न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

सिद्धत्वात् सिद्धं हि विशेषणं भवति नित्यत्ववादिनं च प्रति शब्दस्यासर्वगत-
त्ववादिनं च प्रतिशब्दस्यासर्वगतत्वमसिद्धम् , साध्यते चेत्तर्हि प्रतिज्ञान्तरमे-
वेदं हेत्वाद्यवयववैलक्षण्यात् प्रतिज्ञालक्षणस्य च साध्यनिर्देशस्योपपत्तेः, अने-
कान्तिकत्वपरिहृतये हि हेतुविशेषणं सिद्धं च वाच्यं न तु धर्मिविशेषणं सा-
ध्यं चेति, अन्यतरासिद्धे तु हेत्वाभासे तत्समर्थनं प्रक्रमानुरूपमेवेति न प्रति-
ज्ञान्तरं निग्रहस्थानं भवति, इह तु अनैकान्तिकत्वपरिहाराय यतमानो मार्ग-
मनुगुणमपश्यन् स्खलित इव निगृह्यते, न च हेतूदाहरणादिप्रयोगनिपुणमते-
रपि भ्रमादेवंविधमभिधानं न सम्भवति, न च प्रतिज्ञामात्रेण सिद्धिमिच्छन्नेवं
ब्रवीति अपि तु व्यभिचारं परिजिहीर्षन्निति, न चायमुन्मत्तप्रलाप एव प्रस्तुता-
नुगुणबुद्ध्या प्रयोगात् , अपि चानित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादित्युभयासिद्धो नाम-
हेत्वाभासो भवद्भिरपि शास्त्रे लक्षित एव, स उन्मत्तप्रलापो न भवति यथो-
दाहृतं पतिज्ञान्तरमुन्मत्तप्रलाप इत्यपूर्व एष भिक्षोः स्वदर्शनरागः परदर्शन-
द्वेषो वा, को हि नाम शिशुरपि शब्दे चाक्षुषतां ब्रूयात् , इदं सम्भवत्येवाभि-
धानं केवलं हेतुविशेषणे सिद्धे च वक्तव्ये भ्रमाद्धर्मिविशेषणं साध्यं वा ऽयमु-
क्तवानिति, निमित्तान्तरमिदमस्य निग्रहे निरूपितं द्वितीय एव तु वचसि कथा-
विरतौ हेत्वाभासप्रयोगादेव निग्रहमाप्नुयादिति प्रतिज्ञाहानिप्रस्ताव एवोक्तम् ।
प्रतिज्ञाविरोधस्य लक्षणम्—
प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः ॥ गौ. सू. अ. ५ आ. २ सू. ४ ।
यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुध्यते हेतुर्वा प्रतिज्ञया स प्रतिज्ञाविरोधो नाम
निग्रहस्थानं भवति, गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति प्रतिज्ञा रूपादिभ्यो ऽर्थान्तर-
स्यानुपलब्धेरिति हेतुः, सोऽयं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधो यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं
न तर्हि रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिरथ रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिर्न
तर्हि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभिश्चार्थान्तरस्यानुपलब्धिरिति व्याहतम् ।
“अत्राह नेदं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधोदाहरणं भवितुमर्हति हेतोरसम्भवात् ,
सम्भवे हि हेतुः प्रतिज्ञां विरुणद्धि तया वा विरुध्यते, इह तूपलब्धिलक्षणप्राप्त-
स्यानुपलब्धिर्न समस्त्येव रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्य पृथक्त्वेनोपलब्धियोग्यत्वा-
नुपपत्तेः, सम्भवन्नपि चैवम्बिधे विषये प्रतिज्ञाविरोधे हेतुर्न द्वयीं दोषजातिम-
तिवर्तते विरुद्धत्वमसिद्धत्वं वा, गुणव्यतिरिक्तद्रव्यवादिनो हि भेदेनाग्रहण-
तार्थत्वान्न पृथग्वक्तव्यमिदं निग्रहस्थानम् , यदन्यदन्यैरुदाहरणमभाणि नित्यः
शब्दः सर्वस्यानित्यत्वादिति तदप्यसाधु, वैधर्म्यदृष्टान्तस्यानेन प्रकारेण कुशि-
क्षितैरभिधानात् , तथा हि सर्वशब्दोऽत्र सावयववचन इति निरवयवत्वं
हेतुर्विवक्षितो नित्यः शब्दो निरवयवत्वात्सावयवस्थानित्यत्वादिति सो ऽयम-

Here is the exact transcription of the page into clean Devanagari text, with line markers corresponding to the original image:

निग्रहस्थानप्रकरणम् । १५५
तस्मान्नेदमपि प्रतिज्ञाहेतुविरोघोदाहरणमिति"
अत्रोच्यते यदुक्तं हेतोरसंभवान्नेदं निग्रहस्थानं तद्चारु-पञ्चम्यन्तनिर्दि-
ष्टस्य हेतोः प्रदर्शितत्वात्, निरवद्यहेत्वभावात्त यदि तदसंभव उच्यते तर्हि हे-
त्वाभासव्याकरणमप्यकरणीयं भवेत्, पुरुषबुद्धिप्रमादनिबन्धनहेत्वाभासप्रयो-
गवत्तु तथाविधमप्यभिधानं संभवत्येव ।
यत्पुनरभ्यधायि "संभवन्नपि हेतुरयमसिद्धविरुद्धयोरन्यतरो भवेन्न दूषणान्तर-
मि"ति । तन्न ब्रूमः सत्यमेतत् किं तु हेतुस्वरूपनिरूपणावसरे सपदि तद्गतदोषादोष-
दर्शनाद्विरुद्धता तस्याभिधीयते, यथा भवद्भिर्नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति विरुद्ध-
हेतोर्वर्ण्यते कचित्सिद्धसाध्यत्वदृष्टान्तहीनतादिदोषान्तरसंभवेऽपि तदवधीर-
णया विरुद्धत्वमेव दर्शितम्, यथा वा हेत्वाभासलक्षणे कथितमस्माभिः अनि-
त्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादित्यस्यानैकान्तिकत्वदोषे सत्यपि प्रथमतरासिद्धतैव हृदय-
प्रथमवतरति तेनासिद्धोऽयमुच्यते न सव्यभिचार इति, एवमिहापि हेतुगुणदो-
षविचारे क्रियमाणे विरुद्धादिहेत्वाभासतैव नास्य कथ्यते, यदा तु परार्थानुमान-
वाक्यस्य पञ्चावयवस्य परमतेन वा त्र्यवयवस्य परस्परान्वितपदार्थसमुदायात्मा
वाक्यार्थश्चिन्त्यते तत्रेेतरेतरव्याहतार्थवादिनोः प्रतिज्ञाहेतुपदयोरसंसर्गात्तद्विरोध-
एव झटिति मनसि विपरिवर्तते इति स एव निग्रहनिमितं भवितुमर्हति, यत इ-
तरेतरविरोधिनमनन्वितमर्थमभिबदति वाक्येऽप्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिर्वा भवेदित्य-
द्ध एव निग्रहस्थानम्, अपि च साध्यविपर्ययसाधक एव विरुद्धहेतुरुच्यते यः
प्रतिज्ञामेव बाधते इह तु प्रतिज्ञया हेतुर्बाध्यते प्रतिज्ञा वा हेतुनेति विकल्प्यमा-
नत्वान्निग्रहस्थानान्तरमेवेदम्, इत्थमस्यैवोदाहरणस्योपपत्तेरुदाहरणान्तरनिरूपणं
वृथाटाट्यैव, भाट्टैस्तु भवदीयं निरालम्बनसाधनं प्रतिज्ञाविरोघौदाहरणं वर्णितम्,
निरालम्बनाः सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वादिति यतः प्रत्ययत्वहेतुग्राहकज्ञानस्य सा-
लम्बनत्वे तेनैव प्रतिज्ञा विरुध्यते तन्निरालम्बनत्वे तु हेत्वभाव एव स्यादिति,
तदुक्तम्—
विस्पष्टश्चाक्षपादोक्तो विरोधो हेतुसाध्ययोः ।
यमदृष्ट्वा परैरुक्तमदूषणमिदं किल ॥ इति ।
तत्सर्वथा सुलभोदाहरणमिदं प्रतिज्ञाहेतुविरोधाख्यं निग्रहस्थानमिदं स्थितम्।
प्रतिज्ञासंन्यासस्य लक्षणम्—
पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासन्यासः ॥
गौ. अ. ५ आ. २ सू. २६ ।
पक्षसाधने परेण दूषिते तदुद्धरणाशक्त्या प्रतिज्ञामेव निन्हुवानस्य प्रतिज्ञा-
सन्यासो नाम निग्रहस्थानं भवति, अनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते तत्रैव
सामान्येनानैकान्तिकतायामुट्टङ्कितायां प्रतिब्रवीति क एवमाह नित्यः शब्द इति,

