात्वमिति ? तदप्यसत् ।
किञ्च—लक्षणवचनात् प्राक् साध्यासाध्ययोरसिद्धस्वभावत्वात् । लक्ष-
णेन हि साध्यता प्रतिपत्तव्या; त्रिकालविषयत्वात् । कृत्यप्रत्ययस्य साध्यिष्य-
माणेऽपि साध्य इति साधनं च साध्यं स्यात् । सिद्धान्तता हेतुदृष्टान्तादेरपि
तुल्या । ते हि प्रतितन्त्रादिसिद्धान्ता येन कारणेन उपगमलक्षणा अभ्युप-
गमस्वभावाः । यथा हि नित्यत्वमभ्युपगम्यते, तथा मूर्त्तत्वादिकमपीति न
विशेषः ॥ १६८ ॥

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४१७
समुदायस्य साध्यत्वेऽप्यन्योन्यस्य विशेषणम् ।
साध्यं द्वयं तदाऽसिद्धं हेतुदृष्टान्तलक्षणम् ॥ १६९ ॥
असम्भवात् साध्यशब्दो धर्मिवृत्तिर्यदीष्यते ।
शास्त्रेणालं यथायोगं लोक एव प्रवर्त्तताम् ॥ १७० ॥
किञ्च—साध्यो धर्मः, धर्मी, द्वयं वा स्यात् । यदि धर्मः, तदा साध्य-
साधर्म्यात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणमिति दृष्टान्तलक्षणं विरुध्यते । न हि
साध्यधर्मस्यानित्यत्वादेर्धर्म उत्पत्तिमत्त्वादिः; किन्तु शब्दस्य । ततः साध्यधर्मेण
साधर्म्यात् दृष्टान्तस्य. तद्धर्मभावित्वं साध्यधर्मोत्पत्तिमत्त्वादिभाववत्त्वं नास्ति ।
अथ धर्मी साध्यः, तदा उदाहरणसाधर्म्यात् साध्यसाधनं हेतुरिति हेतुलक्षणं
न युज्येत । न हि शब्दो धर्मसिद्धः, येन तत्साधनात् साध्यसाधनो हेतुः स्यात् ।
अथोभयं साध्यम्, तदोभयपक्षाभाविदोषप्रसङ्गः, समुदायस्यासिद्धत्वात् स
एव साध्यः ? इत्याह—समुदायस्य साध्यत्वेऽपीष्यमाणेऽन्योन्यस्य परस्परं
विशेषणं वक्तव्यम्—धर्मविशिष्टो धर्मिविशिष्टो वा साध्यः, यथा—शब्द-
विशिष्टमनित्यमिति । तथा च द्वयं साध्यं स्यात् । तदा द्वयसाध्यत्वाभ्युपगमे
तु हेतुदृष्टान्तयोर्लक्षणमसिद्धं स्यात् । न हि धर्मिधर्मविशिष्टेन धर्मेणानित्य-
शब्दसम्बन्धिना उत्पत्तिमत्त्वादिना घटादेः साधर्म्यमस्ति, येन दृष्टान्तता भवेत् ।
तथा धर्मविशिष्टे धर्मिणि प्रागनुमानाद्धेतुरपि न कस्यचित् सिद्ध इति हेतुलक्षणं
च न स्यात् ॥ १६९ ॥
यथोत्पत्तिमत्त्वादेः समुदायधर्मत्वासम्भवाद् धर्मिधर्मत्वासम्भवाच्च साध्य-
शब्दो यदि धर्मिवृत्तिरुपचारादिष्यते, तदा शास्त्रेण दुर्विहितेनालम्, लोक एव
१६९-१७०-तमकारिकाणां व्याख्यान्तरमन्यादर्शपुस्तक एवं विन्यस्तम्—
“तदा चासिद्धं हेतुलक्षणं धर्मिधर्मसमुदायधर्मेणोत्पत्तिमत्त्वा दिनोदाहरणसाधर्म्या-
भावात् दृष्टान्तलक्षणमप्यसिद्धम् ; दृष्टान्ते धर्मधर्मिसमुदायेन साधर्म्याभावात् ॥ १६९ ॥
अथोत्पत्तिमत्त्वादेः समुदायधर्मत्वाभावात् साध्यशब्दो धर्मिवृत्तिरिष्यते, यथा
बौद्धेनोक्त उपचारात् ; तदा शास्त्रेण लक्षणेनालं किं प्रयोजनम्, प्रसिद्धत्वात् यथायोगं
बुद्ध्वा लोक एव प्रवर्त्तताम् । सविकल्पकं हि ज्ञानं तस्य प्रसिद्धम्, बौद्धस्तेन लोकसिद्ध-
मनुवदति, किन्तु न्यायमिति तस्य पक्षैकदेशयोग्यधर्मिणो धर्मसामान्यस्य दृष्टान्तेऽपि
प्र० वा० : २७

