प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४२५
यथाऽनित्यः प्रयत्नोत्थः प्रयत्नोत्थतया ध्वनिः ॥ १८६ ॥
पक्षाङ्गत्वेऽप्यबाधत्वान्नासिद्धिर्भिन्नधर्मिणि ।
यथाश्वो न विषाणित्वादेष पिण्डो विषाणवान् ॥ १८७ ॥
साध्यकालांगता वा न निवृत्तेरुपलक्ष्य तत् ।
विशेषोऽपि प्रतिज्ञार्थो धर्मभेदान्न युज्यते ॥ १८८ ॥
कुतः प्रतिज्ञार्थैकदेशता ! यथा 'अनित्यः प्रयत्नोत्tho ध्वनिः' इति प्रतिज्ञा,
प्रयत्नोत्थतयेति हेतुः । शब्द पुनरभिन्नविषयो हेतुः साध्यश्चेति प्रतिज्ञार्थैक-
देशत्वम् ॥ १८६ ॥
प्रयत्नानन्तरीयकतस्य धर्मविशेषणत्वात् प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वमस्त्येव ? इत्याह—
पक्षाङ्गत्वे विशेषणत्वेऽपि नास्त्येव तावत् साधनस्य पक्षाङ्गत्वम्; विशेषसाध्य-
त्वात् । भवतु वा, तथापि नासिद्धस्य । तेन विशेषणेन भिन्ने विशेषिते धर्मिणि
धर्म्यन्तरव्यावृत्ते प्रयत्नानन्तरीयकतस्याविरोधादबाधत्वात् धर्मिणं विशेषयदपि
प्रयत्नोत्थत्वं शब्दे प्रसिद्धमेव । यथा बहुषु पिण्डेषु दृश्यमानेषु 'किमयमश्वो
न वा' इति संशयोऽभिधीयते । विषाणवानेष पिण्डो धर्मी, नाश्वो विषा-
णित्वादिति विषाणित्वं धर्मिणं विशेषयदपि प्रमाणप्रतीतत्वान्नासिद्धो हेतुः ।
अथ वा—विशेषणस्य प्रयत्नोत्थत्वादेस्तच्छब्दरूपं विशेष्यत्वेनोपलक्ष्यानु-
मानात् प्रागेव निवृत्तेः साध्यकालेऽनुमेयप्रतीते कालेऽङ्गता विशेषणता
नास्त्येव । अप्रतीतं ह्यनुमानात् प्रत्येतव्यम्, प्रयत्नोत्थत्वादिति च प्रतीतम् । न च
तत्र विवादः । ततो धर्मिमात्रोपलक्षणं तत् । यथा काको देवदत्तगृहोपलक्षणत्वान्न
कार्योपयोगी । यद्यपि विशिष्टे धर्मिणि प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वं हेतोः, तथा 'नित्यः
शब्दः श्रावणत्वाद्' इति शब्दस्वभावभूतस्य श्रावणत्वस्य शब्दत्ववत् प्रतिज्ञार्थैक-
देशता स्यात्, नासाधारणता ? इत्याह—न केवलं विषाणित्वादिविशेषः, श्रावणत्वा-
दिरपि प्रतिज्ञार्थैकदेशो न युज्यते; धर्मस्य व्यावृत्तिभेदात् । श्रावणत्वं श्रवण-
ग्राह्यता, अश्रावणव्यावृत्तिः। तच्च शब्देऽपि क्वचित् कञ्चित्पुरुषमपेक्ष्य भवति ।
अशब्दव्यावृत्तिस्तु शब्दत्वम्, तच्च सर्वत्रास्ति । ततो व्यावृत्तिभेदात् शब्दे
सिद्धस्य श्रावणत्वस्यान्यत्राननुवृत्तेरसाधारणतैव युक्तेत्युक्तं सपरिकरं पक्षलक्षणम् ॥
इति पक्षलक्षणम् ॥