१९६ न्यायमञ्जर्याम्
सो ऽयमेवं ब्रुवन् प्रतिज्ञासन्न्यासात्पराजीयते ।
"अत्राह अतिस्थूलः खल्वयं प्रमादः को हि नाम प्रतिवादिप्राश्निकसन्निधा-
ने प्रतिज्ञां कृत्वा तदैव तेषामेवाभ्रष्टसंस्काराणां पुरतोऽपस्मारकाद्यनुपप्लुतस-
स्तिस्तामेव निन्रुवीत, अपि च द्यूतपराजितपणरहित एव कितववदासीनः प्रति-
ज्ञांमजह्रदपि हेतावनैकान्तिके किमसो न निगृह्यते, न हि प्रतिज्ञायास्त्यागात्या-
गौ तदीयौ निग्रहानिग्रहयोः प्रयोजकावपि तु हेतुगुणदोषावेव, स चायं साध-
नंव्यभिचारादेवासिद्धपक्षः पराजीयत इत्यलं सन्न्यासेनेति"
अत्रोच्यते परोद्भावितहेत्वनैकान्तिकत्वदूषणोद्धरणरणरणकतरलितमतेर्भ-
वेद्ययं प्रमादः, एवं ह्यसौ वदति न मयोक्तं संयोगवियोगव्यङ्ग्यः शब्दो न भ-
वति न त्वनित्य इति, अयमाशयोऽस्यैवं वदतः किल संयोगविभागानभिव्यङ्ग्य-
त्वे मया पक्षीकृते सामान्येन व्यभिचारो न भविष्यतीति तदपि हि तादृशमेव
स्वाश्रयव्यङ्ग्यत्वादिति मुह्यतो नातिस्थूलममुमीदृशं प्रमादं प्रतिपन्नस्य भवत्येव
निग्रहः, अप्रमादिनोस्तु निग्रहो नाम नास्त्येव कश्चिदिह लोके परलोके वा, यत्तु
तदीययोः प्रतिज्ञात्यागात्यागयोरप्रयोजकत्वादनैकान्तिकत्वेनैवासौ निगृह्यते स्या-
दिति, तदेवं यदि व्यभिचारोद्भावनया समनन्तरमसौ तूष्णीमेवासीत तथाविधं
तु ब्रुवाणस्तस्यैव पराजयहेतोः सन्त्रिकृष्टत्वात्तैरेव निगृहीतो भवति नानैकान्तिक-
प्रयोगेणेति ।
हेत्वन्तरस्य लक्षणम्—
अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिषिद्धं विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम् ॥
अ. ५ आ. २ सू. ६ ।
अविशेषाभिहिते हेतौ प्रतिषिद्धे तद्विशेषणमभिदधतो हेत्वन्तरं नाम निग्र-
हस्थानं भवति, यथा सांख्यस्येत्थं वदतः एकप्रकृतीदं व्यक्तं परिमाणाद् घटा-
दिवद्विविधं च परिमाणं विकारेषु दृष्टमियत्तालक्षणमङ्कुरादेः फलान्तरस्य चतुर-
श्रिता च पटादेः मृत्पूर्वकस्य, तदेतत्परिमितं निराकारजातमेकप्रकृतिकं दृष्टमि-
त्यतः सर्वमिदमेकप्रकृति भवितुमर्हति, या च सैका प्रकृतिस्तत्प्रधानमिति, अस्य
हेतोर्व्यभिचारो नानाप्रकृतीनामपि परिमाणदर्शनादिति, तत्परिजिहीर्षया
विशेषणमाह समन्वयादिति, सुखदुःखमोहसमन्वितं हि सर्वं व्यक्तं परिमतं
दृश्यत इति, तस्य प्रकृत्यन्तररूपसमन्वयाभावादेकप्रकृतित्वमिति, तदिदं हेत्व-
न्तरं निग्रहस्थानं प्रागुक्तस्य विशेषस्य हेतोः स्वयमेवाहेतुत्वमर्षणादिति ।
"अत्राह किमयं दग्धो दह्यते मृतो वा मार्यते अनैकान्तिकहेतूपन्यासेनैव
खल्वयं तपस्वी निगृहीतो ऽसाधनाङ्गवचनादिति किं हेत्वन्तराख्यनिग्रहस्थाना-
न्तरोद्धारेणेति"
अत्रोच्यते युक्तमेव तद् द्वितीये वचसि कथासमाप्तौ यथा तु भवानाह,

यदा तु व्यभिचारनिराकरणाय विशेषणमपरमधिकमधुना ऽभिधातुं प्रवृत्तस्त-
दा तदुपादानादेव निगृहीत इति पिष्टपेषणं संप्रत्येवायमिष्यते, पुरुषशक्तिपरीक्षा-
त्मके च जल्पे निग्रहस्थानमिदं वादे तु विशुद्धाशयतया वस्तुनि परीक्ष्यमाणे
विशेषणान्तरोपादाने ऽपि तद्विचारः प्रस्तोतव्यो न निग्रहः कार्य इत्यभियुक्ताः ।
अर्थान्तरस्य लक्षणम्—
प्रकृतादर्थादप्रतिसंबद्धमर्थान्तरम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. ७ ।
प्रकृतादर्थादर्थान्तरं तदनौपयिकमभिदधतो ऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति,
यथा कश्चिद्वैयाकरणविटः स्फोटात्मानं शब्दं चेतसि निधाय तन्नित्यत्वसिद्धये
नित्यः शब्दो निरवयवत्वादित्यभिधित्सुरेव दुरितकर्मादिभिरनैकान्तिकतामाशङ्क-
मानो ऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं जिगमिषुस्तत्रैव वाक्यशेषच्छाययोत्तिष्ठति नि-
त्यः शब्दो निरवयवत्वादिति वयं पाणिनीयाः प्रपन्ना इति ये भगवतः पाणिनेः
छात्राः, कः पुनर्भगवान्पाणिनिरिति ?
येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।
कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तमाचार्यो नः स पाणिनिः ॥
कः पुनर्महेश्वरो यतोऽक्षरसमाम्नायमधिजगाम पाणिनिरिति ?
अस्त्युद्घटजटाजूटकोटिग्रथितचन्द्रमाः ।
विश्वस्थितिलयोत्पादहेतुरेको महेश्वरः ॥
अपि च—
अचिन्त्यवेषाभरणस्य तत्त्वतो यदृच्छया यस्य निशासु ताण्डवम् ।
स भस्मभक्तीनि बिभर्ति मौलिना कृताञ्जलिः पादरजांसि वासवः ॥
कीदृशं पुनस्ताण्डवं तनोति खण्डपरशुरिति ?
इत्थंचारी क्रमो यस्मिन्नित्थं च करवर्तनाः ।
इत्थं यत्र घटोच्छेदा दात्रपादास्तथेदृशाः ॥
इत्येकैकमुपदेश्यमुत्थाय नृत्यति, तदेतदर्थान्तरं निग्रहस्थानमसाधनाङ्गव-
चनमिति, कीर्तिनाऽप्यनुमोदितम् , द्वयोरपि च वादिप्रतिवादिनोः प्रकृताननु-
गुणमभिदधतोर्भवत्यदो निग्रहस्थानम् , यथाक्रममेकस्य साधनमनवद्यमपश्यतो
द्वितीयस्य दूषणमिति ।
निरर्थकस्य लक्षणम्—
वर्णक्रमनिर्देशवन्निरर्थकम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. ८ ।
अभिधेयरहितवर्णानुपूर्वीप्रयोगमात्रं निरर्थकं नाम निग्रहस्थानं भवति, य०
नित्यः शब्दः कचटपानां गजडदबत्वाद् घझढधभवदित्येवंप्रकारम् , इदमपि
वादिप्रतिवादिनोः प्रकृताननुगुणमभिदधतोर्भवत्यदो निग्रहस्थानम् , यथाक्रमं
साधनं दूषणं च यथोचितमभिधातुमजानतोः पूर्ववदुभयोरपि निग्रहस्थानम् ।
“अत्राह सो ऽयमुन्मत्तप्रलाप एव शास्त्रे लक्षयितुमुपक्रान्तो न ह्युन्मत्ता-