४१८ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षदोष-
साधनाख्यानसामर्थ्यात् तदर्थे साध्यता गता ।
हेत्वादिवचनैर्व्याप्तेर्नाशङ्क्यं च साधनम् ॥ १७१ ॥
प्रतिज्ञालक्षणे दोषः
पूर्वावधारणे तेन प्रतिज्ञालक्षणाभिधा ।
व्यर्था व्याप्तिफला सोक्तिः सामर्थ्याद् गम्यते ततः ॥ १७२ ॥
यथाक्रमं यथायोगं यस्य यादृशं लक्षणं युक्तं तदवधार्य प्रतिज्ञाहेत्वादिषु
प्रवर्त्तताम् । यत्तु 'पक्षो धर्मी, अवयवसमुदायोपचाराद्' इत्यस्माभिरुच्यते,
तत् सर्वं धर्मिधर्मप्रतिषेधार्थम्, उपचारयोग्यपरिग्रहार्थम् । तस्मादयुक्तं परस्य
प्रतिज्ञालक्षणम् ॥ १७० ॥
किञ्च--सर्ववाक्यानामवधारणफलत्वात् साध्यनिर्देश एव प्रतिज्ञेति पूर्वपदाव-
धारणं वा स्यात्, साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञैवेत्युत्तरपदावधारणं वा स्यात् ।
तत्र प्रथमपक्षे सिद्धनिवृत्त्याऽसिद्धपरिग्रहः प्रयोजनम्, तच्चान्यथापि लभ्यते ।
तथा हि--सिद्धेऽपि साधनोपन्यासोऽनुपयुक्त इति साधनाख्यानसामर्थ्यात्
तस्याः प्रतिज्ञाया अर्थेऽसिद्धे साध्यता गता प्रतीता प्रतिज्ञालक्षणं विनापि ।
न चासिद्धे हेतुदृष्टान्तादिके प्रतिज्ञार्थप्रसंगः । तथा हि--हेत्वादिवचनैः
पृथग्लक्षणप्रतिपादकैर्व्याप्तिविषयीकृतत्वात् साधनं हेतुदृष्टान्तम्, असिद्धं च
प्रतिज्ञार्थे वाऽनाशङ्क्यम् ॥ १७१ ॥
तेनातिप्रसङ्गाभावेन पूर्वस्य पदस्यावधारणे प्रतिज्ञालक्षणाभिधा
व्यर्था । ततः पारिशेष्यात् सामर्थ्यात् साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञैवेत्ययोगव्यवच्छेद-
कथनार्थे जिज्ञासितविशेषो धर्मीति लक्षणं युक्तम् । न च साध्यशब्दस्यासिद्धदृष्टान्तादौ
प्रसङ्गात् । पक्षत्वं तूपचारात् ॥ १७० ॥
किञ्च--अत्र साध्यनिर्देश एव प्रतिज्ञेति पूर्वावधारणं तावन्न भवति; यस्मात् तदर्थे
सिद्धनिवृत्त्याऽसिद्धग्रहार्थे साध्यता गम्यत एव । सिद्धसाधनवैयर्थ्येन साधनं चोक्तमत्रेति
तत्सामर्थ्यात् ।
अपि च--साध्यनिर्देश एव प्रतिज्ञेति पूर्वावधारणे साधनं न प्रतिज्ञेति साध्यम्,
तच्चानाशङ्क्यम्; तस्य हेतूदाहरणोपनयाद्यैरेव व्याप्तत्वात् ॥ १७१ ॥
तेन पूर्वावधारणे प्रतिज्ञालक्षणाभिधा व्यर्था । ततः कारणात् सामर्थ्यात् साध्य-
निर्देशः प्रतिज्ञैवेत्युत्तरावधारणोक्तिर्व्याप्तिफलाऽयोगव्यवच्छेदफला-- इत्यसिद्धहेत्वादेरपि

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४१९
विरुद्धतेष्टासम्बन्धोऽनुपकारसहास्थिती ।
एवं सर्वाङ्गदोषाणां प्रतिज्ञादोषता भवेत् ॥ १७३ ॥
पक्षदोषः परापेक्षो नेति च प्रतिपादितम् ।
फलमुत्तरपदावधारणं स्यात् । तथा चासिद्धहेतुदृष्टान्तादावपि प्रतिज्ञात्वं दुर्वारम् ;
असिद्धस्य साधनाङ्गस्य कथमपि प्रतिज्ञात्वायोगताविरहात् ॥ १७२ ॥
निरस्तं प्रतिज्ञालक्षणम् ॥
परस्य प्रतिज्ञाभासलक्षणं सम्प्रति निराकरणीयम् । हेतुप्रतिज्ञयोर्व्याघातः
प्रतिज्ञादोषो मतः, यथा-नित्यः शब्दः, सर्वस्य नित्यत्वात् । यदि सर्वमनित्यम्,
तदा शब्दस्यापि सर्वत्रान्तर्भात् कुतो नित्यता ! अथ शब्दो नित्यः, कथं
सर्वस्यानित्यतेति प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधात् प्रतिज्ञाविरुद्धतादोषः ।
विरुद्धता चेष्टस्य साध्यधर्मस्य धर्मिण्यसम्बन्धो नाम । स च विचार्यमाणो
हेतुना साध्यधर्मस्यानुपकारोऽनिश्चायनं वा स्यात्, धर्मिणि साध्येन सहास्थि-
तिर्वा स्यात् । तत्र यदि हेतोः साध्ये प्रतिज्ञादोष उच्यते, एवं सति सर्वेषा-
मङ्गस्य हेतोर्दोषाणां प्रतिज्ञादोषता भवेत्; सर्वैर्हेतुदोषैः प्रतिज्ञाया एव
व्याहननात् ॥ १७३ ॥
प्रतिज्ञामात्रभागी च पक्षदोषः परापेक्षः साधनादिसापेक्षः, न दोष
इति च प्रतिपादितं प्राक्—“उत्परावयवापेक्षो न दोषः पक्ष इष्यते”
प्रतिज्ञात्वप्रसङ्गः ॥ १७२ ॥
प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधो नोक्तः पक्षाभासेष्वित्यव्याप्तिलक्षणमिति नैयायिकावकाशं
मत्वाचार्यीयोक्तं व्याख्यातुमाह-प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञादोष इति, यथा-‘नित्यः शब्दः
सर्वस्यानित्यत्वात्’ । अत्र यदि शब्दो नित्यः सर्वस्यानित्यत्वं विरुद्धमिति प्रतिज्ञया
हेतोर्विरोधः; सर्वानित्यत्वे तदन्तर्गतत्वाच्छब्दस्येति हेतुर्न प्रतिज्ञाविरोधः ? उत्तरमाह-
दृष्टेनार्थेनासम्बन्धो विरुद्धतात्र स्यात् । सा चानुपकाररसहास्थिती । हेतुस्तत्राभावात्
साध्यं नोपकरोतीति वा स्थितहेतुना इष्टधर्मविरोधात् सहानवस्थानं वा स्यात् । तत्र
नानुपकारः । यदि हेतौ दुष्टे साध्योपरोधात् प्रतिज्ञादोषः, एवं सर्वलिङ्गदोषाणाम-
सिद्धादीनां प्रतिज्ञादोषता स्यात् ॥ १७३ ॥
उत्तराबयवापेक्षः पक्षदोषो न भवतीति ( प्र० वा० ४. ८२ ) प्रागेवोक्तम् ।

?
In line 3 it has 'प्रकीर्त्तयेत्' (double t).
In line 25: look at the top:
र् (repha) over त्त or त?
It has a horizontal bar on the त, which means double त्त: प्रकीर्त्तयेत् !
Let's look at: "न चैवम्; हेतुलक्षणाभावात् ।"
Yes, semicolon after चैवम्.

Line 26:
अतोऽन्यत्र किञ्चिदर्थस्य प्रदर्शनम् ॥ १७५ ॥

Line 27:
तथा हि—विशेषे शब्द एव भिन्नं विरुद्धं नित्यत्वमाख्याय सर्वस्यानित्यत्वादिति

Line 28:
सामान्यस्यानुवर्त्तने न तस्य शब्दस्य विशेषस्य व्याप्तिरनित्यताप्राप्तिः; विशेषपरिहारेणैव
Note: semicolon after व्याप्तिरनित्यताप्राप्तिः;

Line 29:
वृत्तेः, तक्रं कौण्डिन्याय ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतामितिवत् । शब्दे नित्यत्वं विधाय सर्वा-
Note: comma after वृत्तेः,

Let's double-check all 29 lines against the image carefully.

