मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् २०४]

इत्यादिना यथा नित्यत्वादिकं करणं न संभवति, तथा प्रतिपादितम्। ग्रहीतापि यथा नास्ति,
तथा—
आत्मनोऽस्तित्वनास्तित्वे न कथंचिच्च सिध्यतः।
[म० शा०—२३.२]
इत्यनेन प्रतिपादितम्। यच्च गृह्यते तदपि नास्ति तथा—
रूपशब्दरसस्पर्शा गन्धा धर्माश्च केवलाः।
[म० शा०—२३.७]
इत्यनेन प्रतिपादितम्। यदा चैवं कर्तृकरणकर्माणि न सिद्धानि, तदा कुतो निर्हेतुको ग्राहो
भविष्यति? ततश्च—
येन गृह्णाति यो ग्राहो ग्रहीता यच्च गृह्यते।
उपशान्तानि सर्वाणि
स्वभावेन अनुत्पन्नत्वान्नितवृत्तानि सर्वाणीत्यर्थः। यतश्च एवमेवम्—
तस्माद् ग्राहो न विद्यते॥
अथवा। प्रत्ययपरीक्षादिभिः प्रकरणैर्ह्यस्मात् सर्वेषामेव करणकर्तृकर्मणां सर्वथानुत्पादः
प्रतिपादितः, तस्मात् सर्वाण्येतानि भावस्वरूपविरहादुपशान्तानि। अतश्च ग्राहो न विद्यते॥ १५॥
अत्राह—विद्यन्त एव विपर्यासाः, विपरीतसद्भावात्। इह हि विपर्यासानुगतो देवदत्तो
नाम विद्यते। न च विना विपर्यासैः स विपर्यासानुगतः संभवति। तस्मात् सन्ति विपर्यासाः
विपर्यस्तसद्भावादिति। उच्यते। इह अस्माभिः करणकर्तृकर्मणामभावात् सर्वथा ग्राह एव
नास्तीति प्रतिपादितम्। ततश्च—
अविद्यमाने ग्राहे च मिथ्या वा सम्यगेव वा।
भवेद्विपर्ययः कस्य भवेत्कस्याविपर्ययः॥ १६॥
सम्यग्वा मिथ्या वा कस्यचित् किंचिदप्यगृह्णतः कुतो विपरीतत्वमविपरीतत्वं वेति।
तस्मान्न सन्ति विपर्ययाः॥ १६॥
अपि च। इमे विपर्ययाः कस्यचिद्विद्यमानाः विपरीतस्य परिकल्प्येरन्, अविपरीतस्य
वा, विपर्यस्यमानस्य वा? सर्वथा च नोपपद्यन्ते इति प्रतिपादयन्नाह—
न चापि विपरीतस्य संभवन्ति विपर्ययाः।
न चाप्यविपरीतस्य संभवन्ति विपर्ययाः॥ १७॥
न विपर्यस्यमानस्य संभवन्ति विपर्ययाः।
विमृशस्व स्वयं कस्य संभवन्ति विपर्ययाः॥ १८॥
तत्र तावद्विपरीतस्य विपर्यया न संभवन्ति। किं कारणम्? यस्मात्, यो हि विपरीत:,
स विपरीत एव। किं तस्य पुनरपि विपर्ययसंबन्धः कुर्यात्? निष्प्रयोजनत्वात्। अविपरीतस्यापि
विपर्यया न युज्यन्ते, विशुद्धबुद्धिनयनानामपि अज्ञाननिद्रातिमिरोपशमाद् बुद्धानां विपर्यय-

[पृष्ठम् २०५]

प्रसङ्गात्॥ तथा विपर्यस्यमानस्यापि न सन्ति विपर्ययाः, विपर्यस्यमानस्य भावस्य अभावात्।
को हि नाम असावपरः पदार्थः, यो विपरीताविपरीतविनिर्मुक्तो विपर्यस्यमानो नाम भविष्यति?
अर्थविपरीतो विपर्यस्यमान इति चेत्, अर्थविपरीतो हि नाम यस्य किंचिद्विपरीतं किंचिदविपरीतम्।
तत्र यदस्य किंचिद्विपरीतं तद्विपर्यासो न विपर्यासयति, विपर्यस्तत्वात्। यदप्यस्य अविपरीतम्,
तदपि विपर्यासो न विपर्यासयति, अविपर्यस्तत्वात्। तस्माद्विपर्यस्यमानस्यापि कस्यचिद्विपर्यासा न
संभवन्ति। यदा चैवं विपरीताविपरीतविपर्यस्यमाना न संभवन्ति, भवानिदानीं विमृशतु स्वयं प्रज्ञया
मध्यस्थः सन् कस्य संभवन्ति विपर्यासा इति। तदेवमाश्रयस्याभावान्न सन्ति विपर्ययाः॥ १७-१८॥
किं चान्यत्—
अनुत्पन्नाः कथं नाम भविष्यन्ति विपर्ययाः।
विपर्ययेष्वजातेषु विपर्ययगतः कुतः॥ १९॥
तत्र
न स्वतो जायते भावः परतो नैव जायते।
न स्वतः परतश्चेति विपर्ययगतः कुतः॥ २०॥
कुतो विपरीत इत्यर्थः। ततश्च यदुक्तम्—सन्ति विपर्ययाः विपर्ययगतसद्भावादिति,
तन्न युक्तम्॥ १९-२०॥
यस्यापि कथंचिद्विपर्यासचतुष्टयमस्त्येवेत्यभ्युपगम्यते, तथापि तस्य विपरीतत्वमशक्य-
मास्थातुम्। किं कारणम्? यस्मात्—
आत्मा च शुचि नित्यं च सुखं च यदि विद्यते।
**आत्मा च शुचि नित्य