नामीदृश्याक्षराणि मुखान्निर्गच्छन्त ईदृशां च निर्देशो कपोलवादित्रकच्छाभि-
ताडनादीन्यपि कामं शास्त्रे निर्दिश्यन्ताम्, अपि च वर्णक्रमनिर्देशवदिति मतु-
पा निर्देश एष सूत्रे वद्विति वतिप्रयोगो वा, मतुप्पक्षे सर्वं वर्णक्रमनिर्देशयुक्तं
निग्रहस्थानं भवेदिति हस्तसंज्ञादिभिरिदानीमुद्ग्राहणिकाः प्रस्तूयेरन्, अथान-
र्थकक्रमनिर्देशयुक्तमिति व्याख्यायते तथाऽपि नियमानुपपत्तिः, न ह्यर्थरहितव-
र्णोच्चारणमेव प्रकृतानुपयोगाभिरर्थकमेव वर्णक्रमनिर्देशस्यापि च क्वचित्प्रकर-
णे सार्थकता दृश्यत एव प्रत्याहारवत्, वतिपक्षे तु भवति दिक्प्रदर्शनमेतत्किं
त्वर्थान्तरेणैव गतार्थत्वात्पृथङ् न वक्तव्यम्"
अत्रोच्यते मतुपा वतिना वाभिधेयशून्यत्वमात्रमत्र विवक्षितम् अभिधेय-
शून्यं वचो निरर्थकमित्युक्तमिति भवति, एष एव चार्थान्तरादस्य विशेषः त-
त्राभिधेयस्य भावे ऽपि प्रकृतानुपयोग इह त्वभिधेयमेव नास्तीति यत्र क्व चित्प्र-
करणवशेन वर्णक्रमनिर्देशस्यापि सार्थकता तदिहोदाहरणम्, उदाहरणं यदि
स्फुटं पृच्छसि न कुप्यसि चेत्तद्भवदीयं सर्वमेव वचनमिहोदाहरणं सौगतदर्शने
शब्दानांमर्थासंस्पर्शितात्, स्वलक्षणे तेषामप्रवृत्तेः अपोहस्य चातिसुच्छत्वात्
सर्वं तदभिधानं निरर्थकम्, अत एव चोन्मत्तप्रलापतः शाक्यभिक्षवो ऽपि परि-
शुद्धबोचिनः परलोकयाथार्थ्यदर्शिनः शौचाचारव्यवहारेष्वबाह्या महान्तो वि-
द्वांसः काममर्थशून्यमपि कथयन्तो नोन्मत्ता भवितुमर्हन्ति, एवमन्यस्यापि प्र-
ज्ञाप्रमादात्कचटतपादि व्याहरतो नोन्मत्तता भविष्यति, यच्चोक्तमीदृशां गणने
का परिनिष्ठेति तत्परिहृतमसकृदसङ्कीर्णोदाहरणविवक्षया द्वाविंशतिभेदत्वमा-
श्रितमिति, कपोलवदनादीनि पुनरकथास्वभावत्वादुपेक्ष्याण्येव, यस्य चास्मि-
न्कथाप्रसङ्गे गण्डवादित्रादि चेतसि परिस्फुरति तस्यान्यद्विजन्ममपि हृदय-
मवतरेदित्यलमसंबद्धगोष्ठ्येति ॥
अविज्ञातार्थस्य लक्षणम्—
पर्षत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञातार्थम् ॥
अ. ५ आ. २ सू, ९ ।
यत्साधनवाक्यं दूषणवाक्यं वा त्रिरभिहितं पर्षदा प्रतिवादिना च न विज्ञा-
यते क्लिष्टशब्दप्रयोगमिति तीव्रमुच्चारितमित्येवंप्रकारमविज्ञातार्थं नाम निग्रहस्था-
नं भवति असामर्थ्यसंवरणाय च धूर्तैरिदमाश्रीयते ।
"अत्राह अर्थासंप्रत्ययस्य समानत्वात्को ऽस्य निरर्थकाद्भेदः, अथ प्रकृतोप-
योगयोग्यमर्थमसो वदति तदा पर्षत्प्रतिवादिनोर्मेधाविता कामं भवेन्न तु वि-
दुषो वक्तुं विवदतः पराजयो भवितुमर्हति, किंकृतश्चैष त्रिरुच्चारणनियमः किं
राजाज्ञया उत वाक्येनेति न विद्मः"
अत्रोच्यते निरर्थके सर्वेण सर्वमर्थशून्यता इह तु अवश्वर्यो नावगम्यते
तोच्चारणादिव्यतिकरवशादिति कथमविशेषः, तत्र च कल्प्यते नूनमसा