Line 1:
४२० प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षदोष-
Correct.

Line 2:
इष्टासम्

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४२१
न तद्व्याप्तिः फलं वा किं सामान्येनानुवर्त्तने ॥ १७६ ॥
स्यान्निराकरणं शब्दे स्थितेनैवेत्यतोऽब्रवीत् ।
विरुद्धविषयेऽन्यस्मिन् वदन्नाहान्यतां श्रुतेः ॥ १७७ ॥
त्वात् सामान्यस्यानित्यत्वस्यानुवर्त्तने क्रियमाणे तस्यानित्यत्वस्य व्याप्तिरशेष-
पदार्थग्रहो न भवति । यथा कौण्डिन्यस्य तक्रदानं विहितं ब्राह्मणेभ्यः सामान्येन
विहितदधिदानेन न बाध्यते, प्रकल्प्यापवादविषयमुत्सर्गस्य प्रवृत्तेः । तथा शब्दे
नित्यत्वस्य विशेषविहितस्य सर्वानित्यत्वेन सामान्यविहितेन बाधाशङ्का नास्तीति
कथं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः ! यदि शब्दव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यानित्यत्वमिष्टं न स्यात्,
तदा सर्वस्यानित्यत्वादिति सामान्येनानुवर्त्तने किं फलं स्यात् ! नित्यः शब्दः
शब्दस्यानित्यत्वादित्येव वाच्यम् । एवं विरोधस्य वक्तव्यत्वात् शब्द एवोदाहरणं
भविष्यतीति चेत् ? नानुन्मत्त एवं ब्रूयात् । यद्यात्मनोऽनित्यत्वं हेतुः सिद्धः, कथं
तद्विरुद्धं साध्यम् ; तत्रैव प्रतिजानीयात् । अथासिद्धः, तदा हेतुदोष एवासौ, न
प्रतिज्ञादोषः । तस्मान्नास्ति शब्दे नित्यत्वम् । अतः स्वविरोधिनमपि निरा-
कर्तुमशक्तम् ॥ १७६ ॥
अत एवाचार्यः शब्दे स्थितेनैवानित्यत्वेन निराकरणं नित्यत्वस्य
स्यादित्यब्रवीत् । तदा च स्यादत्र प्रतिज्ञार्थस्य निराकरणम् ।
यदि ‘नित्यः शब्दः सर्वस्यानित्यत्वाद्’ इति वैधर्म्यदृष्टान्तोपदर्शनमेतत्, यथा
नित्यत्वविशिष्टः शब्द इति, तदा हेतुनिर्देशो न स्याद् ? इत्याह—असर्वश्च
शब्द इत्युपनयाद् हेतुर्वक्तव्यः ।
तथा हि—नित्यत्वस्य विरुद्धं शब्दादन्यस्मिन् वदन् सर्वस्मादन्यतां
नित्यत्वमुच्यमानं न तमास्कन्दति । अतः शब्देऽनित्यत्वमभवत् कथं स्वविरुद्धमपा-
कुर्यात् ॥ १७६ ॥
यदि शब्दव्यतिरिक्तस्यानित्यत्वं नेष्टं स्यात्, तदा फलं वा किं सामान्यानुवर्त्तने—
सर्वस्यानित्यत्वादिति । शब्दस्यानित्यत्वादित्येव वाच्यम्, एवं हि स्फुटो विरोधः स्यात् ।
तस्मान्न शब्देऽनित्यत्वम् ।
अत एवाचार्योऽब्रवीत् समुच्चये—स्यान्निराकरणं शब्दानित्यत्वेनेति” ॥१७७॥

स च भेदोऽप्रतिक्षेपात् सामान्यानां न विद्यते ।
वृक्षो न शिंशपैवेति यथा प्रकरणे क्वचित् ॥ १७८ ॥
सर्वश्रुतेरेकवृत्तिनिषेधः स्यान्न चेयता ।
सोऽसर्वः सर्वभेदानामतत्त्वे तदसम्भवात् ॥ १७९ ॥
ज्ञाप्यज्ञापकयोर्भेदात् धर्मिणो हेतुभाविनः ।
असिद्धेर्ज्ञापकत्वस्य¹ धर्म्यसिद्धः स्वसाधने ॥ १८० ॥

श्रुतेः शब्दस्याह । स च सर्वस्माद् भेदोऽसर्वलक्षणः शब्दस्य न विद्यते;
सामान्यानां व्यापिनां भेदस्याप्रतिक्षेपात् स्वीकारात् निःशेषार्थसंगृहीतत्वात्
सर्वशब्दो न किञ्चित् परिहरति ।
ननु सामान्यानां विशेषप्रतिक्षेपो दृश्यत एव, यथा—'किं शिंशपैव वृक्षो
न वा ?' इति प्रश्ने कथ्यते—'न शिंशपैव वृक्षः', तदा शिंशपावृक्षत्वप्रतिक्षेपो
भवत्येव ? असदेतत्; न हि तत्र शिंशपावृक्षत्वं निषिध्य

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४२३
धर्मधर्मिविवेकस्य सर्वभावेष्वसिद्धितः ।
सर्वत्र दोषस्तुल्यश्चेन्न संवृत्या विशेषतः ॥ १८१ ॥
परमार्थविचारेषु तथाभूताप्रसिद्धितः ।
तत्त्वान्यत्वं पदार्थेषु सांवृतेषु निषिध्यते ॥ १८२ ॥
ननु शब्दत्वं सिद्धमेव, नित्यवत्तया तु तदसिद्धं साध्यते । न च तथैव
तत्साधनम्; शब्दत्वमात्रेण साधनत्वात् । तत् कथं धर्मी स्वसाधनेऽसिद्ध उच्यते !
अयमभिप्रायः—न शब्दत्वमित्येव गमकत्वम्, किन्तु साध्यव्याप्तम्, तस्य
चासाधारणत्वेन नान्यत्र व्याप्त्युपलम्भः । ततश्चान्यत्रानित्यत्वनियमात् शब्दे
शब्दत्वं नित्यताव्याप्तं सद्धेतुर्वक्तव्यः । तथा च—य एव साध्यः स एव हेतुरिति
साध्यसिद्धेः, हेत्वसिद्धिश्चेति युक्तमुक्तम्—‘धर्म्यसिद्धः स्वसाधने’ इति !
नन्वेवं सति सर्वत्र भावेषु धर्मयोः साध्यसाधनयोर्धर्मिणश्च विवेकस्य
भेदस्यासिद्धितः सर्वत्र तुल्यो दोषः । न हि शब्दादन्यत् नित्यत्वम्, कृतकत्वं
वा । अनित्यत्वासिद्धौ च यथा नित्यः साध्यः, तथा तदात्मवान् कृतकोऽपि
शब्दोऽसिद्ध एवेति चेत् ? नैष दोषः; संवृत्या भिन्नव्यावृत्तिविषयया साध्य-
साधनधर्मिणो विशेषतो भेदात् । यथास्वं विकल्पैः संकेतवासनानुगमनियमिते-
कैकवृत्तिमात्रविषयार्थैः शब्दत्वकृतकत्वानित्यत्वाद्यसंकीर्णान्येव धर्मसाधनसाध्यतया
व्यवस्थाप्यन्त इति न दोषः ॥ १८१ ॥
यदि धर्मधर्मिविवे