पृष्ठम् २०६

एवं निरुध्यतेऽविद्या विपर्ययनिरोधनात् ।
अविद्यायां निरुद्धायां संस्काराद्यं निरुध्यते ॥ २३ ॥
यदा अयं योगी यथोदितेन न्यायेन विपर्यासान् नोपलभते, तदा एवं विपर्यासानुप-
लम्भनेन तद्धेतुका अविद्या निरुध्यते । तन्निरोधाच्च संस्कारादयः अविद्याहेतुका जरामरण-
शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासपर्यन्ता धर्मा निरुध्यन्ते ॥
अविद्या हि सकलस्यैव संक्लेशगणस्य जात्यादिदुःखस्य च हेतुभूता । यथा हि
कायेन्द्रियहेतुकानि सर्वाणि रूपीन्द्रियाणि कायेन्द्रिये निरुध्यमाने निरुध्यन्ते, एवमविद्याहेतुकानि
संस्कारादीनि भवाङ्गानि प्रवर्तमानानि नियतमविद्यायां निरुद्धायां निरुध्यन्ते इति प्रतिपादयन्नाह –
अविद्यायां निरुद्धायां संस्काराद्यं निरुध्यते । इति ॥
अत्राह – यदि विपर्यासानिरोधादविद्या निरुध्यते, अस्ति तर्हि अविद्या यस्या एवं विपर्यास-
निरोधान्निरोधो भवति । न तर्हि अविद्यमानाया गगनचूतलतायाः प्रहाणोपायान्वेषणमस्ति । तस्माद्विद्यते
एव अविद्या, तन्निरोधोपायान्वेषणसद्भावात् । ततश्च सन्ति तद्धेतुका रागादयः क्लेशाः । क्लेशासद्भा-
वाच्च अस्यैव संसारे भवसंततिः । उच्यते । अत्र हि नाम अतिमहदनर्थपाण्डित्यं परस्य, यो हि नाम
सर्वात्मना अत्यन्तदुःखायासक्लेशासमञ्जसे संसारे निरन्तरफुल्लफलप्रदसङ्क्लेशविषवृक्षे परार्थोदय-
संबद्धकक्षैः साधुभिः प्रज्ञोपायमहानिलबलैर्निःशेषं तदुन्मूल्यमानैर्न केवलं न साहाय्येनावातिष्ठते,
अपि खलु तदुन्मूलकानामतिगहनलवनानामिव भावसद्भाववादमहाशैलायमान इवातिविरोधितया
अवस्थितो भवान् आहोपुरुषिकया तस्यैव क्लेशविषवृक्षस्य जातिजरामरणशोकायासविसर-
दुःखैकफलस्य सुतरां भावाभिनिवेशतोयास्त्रवैरारोपणमाद्रियते ॥
अपि च । यदि अविद्यादीनां संक्लेशानां प्रहाणं संभवेत्, स्यात् तद्रहाणोपायान्वेषणम् । न
च तेषां प्रहाणं संभवति । यदि स्यात्, तदा तत्स्वरूपतो विद्यमानानां वा स्यात्, अविद्यमानानां
वा ? किं चातः ? तत्र यदि स्वरूपतः सद्भूतानां क्लेशानां प्रहाणमिष्यते, तन्नोपपद्यते । किं
कारणम् ? यस्मात् –
यदि भूताः स्वभावेन क्लेशाः केचिद्धि कस्यचित् ।
कथं नाम प्रहीयेरन् कः स्वभावं प्रहास्यति ॥ २४ ॥
स्वभावतो विद्यमानानां भावानां न शक्यः स्वभावो विनिवर्तयितुम् । न हि क्षित्यादीनां
कठिनत्वादिस्वभावो निवर्तते । एवं यदि इमे क्लेशाः स्वभावतः सद्भूताः स्युः । केचिदित्याविद्यादयः ।
कस्यचिदिति पुद्गलस्य । कथं नाम प्रहीयेरन् ? नैव ते कस्यचित् कथंचिन्नाम प्रहीयेरन् ।
कस्मात्पुनः न ते प्रहीयन्ते इत्याह – कः स्वभावं प्रहास्यतीति । स्वभावस्य विनिवर्तयितुमशक्य-
त्वात् । आकाशानावरणविनिवर्तनासंभववदित्यभिप्रायः ॥ २४ ॥
अथ स्वभावेन असद्भूता इति विकल्प्यते, एवमपि प्रहाणासंभव एवेत्याह –

१ T om. संसारे. २ T reads: यो हि नाम साधुभिः परार्थोदयसंबद्धकक्षैः प्रज्ञोपायबलैर्निःशेषं महाक्लेश-
विषवृक्षं सर्वात्मना दुःखमुन्मूल्यमानैः for यो हि... न्मूल्यमानैः. ३ T reads: अपि खलु तदुन्मूलकानामपि-
विरोधितयावस्थित आहोपुरुषिकया तस्य महाक्लेशविषवृक्षस्यारोहणमाद्रियते for अपि...द्रियते ।

पृष्ठम् २०७

यद्यभूताः स्वभावेन क्लेशाः केचिद्धि कस्यचित् ।
कथं नाम प्रहीयेरन् कोऽसद्भावं प्रहास्यति ॥ २५ ॥
अभूता अपि क्लेशाः स्वभावेन अविद्यमानाः अशक्या एव प्रहातुम् । न हि अग्नेः
शैत्यमसंविद्यमानं शक्यमपाकर्तुम् । एवमिमेऽपि क्लेशाः केचिद् यदि कस्यचित् स्वभावतो न
विद्यन्ते, कस्तान् प्रहास्यति ? नैव कश्चित् प्रहास्यति । तदेवमुभयपक्षेऽपि प्रहाणासंभवान्नास्ति
प्रहाणं क्लेशानाम् । प्रहाणाभावाच्च कुतः क्लेशप्रहाणोपायान्वेषणमिति । अतो यदुक्तम्-विद्यन्त
एव अविद्यादयः क्लेशाः, तद्रहाणोपायान्वेषणादिति, तदयुक्तमिति । यथोक्तमार्यसमाधिराजे –
यो रज्येत, यत्र वा रज्येत, येन वा रज्येत । यो दुष्येत, यत्र वा दुष्येत, येन वा
दुष्येत । यो मुह्येत यत्र वा मुह्येत, येन वा मुह्येत । स तं धर्मं न समनुपश्यति, तं धर्मं
नोपलभते । स तं धर्ममसमनुपश्यन् अनुपलभमानोऽरक्तोऽदुष्टोऽमूढोऽविपर्यस्तचित्तः समाहित
इत्युच्यते । तीर्णः पारग इत्युच्यते । क्षेमप्राप्त इत्युच्यते ॥ इति विस्तरः ।
[ समाधिराजसूत्र -९ ]
तथा –
आदर्शपृष्ठे तथ तैलपात्रे
निरीक्षते नारिमुखं स्वलंकृतम् ।
सो तत्र रागं जनयित्व बालो
प्रधावितो कामि गवेषमाणो ॥
मुखस्य संक्रान्ति यदा न विद्यते
बिम्बे मुखं नैव कदाचि लभ्यते ।
मूढो यथा सो जनयेत रागं
तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ॥ इत्यादि ।
[ समाधिराजसूत्र – ९.१०-११ ]
तथा –
रूपेण दर्शिता बोधी बोधये रूप दर्शितम् ।
विभगेन शब्देन उत्तरो धर्मु देशितः ॥
शब्देन उत्तरं रूपं गम्भीरं च स्वभावतः ।
समं रूपं च बोधिश्च नानात्वं न स लभ्यते ॥
यथा निर्वाणु गम्भीरं शब्देन संप्रकाशितम् ।
लभ्यते न च निर्वाणं स च शब्दो न लभ्यते ॥
शब्दश्चापि निर्वाणं च उभयं तन्न लभ्यते ।
एवं शून्येषु धर्मेषु निर्वाणं संप्रकाशितम् ॥

१ T om. the quotation upto जानथ सर्वधर्मान्.

निर्वाणं निवृत्तिरेव निर्वाणं च न लभ्यते ।
अप्रवृत्तिर्हि धर्माणां यथा पश्चात्तथा पुरा ॥
सर्वधर्माः स्वभावेन निर्वाणसमसादृशाः ।
ज्ञाता नैष्क्रम्यसारेहि ये युक्ता बुद्धबोधये ॥
[ समाधिराजसूत्र - २४.१-६ ]
तथा -
ज्ञानेन जानाम्यहु स्कन्धशून्यतां
ज्ञात्वा च क्लेशेहि न संवसामि ।
व्याहारमात्रेण हि व्याहरामि
परिनिर्वृतो लोकमिमं चरामि ॥
[ समाधिराजसूत्र - ६.१२ ]
तथा -
परिनिर्वृत लोकि ते शूरा
येहि स्वभावत ज्ञातिमि धर्माः ।
कामगुणैर्हि चरन्ति असङ्गाः
सङ्गु विवर्जिय सत्त्व विनेन्ति ॥
इति ॥ २५ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
विपर्यासपरीक्षा नाम त्रयोविंशतितमं प्रकरणम् ॥
१ T om. this stanza.