मात्मीयं संवरीतुर्मना एवमभिधत्ते न हि समर्थो विद्वान्निस्स्पृहं न वक्तीति, त्रि-
त्वनियमो ऽपि न वेदवचननरपतिशासननिबन्धनः किं तु वस्तुस्थित्युपगत एव,
यतः सकृद् द्विरप्यभिहितमप्यनवधानादिना न गृहीतमिति संभाव्यते त्रिस्तु
यदुक्तं न ज्ञायते तत्र वक्तुरेव जाड्यम् अनेकप्राश्निकादिसमाजे कथितमवश्यं
केनाप्यवगम्यते सर्वैरनवगमात्तु वक्तैव निगृह्यते, चतुर्भा पञ्चकृत्वो वा ऽभिधा-
ने विध्यमाणे निरवधिताऽभिधानस्य प्रसज्यत इति युक्तस्त्रिर्वचननियम इति।
अपार्थकस्य लक्षणम्—
पौर्वापर्यायोगादप्रतिसंबद्धार्थमपार्थकम् ॥ अ. ५ आ २ सू. १०
पूर्वापरासंगतपदकदम्बकोच्चारणादप्रतिष्ठितवाक्यार्थमपार्थकं नाम निग्रह
स्थानं भवति, तद्यथा दश दाडिमानि षडपूपाः कुण्डमजाजिनं पललखण्डः
अत्र्लोकमेतत्कुमार्याः स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीन इति ।
“अत्राह असंबद्धवाक्यमसंबद्धं प्रकरणं च निग्रहस्थानान्तरं कस्मान्नोक्तम् ,
एतेनैव गतार्थत्वादिति चेद्, यद्येवमनर्थकेनैव गतार्थत्वादपार्थकमपि पृथङ् न
वक्तव्यम्”
“अत्रोच्यते निरर्थकेन पदार्थेन वाक्यार्थः केवलं वर्णा एव शुष्का उच्चार्यन्ते
अर्थान्तरे ऽपि समन्वितपदार्थे व्यवस्थापितवाक्यार्थमप्रकृतं तूच्यते, इह तु
पदार्थसंप्रत्यये ऽपि तदन्वयासंभवेन वाक्यार्थानवसाय इति स्पष्टो भेदः, प्रकृ-
तविवादास्पदीभूते वस्तुनि को वा विशेष इति चेत् , उक्तमत्र संक्षेपविवक्षायां द्वे
एव निग्रहस्थाने असंकीर्णोदाहरणविवक्षया तु द्वाविंशतिभेदत्वं प्रकृतवस्तुसि-
द्धिस्तु द्वाविंशतावपि तुल्यैव ।
यत्तु असंबद्धं वाक्यमसंबद्धं प्रकरणं च पृथगुपसंख्येयमिति तन्न, असंबद्ध-
पदार्थेनैव तत्संग्रहात् , यदि त्वसंबद्धवाक्यमसंबद्धप्रकरणं चावश्यं वक्तव्यं
तदुक्तमेव भवदीयं शास्त्रम् , तथा हि वैभाषिकाणामस्ति बाह्यार्थः स च
प्रत्यक्षः, सौत्रान्तिकानां च सभ्यप्यनुमेयः, योगाचाराणां साकारं ज्ञानमेव न
बाह्यार्थः स च प्रत्यक्षः, माध्यमिकानामाकारशून्यं स्वच्छं ज्ञानम्, एवमितरे-
तरानन्वितवाक्यप्रकरणमिदमशेषमेव शाक्यशास्त्रम् आह च, दशदाडिमवाक्य-
स्य बौद्धशास्त्रस्य चाप्यबद्धस्य प्रतिष्ठा केन लभ्यते ।
अप्राप्तकालस्य लक्षणम्—
अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. ११ ।
प्रतिज्ञाहतूदाहरणोपनयनिगमनवचनं क्रममुल्लङ्घ्यावयवविपर्यासिन प्रयुज्य-
मानमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानं भवति ।
“अत्राह न हि पदार्थानां वाक्येषु नियतः क्रमः कश्चिदस्ति, नियतक्रमका
हि वर्णाः पदतामापद्यन्त इति युक्तं तदन्तरेण तदर्थानवगमात् , न हि टघ इत्यु-

An accurate line-by-line transcription of the Sanskrit text into Devanagari Markdown:

क्ते घटार्थप्रतिपत्तिर्भवति वाक्येषु तु देवदत्त गामभ्याज दण्डेन दण्डेन शुक्लां
गामभ्याज देवदत्तेति क्रमान्तरेणापि तथैवार्थप्रतिपत्तेः किं क्रमेण, अनुमान-
वाक्ये तु पञ्चावयवा इत्येतदेव तावत्प्रथममसांप्रतं प्रतिज्ञाद्यवयवानामसाधना-
ङ्गवचनत्वात् , तत्र तेषां पञ्चावयवानामपि प्रयोगः प्रयोगे ऽपि च क्रमो विव-
क्षितःतदुल्लङ्घनं निग्रहस्थानमिति महती मूर्खप्रक्रियेति"
अत्रोच्यते वाक्यान्तरेषु क्रमापेक्षा भवतु मा वा भूद् नानेन नः प्रयोजन-
म् , अनुमानवाक्ये त्वर्थः क्रमो बलादापतति स्वप्रतिपत्त्यनुसारेण परप्रतिप-
त्तेरुत्पादनात् स्वप्रतिपत्तौ च धर्मिदर्शनतद्गतहेतुधर्मावधारणप्रतिबन्धस्मरणपरा-
मर्शज्ञानसाध्यनिश्चयानां क्रमेण दर्शनात्परं प्रमाणतयैव तदभिधानं कर्तव्य-

तद्युक्तमभ्युपगतनियमत्यागादसौ निग्रहार्हो भवेत्, कश्चायं प्रतिपत्तिद्रढिमा ?
प्रथमप्रयुक्तस्य हि हेतोरदृढप्रतिपत्तिकारिणो हेतुत्वमेव न स्यादुत्पन्नस्य प्रत्यय-
स्य पुनरुत्पादनं युक्तम्, तन्न पूर्वहेतुरद्रढिम्ने नाप्युत्तरो द्रढिम्ने तस्मान्नि-
यमाभ्युपगमे ऽधिकाभिधानं दोष एव, अपरं मतमकृतनियमस्यापि दोष एव
प्रपञ्चकथायामप्येकेन हेतुना दृष्टान्तेन वा कृते निर्णये द्वितीयस्य वैयर्थ्यम्,
निर्णीतस्य निर्णयानुपपत्तेरनिर्णयकारिणश्च प्रथमस्य हेतोः प्रयोगानर्ह-
त्वादिति ।
पुनर्वचनस्य लक्षणम्—
शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनर्वचनमन्यत्रानुवादात् ॥
अ. ५ आ. २ सू. १४
अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं शब्दार्थस्य वाऽभिहितस्य पुनरभिधा-
नं पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानं भवति, अनुवादं वर्जयित्वा शब्दपुनरुक्तं ताव-
द्यत्र पूर्वोच्चारित एव शब्दः पुनरुच्चार्यते यथा नित्यः शब्दो नित्यः शब्द इति,
अर्थपुनरुक्तं तु यत्र सो ऽर्थः पूर्वमन्येन शब्देनोक्तः पर्यायान्तरेण पुनरुच्यते य-
था नित्यः शब्दो निरोधधर्मको ध्वान इति, यद्यपि च शब्दपुनरुक्ते ऽप्यर्थपौन-
रुक्त्यमस्त्येव, तथा ऽपि शब्दपूर्वकत्वादर्थप्रत्यभिज्ञायाः प्रथमतरां शब्दप्रत्यभि-
ज्ञानात्तत्पौनरुक्त्यमेव तदुच्यते, जात्यपेक्षश्च शब्दपौनरुक्त्यव्यवहारो न व्य-
क्त्यपेक्षः क्षणभङ्गित्वाद्वर्णानां पुनः प्रयोगासंभवात् , अनुवादे तु पौनरुक्त्यम-
दोषो यथा हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमिति, अर्थादापन्नस्यापि स्व-
शब्देन पुनर्वचनं भवत्येव पुनरुक्तं यथा असत्सु मेघेषु वृष्टिर्न भवतीत्युक्ते
अर्थादापद्यते सत्सु भवतीति किमर्थं स्वकण्ठेन पुनरुच्यते, अर्थप्रतीत्यर्थो हि
शब्दप्रयोगः प्रतीते ऽर्थे किं तेनेति, एतच्च नियमाभ्युपगमे निग्रहस्थानं वेदित-
व्यमकृतनियमस्य तु नातीव महानयमपराधः ।
“अत्राह नार्थपुनरुक्तादन्यच्छब्दपौनरुक्त्यमुपपद्यते शब्दसाम्येऽप्यर्थभेदद-
र्शनात् , स्मरत गिरिशं गिरिशो गौरी यस्यासमस्मरद्वेष्य इव यदीयस्य मुखं
न गरीयस्या समस्मरद्वेष्येति तस्मादर्थत एव पौनरुक्त्यं न शब्दतः, अपि
च विस्तरकथासु कदा चना श्रवणशङ्कया पुनरभिधानं नाम कियानप्रमादः, अ-
र्थादापन्नस्य च स्वशब्देन पुनर्वचनं यदि निग्रहस्थानमुच्यते तर्हि प्रतिज्ञावचन-
मेव प्रथमं निग्रहस्थानम्, अधिकपुनरुक्तयोर्वा विशेष इति वक्तव्यम् , यादृशं
तादृशं च विशेषलेशमाश्रित्य पृथगभिधाने निग्रहस्थानभेदपरिगणनमशक्य-
क्रियं स्यात् , अनुवादश्च य उच्यते हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमन-
मिति तत्तु प्रतिज्ञैव तावदसाध्वी तस्याः पुनर्वचनं साधु भविष्यतीति केयं कथा”
अत्रोच्यते यदुक्तमर्थपुनरुक्तादन्यन्न शब्दपुनरुक्तमिति तदेकमेव, पृथग्नि-
र्देशस्त्वनया विवक्षया—यो हि शक्त्यतिशयचिख्यापयिषया सकृत्प्रयोक्तव्यमिति

