प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४२९
हेतुभेदाः
स्वभावकार्यसिद्धयर्थं द्वौ द्वौ हेतुविपर्ययौ ।
विवादाद् भेदसामान्ये शेषो व्यावृत्तिसाधनः ॥ १९५ ॥
शब्दनित्यत्वे साध्ये प्रमेयत्वं हेतुः, असपक्षे घटादौ सन् । शब्दनित्यत्वे साध्ये
श्रावणत्वं हेतुः, असपक्षेऽसन् । शब्दनित्यत्वे साध्येऽस्पर्शवत्वं हेतुः, असपक्षे
घटादावसन् । बुद्ध्यादौ सन्निति द्विधा पक्षधर्मनिर्देशः । किमर्थं हेतुप्रकरणे
नवधा पक्षधर्मनिर्देशः ।
सम्यग्हेतोरसिद्धविरुद्धानैकान्तिकहेत्वाभासा एव युक्तनिर्देशा इत्याह—
स्वभावकार्ययोरेव हेतुत्वेन सिद्धयर्थं तत्र द्वौ शब्देऽनित्यत्वसिद्धयर्थं कृत-
कत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वाख्यौ हेतू निर्दिष्टौ । तथा शब्द एव नित्यत्वसाधने द्वौ
हेतुविपर्ययौ विरुद्धौ हेतुभावे चोक्तौ । यथा हि सम्यग्हेतोः स्वसाध्ये व्याप्यकार्य-
तया प्रतिबद्धस्य गमकत्वम् , तथा साध्यविपर्यये व्याप्यकार्यतया प्रतिबद्धस्यैव
तद्गमकत्वेन विरुद्धता, नान्यस्येत्यर्थः । व्यतिरेकी अन्वयी च हेतुरिति परेषां १
विवादात् तत्प्रतिषेधार्थं भेदसामान्येऽसाधारणसाधारणे श्रावणत्वप्रमेयत्वे
निर्दिष्टे । यदि विपक्षे नास्तीति सात्मकत्वे साध्ये प्राणादिमत्त्वं हेतुः, तदा श्रावण-
त्वमपि स्यात् , न चैवम् , तस्मान्न व्यतिरेकी हेतुः । यदि च केवलान्वयिनो
दर्शनमात्राद्ध्यवसितान्यभिचारस्य हेतुत्वम्, तदा प्रमेयत्वस्याकाशादौ दर्शनादव्यभि-
चारनिश्चये सति शब्दे नित्यत्वगमकत्वं स्यात्, न चैवम्, ततो न केवलान्वयी
हेतुः । शेषोऽप्रयत्नोत्थः शब्दोऽनित्यत्वात् , नित्यः शब्दोऽस्पर्शवत्वात्, प्रय-
त्नानन्तरीयकः शब्दोऽनित्यत्वात्—इति हेतुत्रयं विपक्षाद्धेतोर्व्यावृत्तिसाधनः ।
यदि हि सपक्षे दर्शनमात्रेण गमकत्वम् , तदैते हेतवः प्राप्ताः; सर्वेषां सपक्षे
सत्त्वात् । तस्मान्नान्वयसम्बन्धमात्रेण गमकत्वम्; किन्तु विपक्षाद् व्यतिरेकनिश्चये,
न चास्ति व्यतिरेकनिश्चयः । प्रधानं हेतुत्वनिबन्धनमित्यर्थः ॥ १९५ ॥
कथं पुनर्ज्ञायते—स्वभावहेतुः कृतकत्वम् , कार्यहेतुः प्रयत्नानन्तरीयकम् ?
१. नैयायिकानामित्यर्थः ।