२४
आर्यसत्यपरीक्षा चतुर्विंशतितमं प्रकरणम् ।
अत्राह -
यदि शून्यमिदं सर्वमुदयो नास्ति न व्ययः ।
चतुर्णामार्यसत्यानामभावस्ते प्रसज्यते ॥ १ ॥
यदि युक्त्या नोपपद्यते इति कृत्वा सर्वमिदं बाह्याध्यात्मिकं भावजातं शून्यमिति
प्रतिपादितम्, ननु च एवं सति बहवश्च महान्तश्च दोषा भवत आपद्यन्ते । कथं कृत्वा ? यदि
सर्वमिदं शून्यं स्यात्, तदा यच्छून्यं तन्नास्ति, यच्च नास्ति, तदविद्यमानत्वाद् वन्ध्यापुत्रवन्नैवोत्पद्यते
न चापि निरुध्यते, इति न कस्यचित्पदार्थस्य उदयो व्ययश्च । तदभावाच्च चतुर्णामार्यसत्यानामभावः
ते शून्यवादिन्: प्रसज्यते । कथं कृत्वा ? इह हि पूर्वहेतुजनिताः प्रतीत्यसमुत्पन्नाः पञ्चोपादान-
स्कन्धाः दुःखदुःखतया विपरिणामदुःखतया संस्कारदुःखतया च प्रतिकूलावर्तित्वाच्च पीडात्मकत्वेन
दुःखमित्युच्यते । एतच्च दुःखमार्या एव विपर्यासप्रहाणे सति दुःखमिति संजानते, न अनार्याः,
विपर्यासानुगतत्वात्, यथादर्शनं च पदार्थस्वभावव्यवस्थानात् । यथा हि विपर्यस्तेन्द्रियाणां
मधुरस्वभावमपि गुडशर्करादिकं तिक्ततया उपलभमानानां ज्वरादिरोगातुर्राणां तिक्ततैव सत्यं
तज्ज्ञानापेक्षया, न माधुर्यम्, तेनात्मना तस्य वस्तुनोऽनुपलभ्यमानत्वात्, एवमिहापि यद्यपि
पञ्चोपादानस्कन्धा दुःखस्वभावा भवन्ति, तथापि ये एतान् दुःखात्मकान् पश्यन्ति, तेषामेव
दुःखं व्यवस्थाप्यते, न विपर्यासानुगमादन्यथोपलभमानानामिति । अतः आर्याणामेव दुःखामता
सत्यमिति कृत्वा दुःखमार्यसत्यमित्युच्यते । ननु च अनार्यैर्दुःखा वेदना दुःखमिति परिच्छिद्यते
इति, एवं तत्कथं दुःखमार्याणामेव सत्यम् ? सत्यम् । न हि दुःखैव वेदना केवलं दुःखसत्यम्,
किं तर्हि पञ्चाप्युपादानस्कन्धाः, इत्यतः आर्याणामेव तत् सत्यमिति कृत्वा आर्यसत्यमिति
व्यवस्थाप्यते । यथोक्तम् -
ऊर्णापक्ष्म यथैव हि करतलसंस्थं न वि (वे ?) द्यते पुंभिः ।
अक्षिगतं तु तदेव हि जनयत्यर्तिं च पीडां च ॥
करतलसदृशो बालो न वेत्ति संस्कारदुःखतापक्ष्म ।
अक्षिसदृशस्तु विद्वान् तेनैवोद्विजते गाढम् ॥ इति ।
तस्मादार्याणामेव तद्दुःखसत्यमिति दुःखमार्यसत्यमिति व्यवस्थाप्यते ॥
कदा च तद्दुःखमार्यसत्यं युज्यते ? यदा संस्काराणामुदयव्ययौ संभवतः । यदा तु
शून्यत्वान्न किंचिदुत्पद्यते नापि किंचिन्निरुध्यते, तदा नास्ति दुःखम् ॥
असति च दुःखे कुतः समुदयसत्यम् ? यतो हि हेतोर्दुःखम्, समुदेति समुत्पद्यते स हेतुः
तृष्णाकर्मक्लेशलक्षणः समुदय इत्युच्यते । यदा तु फलभूतं दुःखसत्यं नास्ति, तदा फलरहितस्य
हेतुत्वानुपपत्तेः समुदयोऽपि नास्ति ॥
१ T दुःखामतया for दुःखामता.
म. २७

निरोधे अन्वयज्ञानक्षान्तिक्षणस्तृतीयः ।"
Line 23:
"विमुक्तिमार्गलक्षणः निरोधे अन्वयज्ञानक्षणश्चतुर्थः ।"
Line 27:
"आनन्तर्यमार्गलक्षणः मार्गे धर्मज्ञानक्षान्तिक्षणः एकः ।"
Line 28:
"विमुक्तिमार्गलक्षणः मार्गे धर्मज्ञानक्षणः द्वितीयः ।"
Line 29:
"आनन्तर्यमार्गलक्षणो मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिक्षणः तृतीयः ।"
Line 30:
"इत्येते पञ्चदश क्षणाः दर्शनमार्गाभिधानाः ॥"

Everything makes complete, 100% perfect sense! The word is indeed क्षान्तिक्षणः / क्षान्तिक्षणस्तृतीयः!

Let's check other details on the Right page:
Line 1:
-२४.४] आर्यसत्यपरीक्षा चतुर्विंशतितमं प्रकरणम् । २११
इह हि षोडशात् मार्गेऽन्वयज्ञानक्षणात् पूर्वे ये पञ्चदश क्षान्तिज्ञानक्षणाः, तद्यथा-त्रैधातु-
Line 2:
कदुःखामिसमये (Wait, is it कदुःखामिसमये or कदुःखाभिसमये? Look at line 2: "कदुःखामिसमये" vs line 10 "दु

यां न त्वं वेत्सि प्रयोजनम् ।
शून्यतां शून्यतार्थं च तत एवं विहन्यसे ॥ ७ ॥
Wait, look at line 30: "अत्र ब्रूमः शून्यतायां" - wait, is there a danda or space after ब्रूमः?
"अत्र ब्रूमः शून्यतायां न त्वं वेत्सि प्रयोजनम् ।"
Wait, in line 30:
"अत्र ब्रूमः शून्यतायां न त्वं वेत्सि प्रयोजनम् ।"
There is no danda after ब्रूमः, just a small space.
Line 31:
"शून्यतां शून्यतार्थं च तत एवं विहन्यसे ॥ ७ ॥"
Wait, is it "तत एवं" or "तत एव"?
Line 31: "त त ए वं" -> yes, "एवं" with anusvara!
Wait, kārikā 24.7 is:
"अत्र ब्रूमः शून्यतायां न त्वं वेत्सि प्रयोजनम् ।
शून्यतां शून्यतार्थं च तत एवं विहन्यसे ॥ ७ ॥"
Wait, standard kārikā text has "तत एव विहन्यसे" or "तत एवं विहन्यसे"?
Looking at the text in line 31: "त त ए वं वि ह न्य से" -> it has a dot: "एवं"!