२०२ न्यायमञ्जर्याम्
प्रतिज्ञाय जल्पं प्रवर्तयति स शब्दपुनरुक्तेनापि निगृह्यत इति, नियम्यवादिनाञ्च
निग्रहात्ततो ऽन्यस्य सम्यक्श्रवणशङ्कया पुनर्वदतो ऽपि न दोषः, अर्थाक्षिप्तकथ-
नमपि कृतनियमस्यैव दोषो नान्यस्येत्यत एव न वादे निग्रहस्थानमिदम् अपि तु
जल्पवितण्डयोरेव विजिगीषुकथयोस्तयोश्च सप्रयोजनत्वं कथान्तरत्वं च पुरा
समर्थितमेव ।
यत्तु प्रतिज्ञोद्धारणमर्थाक्षिप्तत्वात्तदनुवादश्च निगमनवचनमफलतरमिति, त-
दवयवलक्षणे विस्तरेण समाहितम्, अधिकपुनरुक्तयोस्त्वयं विस्पष्ट एव वि-
शेषः अन्यं हेतुमन्यं वा दृष्टान्तं तत्रैव साध्ये ऽभिदधदधिकवादी भवति त-
मेव हेतुं दृष्टान्तं वा पुनर्वदन् पुनरुक्तवादीति, यस्त्वेवंविधविशेषाश्रयेण परि-
गणनमघटमानमिति तदवान्तरविशेषविवक्षयैव अस

निग्रहस्थानप्रकरणम् । १०३
योगाद्याडम्बरविरचनया ऽप्यन्धमुत्पाद्य परानुपलभ्येतेति महत्कस्मलमेतत्,
न चेदृशं शास्त्रे व्युत्पादनाईम , तस्माद्बहुकृत्वो ऽप्यभिधाय प्रतिवादी बोधयि-
तव्यो न तु द्विरुच्चारितमप्रत्युच्चरन्निग्रहीतव्य इति ”
अत्रोच्यते न खलु सकृदेव सकलमपरविरचितवचनसन्दर्भानुभाषणम्·
विचलितक्रममस्माभिरपि कर्तव्यतयोपदिष्टमपि तु यथोचितदूषणविषयानु-
भाषणमात्रमेव ।
यस्तु स्तोकमप्यनुभाषितुमप्रगल्भस्तस्योत्तरप्रतिभानमपि नास्तीति यदुच्यते,
तदसभ्यक् , अन्यदनुभाषणमन्यदुत्तरप्रतिभानम् , कस्य चिदशेषमनुभा-
षितवतो न मुच्यते ऽनेनोत्तराप्रतिभानम् , उत्तराप्रतिभानमनन्तरं वक्ष्यते ।
यत्त त्रिरुच्चारणपरिभाषा कुतस्त्येति विकल्पितं तदविज्ञातार्थनाम्नि निग्र-
हस्थाने प्रविविहितम् , वीतरागकथात्मके वादे शिष्टादिभिः सह क्रियमाणे का-
ममस्तु परावबोधावधि वाक्योच्चारणम् , जल्पे तु विजिगीषुकथायां पुरुषशक्ति-
परीक्षणार्थमवश्यमुच्चारणनियम आश्रयणीयः, तत्र सकृद्वा द्विर्वा ऽभिहितस्या-
ग्रहणमनवधानादिनापि संभवन्न निग्रहाय कल्पते, त्रिर्भिहितस्य तु सर्वैरप्र-
हणे वक्तुरेवापराधः, अन्यैर्गृहीतस्य प्रतिवादिना ऽग्रहणे तस्य निग्रहः, वार-
त्रयादप्यूर्ध्वमभिधाने त्वाश्रीयमाणे जल्पादौ कथासमाप्तिरेव न स्यात् , छात्र-
शाला हासो भवेन्नोद्ग्राहिकं तदिति ।
अज्ञानस्य लक्षणम्—
अविज्ञातं चाऽज्ञानम् ॥ अ. ५ आ. २ सू. १८
परिषदा विज्ञातस्यापि वादिवाक्यस्य प्रतिवादिना यदविज्ञानं तदज्ञानं
नाम निग्रहस्थानं भवति, अविदितोत्तरविषयो हि कोत्तरं ब्रूयादिति ।
अत्राह “अज्ञानमप्रतिभेति नानयोर्विशेषं पश्यामः”
अत्रोच्यते भिन्नविषयत्वाददोषः उत्तरविषयाप्रतिपत्तिरज्ञानम् उत्तराप्रति-
पत्तिस्त्वप्रतिभेति ।
“ननुत्तरविषयं यो न जानाति स उत्तरमपि न जानात्येव” मैवम् उत्तर-
विषयं जानन्नपि कश्चिदुत्तरं न जानातीति लोकदृष्टमेतत् , एवं तर्हि अन-
नुभाषणेन गतार्थमज्ञानमज्ञाते हि परकीये वाक्यार्थे तदनुभाषणे सामर्थ्या-
भावदर्शनात् , सन्ति हि के चिद्ये ऽनुभाषितुमशक्नुवन्तः पत्रिकादिलिखितं
तदावेदयन्तीति, एवं त्रयाणामपि च न पौनरुक्त्यम्, उत्तरविषयाप्रतिपत्तिर-
ज्ञानम् , प्रतिपत्तावपि तदप्रत्युच्चारणमननुभाषणम् , अनुभाषिते ऽप्युत्तराप्र-
तिपत्तिरप्रतिभेति,
“ननु यद्यज्ञानसाम्ये ऽपि विषयभेदमाश्रित्य निग्रहस्थाननानात्वमित्थम-
भिधीयते तर्ह्यज्ञानप्रकारवैचित्र्याद्भेदान्तराण्यपि वक्तव्यानीति” उक्तम