४२४ प्रमाणवार्त्तिके [पक्षदोष-
अनुमानानुमेयार्थव्यवहारस्थितिस्त्वियम् ।
भेदं प्रत्ययसंसिद्धमवलम्ब्य च कल्प्यते ॥ १८३ ॥
यथास्वं भेदनिष्ठेषु प्रत्ययेषु विवेकिनः ।
धर्मी धर्माश्च भासन्ते व्यवहारस्तदाश्रयः ॥ १८४ ॥
व्यवहारोपनीतोऽत्र स एवाश्लिष्टभेदधीः ।
साध्यः साधनतां नीतस्तेनासिद्धः प्रकाशितः ॥ १८५ ॥
भेदसामान्ययोर्धर्मभेदादंगांगिता ततः ।
अतोऽनुमानहेतुत्वादनुमानस्य लिङ्गस्यानुमेयार्थस्य, अनयोरुपलक्षणत्वात्
धर्मिणश्च व्यवहारस्थितिस्तिस्त्वियम् 'अनित्यः कृतकत्वात्' इत्यादौ क्रियमाणा
तेषां परस्परतो भेदं प्रत्ययेन विकल्पके नैकव्यावृत्तिमात्रविषयेण संसिद्धं
निश्चितम् अवलम्ब्याश्रित्य च कल्प्यते ॥ १८३ ॥
तथा हि—यथास्वं यस्य य आत्मीयो ग्राह्यो भेदो व्यावृत्तिः, तन्निष्ठेषु
विकल्पेषु विवेकिनो धर्मी धर्माश्च साध्यसाधनादयो भासन्ते । तदाश्रयो
विकल्पगोचराश्रयो धर्मिधर्मादिभेदस्य व्यवहारः प्रवर्त्तते ॥ १८४ ॥
एवं तर्हि 'नित्यः शब्दोऽसर्वत्वात्' इत्यत्रापि व्यावृत्तिभेदादेव साध्यसाधन-
भावो भविष्यति ? इत्याह—अत्र प्रयोगे स शब्द एव साध्योऽश्लिष्टभेद-
धीरसंसृष्टान्यादृशबुद्धिः द्वाभ्यामपि शब्दाभ्यामेकस्या व्यावृत्तेः प्रतिपादनात्
व्यवहारेण व्यावृत्तिसमाश्रयेणोपनीतः प्रत्युपस्थापितो येन कारणेन साधनतां
नीतः, तेनासिद्धः प्रकाशितः ॥ १८५ ॥
ननु संस्कृतशब्दोऽनित्यः संस्कृतत्वादिति प्रतिज्ञार्थैकदेशस्य यथा हेतुत्वम् ,
तथा नित्यः शब्दः शब्दत्वादित्यस्यापि स्याद् ? इत्याह-साध्यधर्मिमात्रनिष्ठत्वात्
सर्वधर्मगोचरत्वाच्च भेदसामान्ययोर्धर्मभेदाद् व्यावृत्तिभेदात् । साध्यधर्म
हि साध्यधर्मिनिष्ठत्वेन सजातीयाद् विजातीयाच्च व्यावृत्तत्वाद् विशेषः ।
साधनधर्मस्तु विजातीयमात्रव्यावृत्तत्वेन सामान्यम् । ततो भेदसामान्यभावेन
भेदादङ्गाङ्गिता हेतुसाध्यता युक्ता । विशेषः साध्यः, सामान्यं हेतुरिति

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४२५
यथाऽनित्यः प्रयत्नोत्थः प्रयत्नोत्थतया ध्वनिः ॥ १८६ ॥
पक्षाङ्गत्वेऽप्यबाधत्वान्नासिद्धिर्भिन्नधर्मिणि ।
यथाश्वो न विषाणित्वादेष पिण्डो विषाणवान् ॥ १८७ ॥
साध्यकालांगता वा न निवृत्तेरुपलक्ष्य तत् ।
विशेषोऽपि प्रतिज्ञार्थो धर्मभेदान्न युज्यते ॥ १८८ ॥
कुतः प्रतिज्ञार्थैकदेशता ! यथा 'अनित्यः प्रयत्नोत्tho ध्वनिः' इति प्रतिज्ञा,
प्रयत्नोत्थतयेति हेतुः । शब्द पुनरभिन्नविषयो हेतुः साध्यश्चेति प्रतिज्ञार्थैक-
देशत्वम् ॥ १८६ ॥
प्रयत्नानन्तरीयकतस्य धर्मविशेषणत्वात् प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वमस्त्येव ? इत्याह—
पक्षाङ्गत्वे विशेषणत्वेऽपि नास्त्येव तावत् साधनस्य पक्षाङ्गत्वम्; विशेषसाध्य-
त्वात् । भवतु वा, तथापि नासिद्धस्य । तेन विशेषणेन भिन्ने विशेषिते धर्मिणि
धर्म्यन्तरव्यावृत्ते प्रयत्नानन्तरीयकतस्याविरोधादबाधत्वात् धर्मिणं विशेषयदपि
प्रयत्नोत्थत्वं शब्दे प्रसिद्धमेव । यथा बहुषु पिण्डेषु दृश्यमानेषु 'किमयमश्वो
न वा' इति संशयोऽभिधीयते । विषाणवानेष पिण्डो धर्मी, नाश्वो विषा-
णित्वादिति विषाणित्वं धर्मिणं विशेषयदपि प्रमाणप्रतीतत्वान्नासिद्धो हेतुः ।
अथ वा—विशेषणस्य प्रयत्नोत्थत्वादेस्तच्छब्दरूपं विशेष्यत्वेनोपलक्ष्यानु-
मानात् प्रागेव निवृत्तेः साध्यकालेऽनुमेयप्रतीते कालेऽङ्गता विशेषणता
नास्त्येव । अप्रतीतं ह्यनुमानात् प्रत्येतव्यम्, प्रयत्नोत्थत्वादिति च प्रतीतम् । न च
तत्र विवादः । ततो धर्मिमात्रोपलक्षणं तत् । यथा काको देवदत्तगृहोपलक्षणत्वान्न
कार्योपयोगी । यद्यपि विशिष्टे धर्मिणि प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वं हेतोः, तथा 'नित्यः
शब्दः श्रावणत्वाद्' इति शब्दस्वभावभूतस्य श्रावणत्वस्य शब्दत्ववत् प्रतिज्ञार्थैक-
देशता स्यात्, नासाधारणता ? इत्याह—न केवलं विषाणित्वादिविशेषः, श्रावणत्वा-
दिरपि प्रतिज्ञार्थैकदेशो न युज्यते; धर्मस्य व्यावृत्तिभेदात् । श्रावणत्वं श्रवण-
ग्राह्यता, अश्रावणव्यावृत्तिः। तच्च शब्देऽपि क्वचित् कञ्चित्पुरुषमपेक्ष्य भवति ।
अशब्दव्यावृत्तिस्तु शब्दत्वम्, तच्च सर्वत्रास्ति । ततो व्यावृत्तिभेदात् शब्दे
सिद्धस्य श्रावणत्वस्यान्यत्राननुवृत्तेरसाधारणतैव युक्तेत्युक्तं सपरिकरं पक्षलक्षणम् ॥
इति पक्षलक्षणम् ॥