उपदिष्टेन ? उच्यते । सत्यमेतदेवम् । किं तु लौकिकं व्यवहारमनभ्युपगम्य
अभिधानाभिधेयज्ञानादि लक्षणम्, अशक्य एव परमार्थो देशयितुम्, अदेशितश्च न शक्योऽधि-
Wait, "अभिधानाभिधेयज्ञानादि लक्षणम्" or "अभिधानाभिधेयज्ञानज्ञेयादिलक्षणम्"?
Look at line 31:
अ - भि - धा - ना - भि - धे - य - ज्ञा - न - ज्ञे - या - दि - ल - क्ष - णम् !
Wait, look at line 31:
अभिधानाभिधेयज्ञानज्ञेयादिलक्षणम्!
Wait, look after ज्ञाना or ज्ञान:
There is: ज्ञे - या - दि - ल - क्ष - णम्!
Yes! "अभिधानाभिधेयज्ञानज्ञेयादिलक्षणम्"!
Line 32:
गन्तुम्, अनधिगम्य च परमार्थं न शक्यं निर्वाणमधिगन्तुमिति प्रतिपादयन्नाह -

Let's double-check line by line for any tiny detail.

Left Page (214):
Header:
२१४ मध्यमकशास्त्रे [२४.७-

Line 1:
स भवान् स्वविकल्पेनैव नास्तित्वं शून्यार्थ इत्येवं विपरीतमध्या

१२ ॥"
Line 18:
"तदेवं सत्यद्वयाविपरीतव्यवस्थामविज्ञाय —"
Line 19:
"शून्यतायामधि Bard? -> शून्यतायामधि Bard" -> "शून्यतायामधि Bard" wait, let's look at the verse 13:
"शून्यतायामधि Bardयं यं पुनः कुरुते भवान् ।"
Wait, look at the letters of that word in the verse (line 19):
शू न्य ता या म धि
then:
ल (la)
यं (yaṁ)
य (ya) with anusvara: यं
then:
पु नः
कु रु ते
भ वा न् ।
Yes, "शून्यतायामधि Bard" is literally "शून्यतायामधि Bard"? No, the letters are:
अ धि ल यं
Wait, let's look at line 19 again:
शू-न्य-ता-या-म-धि-ल-यं यं पु-नः कु-रु-ते भ-वा-न् ।
Yes: "शून्यतायामधिलयं यं पुनः कुरुते भवान् ।"
Line 20:
"दोषप्रसङ्गो नास्माकं स शून्ये नोपपद्यते ॥ १३ ॥"
Line 21:
"20 योऽयं भवता महान् दोषप्रसङ्गोऽस्मासु प्र

[पृष्ठम् २१८]

२१८ | मध्यमशास्त्रे | [२४. १४-
सर्वं च युज्यते तस्य शून्यता यस्य युज्यते ।
सर्वं न युज्यते तस्य शून्यं यस्य न युज्यते ॥ १४ ॥
यस्य हि सर्वभावस्वभावशून्यतेयं युज्यते, तस्य सर्वमेतद् यथोपवर्णितं युज्यते । कथं
कृत्वा ? यस्मात् प्रतीत्यसमुत्पादं हि वयं शून्यतेति व्याचक्ष्महे —
यः प्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो
न तस्य उत्पादु स्वभावतोऽस्ति ।
यः प्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो
यः शून्यतां जानति सोऽप्रमत्तः ॥
इति गाथावचनात्। “शून्याः सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेन” इति प्रज्ञापारमिताभिधानात् ॥
तस्माद्यस्येयं शून्यता युज्यते रोचते क्षमते, तस्य प्रतीत्यसमुत्पादो युज्यते । यस्य
प्रतीत्यसमुत्पादो युज्यते, तस्य चत्वार्यार्यसत्यानि युज्यन्ते । कथं कृत्वा ? यस्मात् प्रतीत्यसमु-
त्पन्नं हि दुःखं भवति नाप्रतीत्यसमुत्पन्नम् । तच्च निःस्वभावत्वाच्छून्यम् । सति च दुःखे दुःख-
समुदयो दुःखनिरोधो दुःखनिरोधगामिनी च प्रतिपद् युज्यते । ततश्च दुःखपरिज्ञानं समुदय-
प्रहाणं निरोधसाक्षात्कारणं मार्गभावना च युज्यते । सति च दुःखादिसत्यपरिज्ञानादिके फलानि
युज्यन्ते । सत्सु च फलेषु फलस्था युज्यन्ते । सत्सु च फलस्थेषु प्रतिपन्नका युज्यन्ते । सत्सु च
प्रतिपन्नकफलस्थेषु संघो युज्यते । आर्यसत्यानां च सद्भावे सति सद्धर्मोऽपि युज्यते । सति च
सद्धर्मे संघे च बुद्धोऽपि युज्यते । ततश्च त्रीण्यपि रत्नानि युज्यन्ते । लौकिकलोकोत्तराश्च पदार्थाः
सर्वे विशेषाधिगमा युज्यन्ते । धर्माधर्मौ तत्फलं सुगतिदुर्गतिः लौकिकाश्च सर्वसंव्यवहारा
युज्यन्ते । तदेवम् —
सर्वं च युज्यते तस्य शून्यता यस्य युज्यते ।
यस्य सर्वभावस्वभावशून्यता युज्यते, तस्य सर्वमेतद् यथोदितं युज्यते, संपद्यते इत्यर्थः ।
यस्य तु शून्यता यथोदिता न युज्यते, तस्य प्रतीत्यसमुत्पादाभावात् सर्वं न युज्यते । यथा च न
युज्यते, तथा विस्तरेण प्रतिपादयिष्यति ॥ १४ ॥
तदेवमस्माकीने सुपरिशुद्धतरे सर्वव्यवस्थासु अविरुद्धे व्यवस्थिते, अतिस्थूले अत्यासन्ने
तद्विरुद्धे च स्वकीये पक्षे दोषवति अतिमोहो यथावदवस्थितौ गुणदोषावपश्यन् —
स त्वं दोषानात्मनीनानस्मासु परिपातयन् ।
अश्वमेवाभिरूढः सन्नश्वमेवासि विस्मृतः ॥ १५ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ See under XIII. 2, where this stanza is quoted as from अनवतप्तह्रदापसंक्रमण-
सूत्र ; Mdo xii ; Nanjio, No. 437 under अनवतप्तनागराजपरिपृच्छासूत्र. २ T om. रोचते क्षमते.
३ Compare लौकिकन्यायाञ्जलि, III, अश्वाढः कथं चाश्वान विस्मरेयुः सचेतसः । or शुक्लविदर्शना
as cited by Poussin :
घोटामेवाभिरूढः सन् घोटामेवासि विस्मृतः ॥
स्वभावाद्यदि भावानां सद्भावमनुपश्यसि ।
अहेतुप्रत्ययान् भावांस्त्वमेवं सति पश्यसि ॥

[पृष्ठम् २१९]