रसङ्ग्रहविवक्षया द्वे एव निग्रहस्थाने विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्चेति, इतरेतर-
विसहशोदाहरणदिक्प्रदर्शनाय द्वाविंशतिभेदत्वमुच्यते, अवान्तरविशेषैस्तु त-
दानन्त्यमभ्युपगम्यते एव, तथा च द्वाविंशतिवर्गे हेत्वाभासाश्चेति पठितम् ,
ते च स्वरूपेणैव तावत्पञ्च सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला
हेत्वाभासा इति, अवान्तरभेदाश्च तेषामतिबहवः सन्त्येव, इह त्वेकमेव तन्नि-
ग्रहस्थानमादिष्टं हेत्वाभासाश्च यथोक्ता इति, तस्मादित्थं समासव्यासवर्णनाद्-
लं पदे पदे पर्यनुयोगेनेति ।
अप्रतिभाया लक्षणम्—
उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ अ. ५ आ. सू. १९ ।
परपक्षे गृहीते ऽपि तस्मिन्नुत्तराप्रतिभानमप्रतिभा नाम प्रतिवादिनो निग्र-
हस्थानं भवति, अज्ञानादिभ्यो भिन्नता ऽस्य वर्णिर्तैव, कीर्तिरपि चैतदनुमन्य-
त एव निग्रहस्थानन् , "ननूत्तरमप्रतिपद्यमानः सदसि प्रतिवादी कथमासीत"
यत्किं चिद्विकत्थमानः, तद्यथा—
हृत्पुण्डरीकविकसत्सकलानवद्यविद्यावदातवदनः क जनो ऽस्मदाविः ।
कायं वटुः कतिपयाक्षरलेशलिप्तजिह्नान्वितः कथमनेन सहाभिद्ध्मः ॥
दानाईगन्धगजकुम्भकपाटमेदिभीमस्फुरन्नखशिखाशिखरः क सिंहः ।
कासौ समीरणविधूतपुराणपर्णपातोद्भवद्वयविलो Ruhasha/लोलदृशः कुरङ्गः ॥
इत्यादि यद्वा तद्वा प्रल

अत्रोच्यते कथामुपक्रम्य प्रतिज्ञां वा हेतुमभिधाय तद्विवरणसरणिमिषमव-
लम्ब्य किं चिदर्थान्तरमुपन्यस्यति यत्तदर्थान्तरमुदाहृतमादावेव इह तु कथापू-
र्व्वरङ्गे कथायां वा किमपि करणीयनिभमभिधाय सभयमपसरति सदस इति
कथमिव तत्तुल्यता भवति, अप्रतिभया ऽपि श्रुतपूर्वपक्षः पराजीयते, इह तु
पूर्व्वपक्षमेव न शृणोति वा न करोति वा प्रथममेव पलायत इति महान्विशेषः,
अतिप्रसङ्गस्त्वसकृत्पराकृतः, यत्तु हेत्वाभासेष्वन्तर्भावमस्य कीर्तिरकीर्त्तयत्तदती-
व सुभाषितम् , क्व हेत्वाभासः क्व कार्यव्यासङ्गः संप्रधार्यैव रमणीयेयम् , अ-
हेतोर्हेतुवदाभासनं कीर्तिना दृष्टमिति परं नः कुतूहलम् ।
मतानुज्ञाया लक्षणम्—
स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात्परपक्षे दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥
गो. सू. अ. ५ आ. २ सू. २१
स्वपक्षे परापादितदोषमनुद्धृत्याभ्युपगम्य परपक्षे तमेवापादयतः परमता-
नुज्ञा नाम निग्रहस्थानं भवति, यथा चौरो भवान्पुरुषत्वात्प्रसिद्धचौरवदित्यक्ते
सत्याह भवानपि चोरः पुरुषत्वादिति, सो ऽयमेवं वदन्नात्मनः परापादितं दोष-
मभ्युपगतवानिति मतानुज्ञया निगृह्यते ।
“अत्राह अनैकान्तिके हेतौ परेणोक्ते तदुद्भावनमनेन प्रकारेण प्रतिवादी
करोतीति किमिति निगृह्यते वाद्येव हेत्वाभासप्रयोगान्निग्राह्य इति”
अत्रोच्यते उक्तमादावेव स्वपक्षे दोषमनुद्धृत्येति, एवं हि तेन वक्तव्यमनै-
कान्तिकोऽयं हेतुरचौरे ऽपि पुरुषत्वदर्शनादिति एवं हि स दोष उद्धृतो भवति
एवं त्वनभिधाय भवानपि चौरः पुरुषत्वादिति वदन्ननुजानात्येव परमतमतो
ऽनैकान्तिकत्वे वक्तव्ये तदुद्भावनाननुक्रममवधीर्य प्रसङ्गमापादयन्निग्रहार्हो भव-
त्येवेति, वादिनश्चानैकान्तिकहेतुप्रयोगे ऽपि तदनुद्भावनान्न पराजयः प्रतिवादि-
न एव हीदं सन्निकृष्टं निग्रहस्थानमिति ।
पर्यनुयोज्योपेक्षणस्य लक्षणम् —
निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥
गो. अ. ५. आ. २ सू. २२
पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीयः इदं ते निग्रहस्थानमुपगतमतो निगृ-
हीतो ऽसीत्येवं वचनीयः तं य उपेक्षते नानुयुङ्क्ते स पर्यनुयुज्योपेक्षणान्निगृह्यते ।
“अत्राह कः कस्येदं निग्रहस्थानमापादयति किं पर्यनुयोज्य उत तदुपेक्षकः,
उपेक्षकस्तावदस्य पर्यनुयोज्यतां न जानाति जानन्वा कथमेनमुपेक्षेत उपेक्ष्य
वा किमात्मन एव निग्रहस्थानमुद्भावयेन्मैवमाचष्टामेष पर्यनुयोज्यो ऽपि मयो-
पेक्षित इति निगृहीतो ऽस्मि, पर्यनुयोज्यो ऽपि कथमात्मीयमवद्यं प्रकाशयेदि-
दं मे दूषणं तच्च भवता नोद्भावितमतो भवान् जित इति, स खल्वेवमभिदध-
दमेध्यं पाणौ निधाय परं कलङ्कयितुकामः परं कलङ्कयन्नेवात्मकलङ्कमनुभवत्येवे-

२०६ न्यायमञ्जर्याम्

ति, अपि च नेदं निग्रहस्थानान्तरमपदिश्यते किं त्वप्रतिमैवेति, तथा हि यदि
तावदुत्तरपाक्षिकः पूर्वपाक्षिकं साधनाभासमप्याचक्षाणमुपेक्षेत तत्र दूषणं नोद्भा-
वयेत् तदुत्तराप्रतिपत्त्या स निगृह्येत न पर्यनुयोज्योपेक्षणेन, वस्तुतस्तु द्वयोरपि
तत्र जयपराजयनिर्धारणमनुपपन्नमेकस्य साधनाभासवादित्वादितरस्य च तदु-
त्तराप्रतिभानात् , अथ पूर्वपाक्षिकं दूषणाभासवादिनं दोषप्राप्तमुत्तरपाक्षिको
न निगृह्णाति तथा दूषणाभासवादित्वादितरस्य च तदनुद्भावनादिति"
अत्रोच्यते नाप्रतिभायाः सम्यक्साधनविषयत्वात् , सम्यक्साधने च प्रयुक्ते
तदुत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा भवति साधनाभासे तु प्रयुक्ते तदाभासतानुद्भावना-
त्पर्यनुयोज्योपेक्षणं भवति, अत्र हि साधनाभासवादी पर्यनुयोज्य एवेति विशेषः,
यत्तुवस्तुवृत्तेन न कस्य चिज् जयः पराजयो वेति तदेवमेव, किं तु जल्पे पुरुष-
शक्तिपरीक्षायामिदं निग्रहस्थानमुच्यते, तदुद्भावयिता तु यद्विकल्पितस्तत्राप्यु-
च्यते पूर्वपाक्षिकेण साधनाभासे प्रयुक्ते उत्तरपाक्षिकेण तस्मिंस्तथात्वेनानुद्भा-
विते प्राश्निकानामपृष्टानां वक्तुमवसराभावात्स एव साधनाभासवादी कदा-
चिद्वैधात्यादेवं ब्रूयान्मया ऽस्य शक्तिं जिज्ञासमानेन साधनाभासप्रयोगः कृत
एष तु मूर्खस्तं न जानातीति तदा कथं न निगृह्येत, एतेन दूषणाभासवाद्यपि
व्याख्यातः