४२६ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
हेतुलक्षणविचारः
हेतुलक्षणम्
पक्षधर्मप्रभेदेन सुखग्रहणसिद्धये ।
हेतुप्रकरणार्थस्य सूत्रसंक्षेप उच्यते ॥ १८९ ॥
अयोगं योगमपरैरत्यन्तायोगमेव च ।
व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचकः ॥ १९० ॥
विशेषणविशेषाभ्यां क्रियया च सहोदितः ।
विवक्षातोऽप्रयोगेऽपि सर्वोऽर्थोऽयं प्रतीयते ॥ १९१ ॥
हेतुलक्षणमिदानीं वक्तव्यम् । तत्र हेतुलक्षणमेव “तत्र यः सन् सजातीये”
इत्यादिकं युक्तं वक्तुम्, “सपक्षे सन्नसन् द्वेधा पक्षधर्मः पुनस्त्रिधा” इत्यादिना
नवधा पक्षधर्मप्रभेदस्तु कस्मादुक्तः ? इत्याह—पक्षधर्मस्य नवधा प्रभेदेन
हेतुप्रकरणार्थस्य हेतुहेत्वाभासलक्षणात्मकस्य सुखेन ग्रहणस्य सिद्धये तदर्थ-
वाचकानां सूत्राणां संक्षेपतः संग्रह उच्यते-‘सपक्षे सन्’ इत्यादिना ॥ १८९ ॥
यदि पक्षस्य धर्मो हेतुः, तदा तद्विशेषणापेक्षस्य धर्मस्यान्यत्र धर्मिण्यननु-
वृत्तेरसाधारणता स्यात् । अथ पक्षेण न विशिष्यते, तदा न पक्षधर्मो हेतुः
स्यात् ? असदेतत् ; न ह्यन्ययोगव्यवच्छेदेनैव विशेषणम्, अन्यथापि सम्भवादिति
दर्शयितुमाह-निपात एवकारो व्यतिरेचकः नियामकः क्वचिद् धर्मस्य विशे-
षणयोगं व्यवच्छिनत्ति, क्वचिदपरैर्विशेष्यादन्यैर्योगं व्यवच्छिनत्ति, क्वचिदत्य-
न्तायोगं व्यवच्छिनत्ति ॥ १९० ॥
ननु निपातो न स्वयं वाचकः, किन्तु द्योतकः, तदस्य कथमयमर्थप्रभेदः ?
इत्याह—द्योतकत्वादेव निपातो विशेषणेन सहोदितोऽयोगस्य व्यवच्छेदकः,
विशेष्येण सहोक्तोऽन्ययोगस्य, क्रियया च सहोक्तोऽत्यन्तायोगस्येति विशेष-
णादिपदवाच्य एवायोगव्यवच्छेदादिस्तत्सहोक्तनिपातद्योत्य इत्यर्थः ।
भवतु तावन्निपातप्रयोगे व्यवच्छेदविशेषस्य प्रतीतिः, पक्ष इत्यादौ तु
कथम् ? इत्याह—अप्रयोगेऽपि निपातस्य वक्तुर्विवक्षातः सर्वोऽयमयोगव्यव-

वचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४२७
व्यवच्छेदफलं वाक्यं यतश्चैत्रो धनुर्धरः ।
पार्थो धनुर्धरो नीलं सरोजमिति वा यथा ॥ १९२ ॥
च्छेदादिर्थः प्रतीयते; यतः "व्यवच्छेदफलं वाक्यम्" ( )
इत्युक्तं प्राक् । वाक्यञ्चोपलक्षणम्, पदमपि व्यवच्छेदफलम् । न हि घटेनोद-
कमानयेति प्रतिपदमनवधारणेऽघटेनानयनप्रतिषेधः । पक्ष इत्यादौ तु कथम् ?
इत्याह—अप्रयोगेऽपि निपातस्य वक्तुर्विवक्षातः सर्वोऽयमयोगव्यवच्छेदोऽनु-
दकानयनप्रतिषेधः, अनयननिवृत्तिर्वा शक्योपदर्शना ।
अयोगव्यवच्छेदादीनामुदाहरणमाह—यथा चैत्रो धनुर्धरः, पार्थो
धनुर्द्धरः, नीलं सरोजमिति । चैत्रे धनुर्धरत्वसन्देहाद् विशेषणेनायोगमात्रं
व्यवच्छिद्यते, पार्थे धनुर्धरत्वं प्रसिद्धमेव । किन्तु तादृशमन्यस्यापि किमस्तीति
सन्देहेऽन्ययोगव्यवच्छेदफलं विशेषणम् । न खलु सर्वमेव नीलं सरोजम्,
येनायोगव्यवच्छेदः स्यात्; नापि सरोजमेव नीलम्, येनान्ययोगव्यवच्छेदो
भवेत्; किन्तु नीलं सरोजं सम्भवति न वा—इत्यन्ययोगसन्देहे विशेषणेन स
एव व्यवच्छिद्यते ।
ननु भवतु तावच्चैत्रो धनुर्धर एव, पार्थ एव धनुर्धरः, सरोजं नीलं
सम्भवत्येवेति निपातप्रयोगे विवक्षावशात् विशेषणादिपदानामेव वा व्यवच्छेद-
प्रतिपादकत्वादप्रयोगेऽपि निपातस्य 'चैत्रो धनुर्धरः' इत्यादिप्रयोगेषु योग्यव्यवच्छे-
दादीनां प्रतीतिः । पक्षधर्म इत्यत्र पुनः पक्षो विशेषणम्, धर्मो विशेष्यः, तद्
यदि पक्षस्यैव धर्म इति विशेषणेन सह निपात उच्यते, अप्रयोगेऽपि वा विशे-
षणस्य तदर्थवृत्तित्वेष्यते; उभयथाप्यन्ययोगव्यवच्छेदप्रतिपादकत्वमेव स्यात् ।
अथ धर्म एव विशेष्यो निपातसहचरः, तदर्थवृत्तिर्वेष्टः, तदाऽयोगव्य-
वच्छेदो लभ्यत एव; परं विशेषणसहितोऽन्ययोगं व्यवच्छिनत्तीत्युक्तेर्विरुध्यते ?
अत्रोच्यते—बाह्यो निपातः श्रूयमाणोऽपि विशेष्यादिभिः सह वक्तृविवक्षावशाद्
गम्यमानो वाऽयोगव्यवच्छेदको भवतीति दृष्टान्तप्रदर्शनार्थमुक्तम्; तथैव चैत्रो
धनुर्धर इत्याद्युदाहरणप्रदर्शनात्, 'व्यवच्छेदफलं वाक्यम्' इत्युक्तेश्च । समासे तु
विशेषणमेवायोगादिव्यवच्छेदकं विवक्षावशादिष्टम्, अयोगव्यवच्छेदेन विशेष-

प्रमाणवार्त्तिके [हेतुलक्षण-

प्रतियोगिव्यवच्छेदस्तत्राप्यर्थेषु गम्यते ।
तथा प्रसिद्धेः सामर्थ्याद् विवक्षानुगमाद् ध्वनेः ॥ १९३ ॥
तदयोव्यवच्छेदाद् धर्मी धर्मविशेषणम् ।
तद्विशिष्टतया धर्मो न निरन्वयदोषभाक् ॥ १९४ ॥
णादित्युक्तेः । पक्षधर्म इति पक्षशब्दोऽयोगव्यवच्छेदकः । पक्षासम्बद्धो न भव-
तीत्यर्थः । चाक्षुषं रूपमिति चाक्षुषत्वस्य रूपे विवादाभावात् । शब्दादीनां
विशेषणेन व्यवच्छेदः क्रियते—नीलोत्पलमिति; उत्पले नीलत्वनियमाभावात्
परेष्वभावादयोगान्ययोगव्यवच्छेदाभावात् नीलशब्देनात्यन्तासम्भवमात्रं व्यव-
च्छिद्यते । इति न कश्चिद्विरोधः ॥ १९१-१९२ ॥
ननु यथा 'पार्थ एव धनुर्धरः' इति विशेषणस्य सन्निधानात् निपातस्य
विशेष्यान्तरव्यवच्छेदः, तथा विशेषणसन्निधानादवधारणस्य चैत्रो धनुर्धर
[L1

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४२९
हेतुभेदाः
स्वभावकार्यसिद्धयर्थं द्वौ द्वौ हेतुविपर्ययौ ।
विवादाद् भेदसामान्ये शेषो व्यावृत्तिसाधनः ॥ १९५ ॥
शब्दनित्यत्वे साध्ये प्रमेयत्वं हेतुः, असपक्षे घटादौ सन् । शब्दनित्यत्वे साध्ये
श्रावणत्वं हेतुः, असपक्षेऽसन् । शब्दनित्यत्वे साध्येऽस्पर्शवत्वं हेतुः, असपक्षे
घटादावसन् । बुद्ध्यादौ सन्निति द्विधा पक्षधर्मनिर्देशः । किमर्थं हेतुप्रकरणे
नवधा पक्षधर्मनिर्देशः ।
सम्यग्हेतोरसिद्धविरुद्धानैकान्तिकहेत्वाभासा एव युक्तनिर्देशा इत्याह—
स्वभावकार्ययोरेव हेतुत्वेन सिद्धयर्थं तत्र द्वौ शब्देऽनित्यत्वसिद्धयर्थं कृत-
कत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वाख्यौ हेतू निर्दिष्टौ । तथा शब्द एव नित्यत्वसाधने द्वौ
हेतुविपर्ययौ विरुद्धौ हेतुभावे चोक्तौ । यथा हि सम्यग्हेतोः स्वसाध्ये व्याप्यकार्य-
तया प्रतिबद्धस्य गमकत्वम् , तथा साध्यविपर्यये व्याप्यकार्यतया प्रतिबद्धस्यैव
तद्गमकत्वेन विरुद्धता, नान्यस्येत्यर्थः । व्यतिरेकी अन्वयी च हेतुरिति परेषां १
विवादात् तत्प्रतिषेधार्थं भेदसामान्येऽसाधारणसाधारणे श्रावणत्वप्रमेयत्वे
निर्दिष्टे । यदि विपक्षे नास्तीति सात्मकत्वे साध्ये प्राणादिमत्त्वं हेतुः, तदा श्रावण-
त्वमपि स्यात् , न चैवम् , तस्मान्न व्यतिरेकी हेतुः । यदि च केवलान्वयिनो
दर्शनमात्राद्ध्यवसितान्यभिचारस्य हेतुत्वम्, तदा प्रमेयत्वस्याकाशादौ दर्शनादव्यभि-
चारनिश्चये सति शब्दे नित्यत्वगमकत्वं स्यात्, न चैवम्, ततो न केवलान्वयी
हेतुः । शेषोऽप्रयत्नोत्थः शब्दोऽनित्यत्वात् , नित्यः शब्दोऽस्पर्शवत्वात्, प्रय-
त्नानन्तरीयकः शब्दोऽनित्यत्वात्—इति हेतुत्रयं विपक्षाद्धेतोर्व्यावृत्तिसाधनः ।
यदि हि सपक्षे दर्शनमात्रेण गमकत्वम् , तदैते हेतवः प्राप्ताः; सर्वेषां सपक्षे
सत्त्वात् । तस्मान्नान्वयसम्बन्धमात्रेण गमकत्वम्; किन्तु विपक्षाद् व्यतिरेकनिश्चये,
न चास्ति व्यतिरेकनिश्चयः । प्रधानं हेतुत्वनिबन्धनमित्यर्थः ॥ १९५ ॥
कथं पुनर्ज्ञायते—स्वभावहेतुः कृतकत्वम् , कार्यहेतुः प्रयत्नानन्तरीयकम् ?
१. नैयायिकानामित्यर्थः ।