-२४. १८] | आर्यसत्यपरीक्षा चतुर्विंशतितमं प्रकरणम् । | २१९
यथा हि कश्चिद् यमेवाश्वमारूढः, तमेव विस्मृतः सन्, तदपहारदोषेण परानुपालभते,
एवमेव भवान् प्रतीत्यसमुत्पादलक्षणशून्यतादर्शनाश्वमारूढ एव अत्यन्तविक्षेपात्तमनुपलभमानोऽ-
स्मान् परिवदति ॥ १५ ॥
के पुनस्ते परस्य दोषाः, याननुपलभमानः शून्यतावादिनमेव उपालभते इति, तान्
प्रतिपादयन्नाह —
स्वभावाद्यदि भावानां सद्भावमनुपश्यसि ।
अहेतुप्रत्ययान् भावांस्त्वमेवं सति पश्यसि ॥ १६ ॥
यदि त्वं स्वभावेन विद्यमानान् भावान् पश्यसि, तदा स्वभावस्य हेतुप्रत्ययनिरपेक्षत्वात्
अहेतुप्रत्ययान् अविद्यमानहेतुप्रत्ययान् पदार्थान् बाह्याध्यात्मिकभेदभिन्नान् निर्हेतुकान् त्वमेवं
सति पश्यसि ॥ १६ ॥
सति च अहेतुकत्वाभ्युपगमे —
कार्यं च कारणं चैव कर्तारं करणं क्रियाम् ।
उत्पादं च निरोधं च फलं च प्रतिबाधसे ॥ १७ ॥
कथं कृत्वा ? यदिह घटः स्वभावतोऽस्तीति परिकल्पयसि, तदा अस्य स्वभावतो
विद्यमानस्य किं मृदादिभिर्हेतुप्रत्ययैः प्रयोजनमिति तेषामभावः स्यात् । निर्हेतुकं च कार्यं घटरूपं
नोपपद्यते । असति च दण्डचक्रादिकस्य करणस्य, कर्तुः कुम्भकारस्य घटकरणक्रियायाश्चाभावा-
दुत्पादनिरोधयोरभावः । असतोश्चोत्पादनिरोधयोः कुतः फलम् ? इति सत्स्वभावाभ्युपगमे सति सर्व-
मेतत् कार्यादिकं प्रतिबाधसे । तदेवं भवतः स्वभावाभ्युपगमे सति सर्वमेव न युज्यते ॥ १७॥
अस्माकं तु भावस्वभावशून्यतावादिनां सर्वमेतदुपपद्यते । किं कारणम् ? यस्मादयम् —
यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यतां तां प्रचक्ष्महे ।
सा प्रज्ञप्तिरुपादाय प्रतिपत्सैव मध्यमा ॥ १८ ॥
योऽयं प्रतीत्यसमुत्पादो हेतुप्रत्ययानपेक्ष्य अङ्कुरविज्ञानादीनां प्रादुर्भावः, स स्वभावे-
नानुत्पादः । यश्च स्वभावेनानुत्पादो भावानां सा शून्यता । यथा भगवतोक्तम् —
यः प्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो
न तस्य उत्पादु स्वभावतोऽस्ति ।
यः प्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो
यः शून्यतां जानति सोऽप्रमत्तः ॥ इति ।
तथा आर्यलङ्कावतारे — “स्वभावानुत्पत्तिं संधाय महामते सर्वधर्माः शून्या इति मया
देशिताः” ॥ इति विस्तरेणोक्तम् ॥
द्वयर्धशतिकायाम् — “शून्याः सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेन” ॥ इति ॥
या चेयं स्वभावशून्यता सा प्रज्ञप्तिरुपादाय, सैव शून्यता उपादाय प्रज्ञप्तिरिति

पृष्ठ २२०

स्वभावेनानुत्पत्तिः, या च स्वभावेनानुत्पत्तिः, सा शून्यता। सैव स्वभावानुत्पत्तिलक्षणा शून्यता
मध्यमा प्रतिपदिति व्यवस्थाप्यते। यस्य हि स्वभावेनानुत्पत्तिः, तस्य अस्तित्वाभावः, स्वभावेन
चानुत्पन्नस्य विगमाभावान्नास्तित्वाभाव इति। अतो भावाभावान्तद्वयरहितत्वात् सर्वभावानुत्पत्ति-
लक्षणा शून्यता मध्यमा प्रतिपद्, मध्यमो मार्ग इत्युच्यते। तदेवं प्रतीत्यसमुत्पादस्यैवैता विशेष-
संज्ञाः-शून्यता, उपादाय प्रज्ञप्तिः, मध्यमा प्रतिपद् इति ॥ १८ ॥
विचार्यमाणश्च सर्वथा —
अप्रतीत्य समुत्पन्नो धर्मः कश्चिन्न विद्यते ।
यस्मात्तस्मादशून्यो हि धर्मः कश्चिन्न विद्यते ॥ १९ ॥
यो हि अप्रतीत्यसमुत्पन्नो धर्मः, स न संविद्यते। यथोक्तं शतके -
अप्रतीत्यास्तिता नास्ति कदाचित्कस्यचित्क्वचित् ।
न कदाचित्क्वचित्कश्चिद्विद्यते तेन शाश्वतः ॥
आकाशादीनि कल्प्यन्ते नित्यानीति पृथग्जनैः ।
लौकिकेनापि तेष्वर्थान्न पश्यन्ति विचक्षणाः ॥ इति ।
[ चतुःशतक - ९.२-३ ]
उक्तं च भगवता —
प्रतीत्य धर्मानधिगच्छते विदू
न चान्तदृष्टीष करोति निश्चयम् ।
सहेतु सप्रत्यय धर्म जानति
अहेतु अप्रत्यय नास्ति धर्मता ॥
एवम्—
अप्रतीत्य समुत्पन्नो धर्मः कश्चिन्न विद्यते ।
अप्रतीत्यसमुत्पन्नश्च शून्यः। तस्मादशून्यो धर्मो नास्ति। यत एतदेवम्, अतोऽस्माकं सर्वधर्माश्च
शून्याः, न च परोक्तदोषप्रसङ्गः ॥ १९ ॥
भवतस्तु सस्वभाववादिनः—
यद्यशून्यमिदं सर्वमुदयो नास्ति न व्ययः ।
तदा नियतमुदयव्यययोरभावे सति—
चतुर्णामार्यसत्यानामभावस्ते प्रसज्यते ॥ २०॥
किं कारणम् ? यस्मात्—
अप्रतीत्य समुत्पन्नं कुतो दुःखं भविष्यति ।
अनित्यमुक्तं दुःखं हि तत्स्वभाव्ये न विद्यते ॥ २१ ॥
यदि सस्वभावम्, न तद्प्रतीत्योत्पद्यते। यच्च अप्रतीत्य समुत्पन्नम्, न तदनित्यं भवति।
न हि गगनकुसुममविद्यमानमनित्यम्। अनित्यं च दुःखमुक्तं भगवता - यदनित्यं तद्दुःखमिति।
तथा च शतकशास्त्रे —