निग्रहस्थानप्रकरणम् । ३०७
दोषमात्रं च यद्भवता निग्रहस्थानमाख्यातं तत्र प्रसज्यप्रतिषेध एव केवल आ-
श्रीयमाणे हेत्वाभासा अपि च निग्रहस्थाने भवेयुः, साधनाङ्गस्यानभिधानं जा-
ढ्यमेव केवलं निग्रहस्थानं भवेत् , साधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनमपि पर्युदास-
व्याख्यानार्हं भवत्येव ततश्च भूतदोषानुद्भावनमप्रतिभा अभूतदोषोद्भावनं च
निरनुयोज्यानुयोगः ।
अथाभूतदोषोद्भावने ऽपि भूतदोषाप्रतिभानमस्त्येवेति तदेवास्तु निग्रह-
स्थानमित्युच्यते तर्हि मूकत्वमेवैकं निग्रहस्थानं स्यादसाधनाङ्गवचने ऽप्येवं
वक्तुं शक्यत्वादित्युक्तमेव ।
अपसिद्धान्तस्य लक्षणम्—
सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रसङ्गो ऽपसिद्धान्तः ॥
अ. ५ आ. २ सू. २५ ।
यं कं चन प्रथम

िपुणमिह मया षोडशैते पदार्थाः ॥-> wait,निपुणमिह, no avagraha. निर्णीताः स्वे निबन्धे निपुणमिह मया षोडशैते पदार्थाः ॥`

• Line 22:
  न्यायोद्गारगभीरनिर्मलगिरा गौरीपतिस्तोषितो

• Line 23:
  वादे येन किरीटिनेव समरे देवः किराताकृतिः ।

• Line 24:
  प्राप्तोदारवरस्ततः स जयति ज्ञानामृतप्रार्थना-

• Line 25:
  नाम्ना ऽनेकमहर्षिमस्तकवलत्पादो ऽक्षपादो मुनिः ॥

• Line 26:
  वादेष्वाप्तजयो जयन्त इति यः ख्यातः सतामग्रणी-

• Line 27:
  र्ग्रन्थौ नववृत्तिकार इति यं शंसन्ति नाम्ना बुधाः ।

• Line 28:
  सूनुर्व्याप्तदिगन्तरस्य यशसा चन्द्रस्य चन्द्रत्विषा

• Line 29:
  चक्रे चन्द्रकलावचूलचरणध्यायी स धन्यां कृतिम् ॥

• Line 30

श्रीगणेशायनमः ।
श्रीवाचस्पतिमिश्रप्रणीतो न्यायसूत्रोद्धारः !
श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मिथिलेश्वरसूरिणा ।
लिख्यते मुनिमुर्धन्यश्रीगोतममतं महत् ॥ १ ॥
प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्प-
वितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधि-
गमः ॥ १ ॥
दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावा-
दपवर्गः ॥ २ ॥
प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि ॥ ३ ॥
इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसाया-
त्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥
अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं च ॥ ५॥
प्रसिद्धसाधर्म्यात्साध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥
आप्तोपदेशः शब्दः ॥ ७ ॥
स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥ ८ ॥
आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु
प्रमेयम् ॥
इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्युात्मनो लिङ्गम् ॥ १० ॥
अत्र टिप्पण्यां येषां सूत्रत्वे प्रमाणमुपलब्धं तदभावे वा तयोरुल्लेखनं वा तदुपन्य-
स्यते—
१ तासां खल्वासां सङ्घानामिति भाष्येण सूत्रमवतार्य पठितमिति तात्पर्यटी-
का । २ तदनन्तरापायादिति विश्वनाथसंमतः पाठः । क्रमप्रतिपादनार्थं चेदं सूत्रमिति
वार्तिकम् । ३ यथोद्दिष्टविभागद्वारेण सूत्रमिति वार्तिकम् । ४ इन्द्रियार्थसन्निकर्षो-
त्पन्नमित्यादि सूत्रमिति वार्तिकम् । इतः परं 'संस्कारोद्भव प्रत्यभिज्ञा' इति
सूत्रमिति राधामोहनः । ५ अनुमानविशेषणार्थं सूत्रमिति वार्तिकम् । ६
सूत्रार्थः पूर्ववदिति वार्तिकम् । ७ न शब्दमात्रमिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् ।
८ इदं सूत्रं वङ्गाक्षरलेखितपुस्तके त्रुटितम् । स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वादिति
सूत्रस्य तात्पर्यमाहेति तात्पर्यटीकायां दर्शनात्सूत्रमेवेदम् । ९ एतदर्थप्रकाश-
नायात्मादि सूत्रमिति वार्तिकम् । १० लिङ्गमितीति पाठो न समीचीनः

२ न्यायसूत्रोद्धारे-
चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥
घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्छ्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥
पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥
गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः ॥ १४ ॥
बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम् ॥ १५ ॥
युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥
प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भः ॥ १७ ॥
प्रवर्त्तनालक्षणाः दोषाः ॥ १८ ॥
पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥ १९ ॥
प्रवृत्तिदोषजनितोऽर्थः फलम् ॥ २० ॥
बाधनालक्षणं दुःखम् ॥ २१ ॥
तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः ॥ २२ ॥
समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च वि-
शेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥
यमर्थमधिकृत्य प्रवर्त्तते तत्प्रयोजनम् ॥ २४ ॥
लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५ ॥
इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ११ शरीरं लक्षयितुं सूत्रं चेष्टेत्यादीति ता० टी० ।
१२ लक्षणसूत्राणि समानासमानजातीयविशेषणार्थानि सर्वाणीति सूत्रार्थो द्रष्टव्य इति
वार्तिकम् । १३ कानि पुनरिन्द्रियकारणानि इति प्रश्नस्योत्तररूपं पृथिव्यापस्तेजो वा-
युराकाशमिति भूतानीति भाष्यं न सूत्रं वार्तिके तात्पर्यटीकायां च सूत्रत्वानुक्तेः गन्ध-
रसेत्यादेरेव वार्तिके सूत्रत्वोक्तेः विश्वनाथवृत्त्यनुसारेण च सूत्रत्वेन मुद्रितमिति के-
चित् । न्यायसूचीनिबन्धदर्शनात् सूत्रमेवेदमित्यन्ये । १४ एतत्सूत्रमिति वार्तिकम् ॥
१५ बुद्धेरवसरप्राप्ताया लक्षणापदेशद्वारेण सूत्रमिति वार्तिकम् । १६ यस्मादि-
न्द्रियार्थसन्निकर्षे सत्यपि युगपज्ज्ञानानि न भवन्ति अतो गम्यते अस्ति तदि-
न्द्रियसंयोगि सहकारि निमित्तान्तरमन्यापि यस्य सन्निधानासन्निधानानुविधानाज्ज्ञान-
स्योत्पत्त्यनुत्पत्ती भवत इति कुतः कारणवैकल्ये कार्यप्रतिबन्धादिति सूत्रार्थ इति
वार्तिकम् । १७ तात्पर्यटीकापुस्तकेषु यत्र न सूत्रं लिखितं तत्रैवाद्यन्ताक्षराणि
दृश्यन्ते । अत्र प्रवृ-मः इति लेखदर्शनादितिशब्दः सूत्रानन्तर्गत एव भाष्यपुस्तकेषु
तथा दर्शनान्निवेशितः । १८ दोषलक्षणं प्रव-षा इति तात्पर्यटीका । १९ प्रेत्यभावं
लक्षयति पुन-व इति तात्पर्यटीका । २० प्रवृ-लम् इति० ता०टी० २१ दुःखलक्षणं
बाध-लम् इति ता० टी० । अत्र इति शब्दः सूत्रानन्तर्गतः । २२ तद्-र्ग इति ता०
टी०। २३ समानानेकधर्मोपपत्तेरिति सूत्रमिति वार्तिकम् । २४ प्रयोजनलक्षणं यम-न्.

