प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४१४ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षदोष-
गुरुत्वागतिवत् सर्वतद्गुणानुपलक्षणात् ॥ १६१ ॥
माषकादेरनाधिक्यम्;
अनतिः सोपलक्षणम् ।
यथास्वमक्षेणादृष्टे रूपादावधिकाधिके ॥ १६२ ॥
अभ्युपायः स्ववागाद्यबाधायाः सम्भवेन तु ।
उदाहरणमप्यन्यद्दिशा गम्यं यथोक्तया ॥ १६३ ॥
किञ्च—गुरुत्वादिगुणागतिवत् सर्वेषां रूपादीनामधिकानां तस्य द्रव्यस्य
गुणानामनुपलक्षणादवयवेभ्यो माषकादेरवयविनोरनाधिक्यम् । यदि
ह्यवयवेभ्योऽधिकम् , तदा गुरुत्वादिवद् रूपादिवद् अवयवेषु वर्धमानेषु वर्धमानं
दृश्येत ।
ननु 'तुलानतिविशेषाग्रहणात' इत्युक्तमाचार्येण, तत् किं रूपादिग्रहणाभाव
उच्यते ? इत्याह—अनतिराचार्येण या निर्दिष्टा, सोपलक्षणमात्रम्, न तु नियमः।
अनतिः कोपलक्षणम् ? इत्याह—रूपादौ द्रव्याभिवृद्ध्याऽधिकाधिके यथास्वं
यस्य यदात्मीयं ग्राहकं तेनाक्षेणेन्द्रियज्ञानेनादृष्टेः । यद्रूपादिविषयं यदिन्द्रिय-
प्रत्यक्षम्, तदेव तस्य धर्मिविशेषस्य पक्षबाधकमित्यर्थः । तस्माद् गुणक्रियावद्
दृश्यावयव्यभाव एवेति धर्मविशेषवाग्द्वारेणोदाहरणमुक्तम् ॥ १६१-१६२ ॥
अभ्युपायोऽभ्युपगमः स्ववागादिर्यस्य तेनाबाधायाः सम्भवेन त्वन्य-
दप्युदाहरणम् । धर्मविशेषनिराकरणेन धर्मस्वरूपनिराकरणेन यथोक्तयाऽ-
न्योदाहरणदिशा गम्यम् ॥ १६३ ॥
तत्र परेणावयविनः सकाशादवयवानामन्यत्वे प्रतिज्ञाते यदुच्यते—'नान्येऽ-
वयवा अवयविनः, अप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाद्' इति, तद्धर्मविशेषनिराकरणोदाहरणम् ।
तथा हि—अवयवानां भेदमिच्छन् प्रत्यक्षतामपीच्छति; अन्यत्वे च निराकृते
प्रत्यक्षतायाश्च निरासात् । अवयवानां धर्मविशेषनिराकरणोदाहरणत्वं व्यक्तम् ।
अभ्युपगम एव चात्र बाधकः; अवयवादर्शने द्रव्यादर्शनस्वीकारात् । गुणव्यति-
रिक्तं द्रव्यमस्तीति परेणोक्ते यदोच्यते—'नास्ति द्रव्यम्, गुणद्रव्याणां द्रव्या-
द्रव्यत्वप्रसङ्गात्', तद् धर्मस्वरूपनिराकरणोदाहरणम् ।