पृष्ठ २२१

अनित्यस्य ध्रुवा पीडा पीडा यस्य न तत्सुखम् ।
तस्मादनित्यं यत्सर्वं दुःखं तदिति जायते ॥ इति ।
[ चतुःशतक - २.२५ ]
यच्च अनित्यं स्वभाव्ये सस्वभावत्वेऽभ्युपगम्यमाने भावानाम्, तन्न विद्यत इति ॥ २१ ॥
एवं तावत् सस्वभावत्वे सति भावानां दुःखं न युज्यते । न च केवलं दुःखमेव न युज्यते,
सति सस्वभावाभ्युपगमे समुदयोऽपि न युज्यते इति प्रतिपादयन्नाह —
स्वभावतो विद्यमानं किं पुनः समुदेष्यते ।
तस्मात्समुदयो नास्ति शून्यतां प्रतिबाधतः ॥ २२ ॥
इह समुदेत्यस्माद्दुःखमिति दुःखस्य हेतु [तः ] समुदय इत्युच्यते । तदस्य दुःखस्य
शून्यतां प्रतिबाधमानस्य सस्वभावं दुःखमभ्युपगच्छतः तस्य पुनरुत्पादवैयर्थ्यात् तद्धेतुकल्पना-
वैयर्थ्यमेव, इत्येवं शून्यतां प्रतिबाधमानस्य समुदयोऽपि भवतो न युज्यते ॥ २२ ॥
स्वाभाविकमेव दुःखमभ्युपगच्छतो दुःखनिरोधोऽपि न युज्यते इति प्रतिपादयन्नाह —
न निरोधः स्वभावेन सतो दुःखस्य विद्यते ।
स्वभावपर्यवस्थानान्निरोधं प्रतिबाधसे ॥ २३ ॥
यदि हि स्वभावतो दुःखं स्यात्, तदा स्वभावस्यानपायित्वात् कुतोऽस्य निरोधत्वमिति ?
एवं स्वभावपर्यवस्थानात् स्वभावं गृहीत्वा प्रत्यवतिष्ठमानो दुःखनिरोधमपि प्रतिबाधसे ॥ २३ ॥
इदानीमार्यमार्गोऽपि सस्वभाववादिनो यथा नोपपद्यते तथा प्रतिपादयन्नाह —
स्वाभाव्ये सति मार्गस्य भावना नोपपद्यते ।
अथासौ भाव्यते मार्गः स्वाभाव्यं ते न विद्यते ॥ २४ ॥
यदि हि सस्वभावा भावा भवेयुः, तदा मार्गोऽपि सस्वभाव एवेति कृत्वा अभावित
एवासावस्ति । तस्य किं पुनर्भावनयेति ? एवम् —
स्वाभाव्ये सति मार्गस्य भावना नोपपद्यते ।
अथ अस्य मार्गस्य भावना अभ्युपगम्यते भवता, एवं तर्हि स्वभावता आर्यमार्गस्य न
स्यात्, कार्यत्वादित्यभिप्रायः ॥ २४ ॥
अपि च — दुःखस्य निरोधप्राप्त्यर्थं समुदयस्य च प्रहाणार्थं भावना मार्गस्येष्यते ।
पूर्वोक्तेन तु न्यायेन सस्वभाववादिनो भवतः —
यदा दुःखं समुदयो निरोधश्च न विद्यते ।
मार्गों दुःखनिरोधत्वात् कतमः प्रापयिष्यति ॥ २५ ॥
नास्त्येव असौ दुःखनिरोधः, यन्निरोधान्मार्गो भावितः सन् प्रापयिष्यति । तस्मादार्य-
मार्गोऽप्येवं नोपपद्यत इति । एवं सस्वभाववादिनः चतुर्णामार्यसत्यानामभावः प्राप्नोति ॥ २५ ॥
इदानीं दुःखादिपरिज्ञानादिकमपि यथा परस्य न संभवति, तथा प्रतिपादयन्नाह —

Page 222

२२२ मध्यमकशास्त्रे [२४. २६-
स्वभावेनापरिज्ञातं यदि तस्य पुनः कथम् ।
परिज्ञानं ननु किल स्वभावः समवस्थितः ॥ २६ ॥
यदि पूर्वं दुःखमपरिज्ञातस्वभावं तत् पश्चात् परिज्ञायत इति कल्प्यते, तदयुक्तम् । किं
कारणम् ? यस्मान्ननू किल स्वभावः समवस्थितः । यो हि स्वभावः, स किल लोके समवस्थितः,
नैवान्यथात्वमापद्यते, वह्नेरौष्ण्यवत् । यदा च स्वभावस्यान्यथात्वं नास्ति, तदा पूर्वमपरिज्ञात-
स्वभावस्य दुःखस्य पश्चादपि परिज्ञानं नोपपद्यत इति । अतो दुःखपरिज्ञानमपि न संभवति
॥ २६ ॥
यदा चैतद्दुःखपरिज्ञानमपि न संभवति, तदा -
प्रहाणसाक्षात्करणे भावना चैवमेव ते ।
परिज्ञावन्न युज्यन्ते चत्वार्यपि फलानि च ॥ २७ ॥
यदेतत् समुदयस्य प्रहाणं निरोधस्य च साक्षात्करणम् , ते एते द्वे प्रहाणसाक्षात्कारणे ।
या च मार्गस्य भावना, एषापि । एवमेव ते दुःखपरिज्ञानासम्भवान्न युज्यन्ते । समुदयस्य
स्वभावेनाप्रहीणस्य स्वभावस्यानपायित्वात् पश्चादपि प्रहाणं नोपपद्यते । एवं भावनासाक्षात्कारणेऽपि
योज्यम् । न च केवलं परिज्ञानादिकमेव न संभवति सस्वभाववादे, अपि च -
परिज्ञावन्न युज्यन्ते चत्वार्यपि फलानि च ।
यथा स्वभावेनापरिज्ञातस्य दुःखस्य परिज्ञानं न युक्तम्, एवं स्वभावेनाविद्यमानस्य पूर्वं
स्रोतआपत्तिफलस्य पश्चादस्तित्वं न संभवति । यथा स्रोतआपत्तिफलस्य, एवं सकृदागाम्यना-
गाम्यर्हत्फलानामभावो वेदितव्यः ॥ २७ ॥
न च केवलमेतानि फलानि परिज्ञावन्न युज्यन्ते, किं तर्हि अधिगमोऽप्येषां न युज्यत
इति प्रतिपादयन्नाह -
स्वभावेनानधिगतं यत्फलं तत्पुनः कथम् ।
शक्यं समधिगन्तुं स्यात्स्वभावं परिगृह्णतः ॥ २८ ॥
स्वभावस्याविजेनेनप्रकृतिकत्वाद्भावस्वभाववादमभ्युपगच्छतः पूर्वमनधिगतस्वभावानां पश्चा-
दप्यधिगमो नोपपद्यते ॥ २८ ॥
ततश्च -
फलाभावे फलस्था नो न सन्ति प्रतिपन्नकाः ।
संघो नास्ति न चेत्सन्ति तेऽष्टौ पुरुषपुद्गलाः ॥ २९ ॥
अभावाच्चार्यसत्यानां सद्धर्मोऽपि न विद्यते ।
धर्मे चासति संघे च कथं बुद्धो भविष्यति ॥ ३० ॥
अनयोश्च श्लोकयोः पूर्ववदेवार्थो वेदितव्यः ॥ २९-३० ॥
अपि च - सस्वभावाभ्युपगमे सति -