गौतमसूत्रपाठः । ३
तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥
सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात् ॥ २७ ॥
सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः ॥ २८ ॥
समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः ॥ २९ ॥
यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः ॥ ३० ॥
अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३१॥
प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥
साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा । ३३ ॥
उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ॥
तथा वैधर्म्यात् ॥ ३५ ॥
साध्यसाधर्म्यात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥ ३६ ॥
तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम् ॥ ३७ ॥
उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः ॥ ३८ ॥
हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥ ३९ ॥
अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः ॥ ४० ॥
विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥ ४१ ॥
इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् ॥
प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्ष-
प्रतिपक्षपरिग्रहो वादः ॥ १ ॥
यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः ॥ २ ॥
मिति ता० टी० । २५ लौकिकपरीक्षकाणामिति सूत्रमिति वार्तिकम् । २६ अस्या-
र्थस्य प्रदर्शनार्थं सूत्रम् तन्त्रा-न्त इति वार्तिकम् २७ पूर्वमुत्तरं वा सूत्रमबार्षं नानार्थ-
मिति वार्तिकम् २८ सर्व-न्त इति ता० टी० । २९ समा-न्त इति ता० टी० ।
३० यत्सि-न्त इति ता० टी० । ३१ । अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणसूत्रम्-अ-न्त इति
ता० टी० । ३२ अवयवानां विभागोद्देशार्थं सूत्रमिति वार्तिकम् । ३३ साध्य-ज्ञा
इति ता०टी० । ३४ प्रतिज्ञानान्तरं हेतुलक्षणाय सूत्रमिति न्यायतत्त्वालोके वाचस्पति-
मिश्रः ३५ सूत्रान्तरमवतारयति किमेतावदिति तथा-त् इति ता० टी० । ३६ इदं सूत्र-
मिति वार्तिकम् । ३७ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ३८ उदा-य इति ता० टी० ।
३९ हेत्व-नमिति ता० टी० । ४० इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ४१ इदं सूत्रमिति
वार्तिकम् ।
१ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । २ समानजातिभ्यां वादवितण्डाभ्यामसमानजाती-

४ न्यायसूत्रोद्धारे-
स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा ॥ ३ ॥
सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासाः ॥४॥
अनैकान्तिकः सव्यभिचारः ॥ ५ ॥
सिद्धान्तमभ्युपेत्य विरोधी विरुद्धः ॥ ६ ॥
यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः ॥ ७ ॥
साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः ॥ ८ ॥
कालात्ययापदिष्टः कालतीतः ॥ ९ ॥
वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ॥ १० ॥
तत्त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ११ ॥
अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम् १२॥
सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यच्छ-
लम् ॥ १३ ॥
धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥
वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥
न तदर्थान्तरभावात् ॥ १६ ॥
अविशेषे वा किञ्चित्साधर्म्यादेकच्छलप्रसङ्गः ॥ १७ ॥
साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८ ॥
विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १९ ॥
तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ २० ॥
इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।
इति गौतमसूत्रे प्रथमोऽध्यायः ।
येभ्यः प्रमाणादिभ्यो व्यवच्छेदः सूत्रार्थ इति ता० टी० । ३ सप-डा इति ता०
टी० । ४ विभागोद्देशपरं सूत्रं सव्य-सा इति ता० टी० । अनैकान्त इति वङ्गा-
क्षरसूत्रपुस्तकपाठः अनै--२ इति ता० टी० ६ कोऽस्य सूत्रस्यार्थ इति वार्ति-
कम् । ७ प्रकरणसमलक्षणाय सूत्रम् इति ता० टी० । ८ । साध्य-म इति ता०
टी० । ९ उद्देशक्रमसंगत्या बाधलक्षणाय सूत्रमिति तत्त्वालोके वाचस्पतिमिश्रः ।
१० वच-छमिति ता०टी० । ११ विभागसूत्रमवतारयति ता०टी० । १२ अवि-कमिति
ता०टी० । १३ सम्भ--छमिति ता०टी० । १४ धर्म-कमिति ता०टी० । १५ इदं सूत्र-
मिति वार्तिकम् । १६ सिद्धान्तसूत्रं न त-ए इति ता० टी० । १७ कोऽस्य सूत्रस्यार्थ
इति वार्तिकम् । १८ जातिलक्षणाय सूत्रमिति न्यायतत्त्वालोकः । १९ विप्र-
सूत्रमिति ता० टी० । २० शान्तरमवतारयितुं भाष्यकार आहेति ता० टी० ।

समानानेकधर्माव्यवसायादन्यतरधर्माव्यवसायाद्वा न संशयः ॥ १॥
विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाव्यवसायाच्च ॥ २ ॥
विप्रतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्तेः ॥ ३ ॥
अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाच्चाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥
तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तेः ॥ ५ ॥
यथोक्ताव्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसं-
शयो वा ॥ ६ ॥
यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ ७ ॥
प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धेः ॥ ८ ॥
पूर्वं हि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसन्निकर्षात्प्रत्यक्षसिद्धिः ॥ ९ ॥
पश्चात्सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १० ॥
युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृत्तित्वाभावो बुद्धीनाम् ॥ ११ ॥
त्रैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥
सर्वप्रामाण्यप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥
तत्प्रामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ १४ ॥
त्रैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दादातोद्यसिद्धिवत्तत्सिद्धेः ॥ १५ ॥
प्रमेया च तुलाप्रमाणवत् ॥ १६ ॥
प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥ १७ ॥
तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाणसिद्धिवत्प्रमेयसिद्धिः ॥ १ १८ ॥
न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवत्तत्सिद्धेः ॥ १९ ॥
१ समानानेकधर्माव्यवसायादित्येवमादि सूत्रमिति वार्त्तिकम् । २ अस्य सूत्रत्वे
विश्वनाथपञ्चाननवृत्तिः तत्त्वालोकश्च प्रमाणम् । ३ अस्य सूत्रत्वे वार्तिकं प्रमाणम् ।
४-५-६-७ ८-९-एषां सूत्रत्वे वार्तिकं मानम् । नवमसूत्रे प्रत्यक्षसिद्धिरित्यस्य
स्थाने प्रत्यक्षोत्पत्तिरित्यन्यत्र पाठः । १० पश्चात्सिद्धाविति सूत्रमिति वार्त्तिकम् ।
११ युगपत्सिद्धाविति सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १२ अयमपि प्रतिषेधस्त्रिष्वपि
कालेषु नोपपन्न इत्यर्थ सूत्रार्थ इति वार्त्तिकम् । १३ अस्य सूत्रत्वे न्यायसूचीनिब-
न्धःप्रमाणं १४ इदं सूत्रमिति परिशुद्धिः । १५ इदं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । १६ अस्य
चार्थस्य ज्ञापनार्थं सूत्रमिति वार्त्तिकम् । प्रमेयता चेति वृत्तिसंमतः पाठः । १७
पूर्वपक्षसूत्रमिति वृत्तिः प्रमाणानामितिभागो न्यायतत्त्वालोके न दृश्यते । १८ अस्य
सूत्रत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । न्यायतत्त्वालोकः प्रमाणमित्यन्ये । तत्सिद्धिरित्यस्य-
स्थाने प्रमेयसिद्धिरिति क्वचित्पाठः । १९ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः एतदग्रे 'क्वचित्त्वि-
द्धिसद्भावानिवृत्तिदर्शनार्थ क्वचिदनैकान्तः' इति सूत्रमस्ति इति तात्पयर्टीकावाक्य-