४३० प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
न हि स्वभावादन्येन व्याप्तिर्गम्यस्य कारणे ।
सम्भवाद् व्यभिचारस्य द्विधावृत्तिफलं ततः ॥ १९६ ॥
प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं प्राक् सतो नियमेन न ।
तस्यावृत्यक्षशब्देषु सर्वथाऽनुपयोगतः ॥ १९७ ॥
कदाचिन्निरपेक्षस्य कार्याऽकृतिविरोधतः ।
कादाचित्कफलं सिद्धं तल्लिङ्गं ज्ञानमीदृशम् ॥ १९८ ॥
कार्यस्वभावप्रभेदनिर्देशफलम्
एतावतैव सिद्धेऽपि स्वभावस्य पृथक् कृतिः ।
इत्याह—न हि स्वभावाद्धेतोरन्येन हेतुना गम्यस्य साध्यस्य व्याप्तिः ।
यत्र यत्रानित्यत्वं तत्र कृतकत्वमिति दृश्यते च व्याप्तिः, तस्मात् स्वभावहेतुरेव ।
नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्तीति कारणे कार्यस्य व्यभिचारसम्भवात्
कार्यं कारणव्यापकं न भवति । तत्र सपक्षे द्विधावृत्तिभावाभावात् प्रयत्नानन्त-
रीयकत्वं फलं कार्यहेतुः, प्रयत्नकार्यस्य तथाभिधानात् ॥ १९६ ॥
ननु प्रयत्नजेन ज्ञानेनानित्यः शब्दोऽनुमेय इष्टः, शब्दाश्च नित्या एव,
तद्विषयज्ञानोत्पादादिना यत्नेन ते व्यज्यन्ते, तत् कथं कार्यहेतूदाहरणमिदम् ?
इत्याह—प्रयत्नात् प्राक् सतः शब्दस्य नियमेन प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं न
युज्यते । प्रयत्नं विनापि कदाचिदुपलभ्येत । न च प्रयत्नव्यङ्ग्यता शब्दानां युक्ता;
तस्य प्रयत्नस्य आवृतावुपलम्भावणे शब्दविषयज्ञानजनके श्रोत्रे शब्देषु च
विषयेषु सर्वथाऽकिञ्चित्करत्वेनानुपयोगत इत्युक्तं प्राक्१ ॥ १९७ ॥
किञ्च—सहकारिभिरनाधेयातिशयत्वं नित्यस्य कदाचित् प्रयत्नकाले
कार्यस्य ज्ञानस्याकृतिविरोधतः कारणात् तच्छ्रुतिविषयं ज्ञानं कादाचित्क-
स्यानित्यस्य शब्दस्य फलं लिङ्गं कार्यमीदृशं नियमेन प्रयत्नानन्तरभावि
सिद्धम् ॥ १९८ ॥
एतावता प्रयत्नानन्तरीयकत्वेनैव स्वभावहेतुनिर्देशेऽपि सिद्धे प्रयत्नानन्तर-
मुत्पादस्याभिव्यक्तेश्च तथाभिधानात्, तथापि स्वभावस्य कृतकत्वस्य हेतोर्या
१. अपौरुषेयत्वविचारे इत्यर्थः ।

विचारः] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४३१
॥ कार्येण सह निर्देशे मा ज्ञासीत् सर्वमीदृशम् ॥ १९९ ॥
व्युत्पत्त्यर्था च हेतूक्तिरुक्तार्थानुमितौ कृता ।
॥ अत्र प्रभेद आख्यातः लक्षणं तु न भिद्यते ॥ २०० ॥
तेनात्र कार्यलिङ्गेन स्वभावोऽप्येकदेशभाक् ।
सदृशोदाहृतिश्चातः प्रयत्नाद् व्यक्तिजन्मनः ॥ २०१ ॥
यन्नान्तरीयका सत्ता यो वात्मन्यविभागवान् ।
स तेनाव्यभिचारी स्यादित्यर्थं तत्प्रभेदनम् ॥ २०२ ॥
संयोगादिषु येष्वस्ति प्रतिबन्धो न तादृशः ।
पृथक्कृतिः सा कार्येण सह श्लेषेण निर्देशे मा ज्ञासीत् प्रतिपत्ता; सर्वं स्वभाव-
हेतुमीदृशं सपक्षे द्विधावृत्तिं कृतकत्वादेः विपर्य्ययव्याप्तिसम्भवात् ॥ १९९ ॥
किञ्च—अनुमितौ स्वार्थानुमाने हेतूक्तिरुक्तार्थाऽभिहितलक्षणापि
प्रतिपत्तॄणां व्युत्पत्त्यर्था च परार्थानुमाने कृता । अत्र च प्रभेद आख्यातः ।
लक्षणं पुनर्हेतोर्न भिद्यते; तथाविधलक्षणहेतुवचनस्य परार्थानुमानत्वात् ॥२००॥
तेन प्रयत्नानन्तरीयकतवेन कार्यलिङ्गेन श्लेषनिर्देशात् स्वभावहेतुधर्म
भाजा स्वभावोऽपि सपक्षैकदेशभाक् भवति इत्युक्तो भवति । अत एव कार्य-
स्वभावतया सदृशस्य प्रयत्नानन्तरीय कत्वस्योदाहृतिराचार्येण कृता; प्रयत्नाद्
व्यक्तेर्जन्मनश्च भावात् । यदा प्रयत्नाद् व्यक्तिस्तदा कार्यहेतुः, यदा जन्म
तदा स्वभावहेतुः ॥ २०१ ॥
कार्यस्वभावयोः प्रभेदनिर्देशस्य किं फलम् ? इत्याह–यन्नान्तरीयका सत्ता
मेदे सति यमन्तरेण हेतुर्न भवति, यो वा स्व आत्मीयः साध्यादविभाग-
वान् आत्मा स्वभावः, स तेन कारणेन व्यापकेन वाऽव्यभिचारी व्यभिचार-
रहितः स्यात्, नान्य इत्यर्थमेतत्प्रयोजनम् । तयोः कार्यस्वभावयोः
प्रभेदनम् ॥ २०२ ॥
एवञ्च सति संयोगि समवायि एकार्थसमवायि आकाशादिषु पराभिमतेषु
हेतुषु येषु प्रतिबन्धः तादृशस्तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणो नास्ति न ते हेतव