१ T स्वभावस्यान्यावर्तनात् for स्वभाव... प्रकृतिकत्वात्. २ T स्वभाववादाभ्युपगमे for सस्वभावाभ्युपगमे.

Page 223

-२४. ३५] आर्यसत्यपरीक्षा चतुर्विंशतितमं प्रकरणम् । २२३
अप्रतीत्यापि बोधिं च तव बुद्धः प्रसज्यते ।
अप्रतीत्यापि बुद्धं च तव बोधिः प्रसज्यते ॥ ३१ ॥
यदि हि स्वभावतो बुद्धो नाम कश्चिद् भावः स्यात्, स बोधिं सर्वज्ञज्ञानमप्रतीत्यापि
अनपेक्ष्यापि स्यात् ।
अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्र च ।
इति वचनात् । तथा विनापि बुद्धेन बोधिः स्यात्, अनपेक्ष्यापि बुद्धं निराश्रया बोधिः
स्यात् ॥ ३१ ॥
किं चान्यत् -
यश्चाबुद्धः स्वभावेन स बोधाय घटन्नपि ।
न बोधिसत्त्वचर्यायां बोधिं तेऽधिगमिष्यति ॥ ३२ ॥
इह हि बुद्धत्वात्पूर्वमबुद्धस्वभावस्य सतः पुद्गलस्य सत्यामपि बोधिसत्त्वचर्यायां बोध्यर्थं
घटमानस्यापि नैव बोधिः स्यात्, अबुद्धस्वभावस्य व्यावर्तयितुमशक्यत्वात् ॥ ३२ ॥
किं चान्यत् -
न च धर्ममधर्मं वा कश्चिज्जातु करिष्यति ।
किमशून्यस्य कर्तव्यं स्वभावः क्रियते न हि ॥ ३३ ॥
सति हि स्वभाववादाभ्युपगमे धर्माधर्मयोः करणं नोपपद्यते । किं हि अशून्यस्य
कर्तव्यम् ? न हि स्वभावस्याशून्यस्य कारणमुपपद्यते विद्यमानत्वात् ॥ ३३ ॥
किं चान्यत् -
विना धर्ममधर्मं च फलं हि तव विद्यते ।
धर्माधर्मनिमित्तं च फलं तव न विद्यते ॥ ३४ ॥
यदेतद्धर्माधर्मनिमित्तकमिष्टानिष्टफलम्, यदि तत् स्वभावतोऽस्ति, तद् विनापि
धर्माधर्माभ्यां स्यात् । यदा च विना धर्माधर्मं फलं तवास्ति, तदा धर्माधर्मजं फलं तव न
संभवति । धर्माधर्मोपार्जनवैयर्थ्यं स्यात्,
धर्माधर्मनिमित्तं च फलं तव न विद्यते । इति ।
अथ धर्माधर्मनिमित्तकं फलं भवतीति परिकल्प्यते, न तर्हि तत्फलमशून्यमिति
प्रतिपादयन्नाह -
धर्माधर्मनिमित्तं वा यदि ते विद्यते फलम् ।
धर्माधर्मसमुत्पन्नमशून्यं ते कथं फलम् ॥ ३५ ॥
शून्यमेवैतत्, प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वात्, प्रतिविम्बवत्, इत्यभिप्रायः ॥ ३५ ॥
अपि च । सर्वे एव ह्येते ‘गच्छ, कुरु, पच, पठ, तिष्ठ’ इत्येवमादयो लौकिका
व्यवहाराः प्रतीत्यसमुत्पन्नाः । तान् यदि सस्वभावानिच्छति भवान्, तदा भवता प्रतीत्यसमुत्पादो
बाधितो भवति । तद्वाधनाच्च सर्वे एव लौकिका व्यवहारा बाधिता भवन्तीति प्रतिपादयन्नाह-

ति(with anusvara on sa: संत्रस्यति)! Next word:संत्रासमापद्यते`!

Line R32:
भवति-इयमेषां धर्माणां साक्षात्क्रिया, इदं समुदयप्रहाणम्,, यदुदमेभ्यो धर्मेभ्योऽर्तीयना ।
Wait, look at line R32 very carefully:
भवति-इयमेषां धर्माणां साक्षात्क्रिया, इदं समुदयप्रहाणम्,, (two commas? Or one comma and one danda? Looks like a comma or double comma).
Then:
यदुदमेभ्यो or यदिमेभ्यो or यदुतेमेभ्यो?
Wait! Look at the letters:
य (ya)
द (da) with u? No, look at यदुदमेभ्यो:
Is it यदुतेमेभ्यो or यदिमेभ्यो?
Wait, compare with line R31: धर्मेभ्य अर्तीयते.
And line R32: धर्मेभ्योऽर्तीयना or धर्मेभ्योऽर्तीयते or धर्मेभ्योऽर्तीयना?
Wait, look at धर्मेभ्योऽर्तीयना:
ध (dha) र्मे (rme) भ्यो (bhyo) ऽ (avagraha) र्ती (rtī) य (

भवति - एषा सा निरोधसाक्षात्क्रिया। तस्यैवं भवति-यन्नूनमहं मार्गं भावयेयम्। स एको
रहोगतस्तान् धर्मान् मनसि कुर्वन् शमथं प्रतिलभते। तस्य तेन निर्वित्सहगतेन मनसिकारेण
शमथ उत्पद्यते। तस्य सर्वधर्मेषु चित्तं न प्रलीयते प्रतिवहति प्रत्युदावर्तते। तेभ्यश्चार्तीयते
जेहीयते, अनभिनन्दनाचित्तं समुत्पद्यते। तस्यैवं भवति-मुक्तोऽस्मि सर्वदुःखेभ्यः, न मम भूयः
उत्तरिं किंचिकरणीयम्, अर्हन्नस्मीत्यात्मानं संजानाति। स मरणकालसमये उत्पत्तिमात्मनो
देवेषु पश्यति। तस्य काङ्क्षा विचिकित्सा च भवति बुद्धबोधौ। स विचिकित्सामापतितः
कालगंतो महानिरयेषु प्रपतति। तत्कस्य हेतोः? यथापीदमनुपन्नान् सर्वधर्मान विकल्पयित्वा
तथागते विचिकित्सां विमतिमुत्पादयति॥
अथ खलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतो भगवन्तमेतदवो

