प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४३१
॥ कार्येण सह निर्देशे मा ज्ञासीत् सर्वमीदृशम् ॥ १९९ ॥
व्युत्पत्त्यर्था च हेतूक्तिरुक्तार्थानुमितौ कृता ।
॥ अत्र प्रभेद आख्यातः लक्षणं तु न भिद्यते ॥ २०० ॥
तेनात्र कार्यलिङ्गेन स्वभावोऽप्येकदेशभाक् ।
सदृशोदाहृतिश्चातः प्रयत्नाद् व्यक्तिजन्मनः ॥ २०१ ॥
यन्नान्तरीयका सत्ता यो वात्मन्यविभागवान् ।
स तेनाव्यभिचारी स्यादित्यर्थं तत्प्रभेदनम् ॥ २०२ ॥
संयोगादिषु येष्वस्ति प्रतिबन्धो न तादृशः ।
पृथक्कृतिः सा कार्येण सह श्लेषेण निर्देशे मा ज्ञासीत् प्रतिपत्ता; सर्वं स्वभाव-
हेतुमीदृशं सपक्षे द्विधावृत्तिं कृतकत्वादेः विपर्य्ययव्याप्तिसम्भवात् ॥ १९९ ॥
किञ्च—अनुमितौ स्वार्थानुमाने हेतूक्तिरुक्तार्थाऽभिहितलक्षणापि
प्रतिपत्तॄणां व्युत्पत्त्यर्था च परार्थानुमाने कृता । अत्र च प्रभेद आख्यातः ।
लक्षणं पुनर्हेतोर्न भिद्यते; तथाविधलक्षणहेतुवचनस्य परार्थानुमानत्वात् ॥२००॥
तेन प्रयत्नानन्तरीयकतवेन कार्यलिङ्गेन श्लेषनिर्देशात् स्वभावहेतुधर्म
भाजा स्वभावोऽपि सपक्षैकदेशभाक् भवति इत्युक्तो भवति । अत एव कार्य-
स्वभावतया सदृशस्य प्रयत्नानन्तरीय कत्वस्योदाहृतिराचार्येण कृता; प्रयत्नाद्
व्यक्तेर्जन्मनश्च भावात् । यदा प्रयत्नाद् व्यक्तिस्तदा कार्यहेतुः, यदा जन्म
तदा स्वभावहेतुः ॥ २०१ ॥
कार्यस्वभावयोः प्रभेदनिर्देशस्य किं फलम् ? इत्याह–यन्नान्तरीयका सत्ता
मेदे सति यमन्तरेण हेतुर्न भवति, यो वा स्व आत्मीयः साध्यादविभाग-
वान् आत्मा स्वभावः, स तेन कारणेन व्यापकेन वाऽव्यभिचारी व्यभिचार-
रहितः स्यात्, नान्य इत्यर्थमेतत्प्रयोजनम् । तयोः कार्यस्वभावयोः
प्रभेदनम् ॥ २०२ ॥
एवञ्च सति संयोगि समवायि एकार्थसमवायि आकाशादिषु पराभिमतेषु
हेतुषु येषु प्रतिबन्धः तादृशस्तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणो नास्ति न ते हेतव