४३२ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
न ते हेतव इत्युक्तं व्यभिचारस्य सम्भवात् ॥ २०३ ॥
सति वा प्रतिबन्धेऽस्तु स एव गतिसाधनः ।
नियमो ह्यविनाभावोऽनियतश्च न साधनम् ॥ २०४ ॥
'विवादाद् भेदसामान्ये' इत्यस्य व्याख्यानम्
ऐकान्तिकत्वं व्यावृत्तेरविनाभाव उच्यते ।
तच्च नाप्रतिबद्धेषु तत एवान्वयस्थितिः ॥ २०५ ॥
स्वात्मत्वे हेतुभावे वा सिद्धे हि व्यतिरेकिता ।
इत्युक्तं भवति; अतदात्मनोऽतदुत्पत्तेश्च साध्यव्यभिचारस्य सम्भवात् ॥२०३॥
अथ संयोग्यादिषु तदुत्पत्तिप्रतिबन्धोऽस्ति, तदा सति प्रतिबन्धे स एव
गतिसाधनः साध्यप्रतिपत्तिहेतुरस्तु, निष्फला संयोग्यादिकल्पना । नियमो
नियतत्वं हि साधनस्य साक्षादविनाभाव उच्यते, स च तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्याम्;
नान्यथा । स च तद्विकलत्वात् साध्येऽनियतः । न स साधनम्; यथा
संयोगित्वेऽपि स वह्निधूमस्येति । "स्वभावकार्यसिद्धयर्थं द्वौ द्वौ हेतुविपर्ययौ"
( प्र० वा० ४. १९५ ) इति व्याख्यातम् ॥ २०४ ॥
'विवादाद् भेदसामान्ये' इति व्याख्यातव्यम् । स्यात् प्रमाणादिमत्त्वं
हेतुर्यदि विपक्षाद्धेतुव्यतिरेकः स्यात्, स एव तु न सिध्यति ? इत्याह—विपक्षाद्
भेदो व्यावृत्तेर्बाधकप्रमाणनिश्चितत्वात् ऐकान्तिकत्वमविनाभाव उच्यते ।
तच्च व्यावृत्तेरैकान्तिकत्वं स्वसाध्याप्रतिबद्धेषु प्राणादिषु नास्ति । यदि ह्यात्मनि
प्रतिबद्धाः प्राणादयः, तदात्मनिवृत्तौ निवृत्ता विपक्षाद् गम्येरन्, अन्यथा तु पक्ष
एव सन्देहः—किममी आत्माभावेऽपि वर्त्तन्ते, उत नेति । यथा च प्रतिबन्धनाद्
व्यतिरेकनिश्चयः, तथा ततः प्रतिबन्धादेवान्वयस्य स्थितिः, न तु
सहदर्शनामात्रेण ॥ २०५ ॥
तस्मात् साध्यस्य स्वात्मत्वे हेतुस्वभावात्मकत्वे हेतुभावे वा सिद्धे सति,
तदभावे नियमेन व्यतिरेकात्, विपक्षाद् व्यापककारणव्यतिरेके स्वभावकार्यहेत्वो-
र्व्यतिरेकिता सिध्येत्, नान्यथेति न्याय एषः । यतः प्रतिबन्धेनैवान्वयव्यति-

[विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४३३

सिध्येदतो विशेषे न व्यतिरेको न वान्द्वयः¹ ॥ २०६ ॥
अदृष्टिमात्रमादाय केवलं व्यतिरेकता ।
उक्तोऽनैकान्तिकस्तस्मादन्यथा² गमको भवेत् ॥ २०७ ॥
साध्याभावः साधनाभावेन न व्याप्तः
प्राणाद्यभावो नैरात्म्यव्यापीति विनिवर्त्तने ।
आत्मनो विनिवर्त्तेत प्राणादिर्यदि तच्च न ॥ २०८ ॥
अन्यस्य विनिवृत्त्यान्यविनिवृत्तेरयोगतः ।
तदात्मा तत्प्रसूतिश्चेत् ? नैतद्;
रेकसिद्धिः, अतो विशेषेऽसाधारणे हेतौ नान्वयः, न वा व्यतिरेकः
सिध्यति ॥ २०६ ॥
एवं तर्हि सपक्षविपक्षव्यतिरेकाभ्यां व्यावृत्तेर्विशेषः कथमाचार्येणोक्तः ?
इत्याह—अदृष्टिमात्रं बाधकप्रमाणरहितमादाय पराभिप्रायेण सपक्षाद्
व्यतिरेकितोक्ता । तस्यादर्शनमात्रेण व्यतिरेकानिश्चयादनैकान्तिक आचार्ये-
णोक्तः । अन्यथा विपक्षाद् व्यतिरेकनिश्चये गमको हेतुर्भवेत्, ततश्चानैका-
न्तिकवर्गे न प्रक्षिप्येत ॥ २०७ ॥
ननु साध्यनिवृत्तौ नियमेन साधनं निवर्त्तत इति साध्याभावः साधनाभावेन
व्याप्तः, ततश्च प्राणादेः साधनस्याभावो नैरात्म्यस्य सात्मकत्वसाध्याभावस्य
व्यापीति हेतोरात्मनो घटादेर्विपक्षाद् विनिवर्त्तने सति प्राणादिर्विनिवर्त्तते ।
न ह्यन्यथा साधनाभावः साध्याभावस्य च व्यापको भवति । ततो यत्र प्राणादि-
भावनिवृत्तिः, तत्र सात्मकत्वभावनिवृत्तिरपीति यद्युच्यते, तच्च न युक्तम् ॥२०८॥
अन्यस्य कारणस्यात्मनो विनिवृत्त्या प्राणादेर्विनिवृत्तेरयोगतः ।
तादात्म्यतदुत्पत्तावेव हि साध्यनिवृत्तौ साधननिवृत्तिर्युक्ता; तत्स्वभावत्वात्, तदाय-
त्तत्वाच्च । सति च साध्यसाधनयोर्नियमेन निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावे साध्याभावः
साधनाभावेन व्याप्यते । प्राणादिस्तस्यात्मन आत्मा स्वभावः, तस्मात्
१. चान्वयः—रा० । २. उक्ताऽनैकान्तिक०—रा० ।
प्र० वा० : २८