प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४१८ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षदोष-
साधनाख्यानसामर्थ्यात् तदर्थे साध्यता गता ।
हेत्वादिवचनैर्व्याप्तेर्नाशङ्क्यं च साधनम् ॥ १७१ ॥
प्रतिज्ञालक्षणे दोषः
पूर्वावधारणे तेन प्रतिज्ञालक्षणाभिधा ।
व्यर्था व्याप्तिफला सोक्तिः सामर्थ्याद् गम्यते ततः ॥ १७२ ॥
यथाक्रमं यथायोगं यस्य यादृशं लक्षणं युक्तं तदवधार्य प्रतिज्ञाहेत्वादिषु
प्रवर्त्तताम् । यत्तु 'पक्षो धर्मी, अवयवसमुदायोपचाराद्' इत्यस्माभिरुच्यते,
तत् सर्वं धर्मिधर्मप्रतिषेधार्थम्, उपचारयोग्यपरिग्रहार्थम् । तस्मादयुक्तं परस्य
प्रतिज्ञालक्षणम् ॥ १७० ॥
किञ्च--सर्ववाक्यानामवधारणफलत्वात् साध्यनिर्देश एव प्रतिज्ञेति पूर्वपदाव-
धारणं वा स्यात्, साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञैवेत्युत्तरपदावधारणं वा स्यात् ।
तत्र प्रथमपक्षे सिद्धनिवृत्त्याऽसिद्धपरिग्रहः प्रयोजनम्, तच्चान्यथापि लभ्यते ।
तथा हि--सिद्धेऽपि साधनोपन्यासोऽनुपयुक्त इति साधनाख्यानसामर्थ्यात्
तस्याः प्रतिज्ञाया अर्थेऽसिद्धे साध्यता गता प्रतीता प्रतिज्ञालक्षणं विनापि ।
न चासिद्धे हेतुदृष्टान्तादिके प्रतिज्ञार्थप्रसंगः । तथा हि--हेत्वादिवचनैः
पृथग्लक्षणप्रतिपादकैर्व्याप्तिविषयीकृतत्वात् साधनं हेतुदृष्टान्तम्, असिद्धं च
प्रतिज्ञार्थे वाऽनाशङ्क्यम् ॥ १७१ ॥
तेनातिप्रसङ्गाभावेन पूर्वस्य पदस्यावधारणे प्रतिज्ञालक्षणाभिधा
व्यर्था । ततः पारिशेष्यात् सामर्थ्यात् साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञैवेत्ययोगव्यवच्छेद-
कथनार्थे जिज्ञासितविशेषो धर्मीति लक्षणं युक्तम् । न च साध्यशब्दस्यासिद्धदृष्टान्तादौ
प्रसङ्गात् । पक्षत्वं तूपचारात् ॥ १७० ॥
किञ्च--अत्र साध्यनिर्देश एव प्रतिज्ञेति पूर्वावधारणं तावन्न भवति; यस्मात् तदर्थे
सिद्धनिवृत्त्याऽसिद्धग्रहार्थे साध्यता गम्यत एव । सिद्धसाधनवैयर्थ्येन साधनं चोक्तमत्रेति
तत्सामर्थ्यात् ।
अपि च--साध्यनिर्देश एव प्रतिज्ञेति पूर्वावधारणे साधनं न प्रतिज्ञेति साध्यम्,
तच्चानाशङ्क्यम्; तस्य हेतूदाहरणोपनयाद्यैरेव व्याप्तत्वात् ॥ १७१ ॥
तेन पूर्वावधारणे प्रतिज्ञालक्षणाभिधा व्यर्था । ततः कारणात् सामर्थ्यात् साध्य-
निर्देशः प्रतिज्ञैवेत्युत्तरावधारणोक्तिर्व्याप्तिफलाऽयोगव्यवच्छेदफला-- इत्यसिद्धहेत्वादेरपि