२२८ मध्यमशास्त्रे [ २५. ३- -२५. ४] निर्वाणपरीक्षा पञ्चविंशतितमं प्रकरणम्। २२९
स्वभावेन हि व्यवस्थितानां क्लेशानां स्कन्धानां च स्वभावस्यानपायित्वात् कुतो निवृत्तिः, विद्यन्ते। न हि रज्जुः अन्धकारभावस्थायां स्वरूपतः सर्पोऽस्ति, सद्भूतसर्पवत् अन्धकारेऽपि
यतस्तन्निवृत्त्या निर्वाणं स्यादिति ? तस्मात् स्वभाववादिनां नैव निर्वाणमुपपद्यते । न च शून्यता- आलोकेऽपि कायचक्षुर्भ्यामग्रहणात् । कथं तर्हि संसारः इति चेत्, उच्यते। आत्मात्मीया-
वादिनः स्कन्धनिवृत्तिलक्षणं क्लेशनिवृत्तिलक्षणं वा निर्वाणमिच्छन्ति यतस्तेषामयं दोषः स्यादिति। सद्ग्रहग्रस्तानां बालपृथग्जनानामसत्स्वरूपा अपि भावाः सत्यतः प्रतिभासन्ते तैमिरिकाणामिव
अतः अनुपालम्भ एवायं शून्यवादिनाम् ॥ २ ॥ असत्केशमशकादय इवेति । आह-
5 यदि खलु शून्यतावादिनः क्लेशानां स्कन्धानां वा निवृत्तिलक्षणं निर्वाणं नेच्छन्ति, अस्तीति नास्तीति च कल्पनाप्रता- 5
किंलक्षणं तर्हि इच्छन्ति ? उच्यते - मेवं चरन्तान न दुःख शाम्यति । इति ।
अप्रहीणमसंप्राप्तमनुच्छिन्नमशाश्वतम् । अस्तीति भावसद्भावकल्पनावतां जैमिनी यकाणादकापिलादीनां वैभाषिकपर्यन्तानाम् । नास्तीति
अनिरुद्धमनुत्पन्नमेतन्निर्वाणमुच्यते ॥ ३ ॥ च कल्पनावतां नास्तिकानामपायतित्त्विनिष्ठानाम् । तदन्येषां च अतीतानागतसंस्थानां विज्ञाप्तिविप्र-
यद्धि नैव प्रहीयते रागादिवत्, नापि प्राप्यते श्रामण्यफलवत्, नाप्युच्छिद्यते स्कन्धादिवत्, युक्तसंस्काराणां नास्तिवादिनां तदन्यदस्तिवादिनाम्, परिकल्पितस्वभावस्य नास्तिवादिनाम्,
10 यच्चापि न नित्यमभ्युपगतम्, तत् स्वभावतोऽनिरुद्धमनुत्पन्नं च सर्वप्रपञ्चोपशमलक्षणं निर्वाणमुक्तम् । परतन्त्रपरिनिष्पन्नस्वभावयोरस्तिवादिनाम, एवमस्तिनास्तिवादिनामेवं चरतां न दुःखं संसारः 10
तत् कुतस्तस्मिन्निर्विशेषे निष्प्रपञ्चे क्लेशकल्पना येषां क्लेशानां प्रहाणान्निर्वाणं भवेत् ? कुतो वा शाम्यतीति । तथा-
B 522 स्कन्धकल्पना तत्र, येषां स्कन्धानां निरोधात् तद्भवेत् ? यावद्धि एताः कल्पनाः प्रवर्तन्ते, ताव- यथा शङ्कितेन विषसंज्ञ अभ्युपेति B 524
न्नास्ति निर्वाणाधिगमः, सर्वप्रपञ्चपरिक्षयादेव तदधिगमात् ॥ नो चापि कोष्ठ गन्तु आविष्ट पपद्यते ।
अथ स्यात्-यद्यपि निर्वाणे न सन्ति क्लेशाः, न चापि स्कन्धाः, तथापि निर्वाणादर्वाग् एवमेव बालुऽपगतो........
15 विद्यन्ते । ततस्तेषां परिक्षयान्निर्वाणं भविष्यतीति । उच्यते । त्यज्यतामयं ग्राहः, यस्मान्निर्वाणादर्वाक् ........ जायि म्रियते सदा अभूतो ॥ इति । 15
स्वभावतो विद्यमानानां न पुनरभावः शक्यते कर्तुम् । तस्मान्निर्वाणाभिलाषिणा त्याज्यैषा कल्पना । तदेवं न कस्यचिन्निवर्वाणे प्रहाणं नापि कस्यचिन्निरोध इति विज्ञेयम्। ततश्च सर्वकल्पना-
वक्ष्यति हि - क्षयरूपमेव निर्वाणम् । यथोक्तमार्यरत्नकवल्याम्-
निर्वाणस्य च या कोटिः कोटिः संसरणस्य च । न चाभावोऽपि निर्वाणं कुत एवास्य भावना ।
न तयोरन्तरं किंचित्सुसूक्ष्ममपि विद्यते ॥ इति । भावाभावपरामर्शक्षयो निर्वाणमुच्यते ॥
(म० शा०-२५-२०) इति ॥ ३ ॥ 20
20 तदेवं निर्वाणे न कस्यचित् प्रहाणं नापि कस्यचिन्निरोध इति विज्ञेयम् । ततश्च ये तु सर्वकल्पनोपशमरूपं निर्वाणमप्रतिपद्यमानाः भावाभावतदुभयानुभयरूपं निर्वाणं
निरवशेषकल्पनाक्षयरूपमेव निर्वाणम् । उक्तं च भगवता- परिकल्पयन्ति, तान् प्रति उच्यते -
निर्वृति धर्मोण न अस्ति धर्मा भावस्तावन्न निर्वाणं जरामरणलक्षणम् ।
ये नेह अस्ती न ते जातु अस्ति । प्रसज्येतास्ति भावो हि न जरामरणं विना ॥ ४ ॥
अस्तीति नास्तीति च कल्पनाप्रता- तत्रैके भावतो निर्वाणमभिनिविष्ठा एवमाचक्षते - इह क्लेशकर्मजन्मसंतानप्रवृत्तित्तनियत- 25 B 525
52 मेवं चरन्तान न दुःख शाम्यति ॥ इति । रोधभूतो जलप्रवाहोरोधभूतसेतुस्थानीयो निरोधात्मकः पदार्थः, तन्निर्वाणम् । न च अविद्यमान-
[समाधिराजसूत्र-९०२६ ] स्वभावो धर्मः एवं कार्यकारी दृश्यते । ननु च योऽस्या नन्दीरागसहगतायास्तृष्णायाः क्षयो विरागो
अस्या गाथाया अयमर्थः - निर्वृतौ निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ धर्माणां क्लेशकर्म- निरोधो निर्वाणमित्युक्तम्, न च क्षयमात्रं भावो भवितुमर्हति । तथा -
जन्मलक्षणानां स्कन्धानां वा सर्वथा अस्तंगमादस्तित्वं नास्ति, एवं च सर्ववादिनामभिमतम् । ये प्रद्योतस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य चेतसः ।
B 523 तर्हि धर्मा इह निर्वृतौ न सन्ति, प्रदीपोदयादन्यक्कारोपलव्धरज्जुसर्पभयादिवत्, न ते जातु
अस्ति, न ते धर्माः क्लेशकर्मजन्मादिलक्षणाः कस्मिंश्चित काले संसारावस्थायामपि तत्त्वतो १. This work is attributed to नागार्जुन in नामसंगीतीटीका where this very stanza is
quoted,
१ The reading in समाधिराजसूत्र is निर्वृति. Some Mss. read निवृत्ति. I have adopted
the text as it is given by चन्द्रकीर्ति.

पृष्ठम् २३०

इत्युक्तम् । न च प्रद्योतस्य निवृत्तिर्भाव इत्युपपद्यते । उच्यते । नैतदेवं विज्ञेयं
तृष्णायाः क्षयः तृष्णाक्षयः इति । किं तर्हि तृष्णायाः क्षयोऽस्मिन्निति निर्वाणाख्ये धर्मे सति
भवति, स तृष्णाक्षय इति वक्तव्यम् । प्रदीपश्च दृष्टान्तमात्रम् । तत्रापि यस्मिन् सति चेतसो
विमोक्षो भवतीति वेदितव्यमिति ॥
एवं भावे निर्वाण व्यवस्थापिते आचार्यो निरूपयति—भावस्तावन्न निर्वाणम् । किं
कारणम् ? यस्माज्जरामरणलक्षणं प्रसज्येत, भावस्य जरामरणलक्षणाव्यभिचारित्वात् । ततश्च
निर्वाणमेव तन्न स्यात्, जरामरणलक्षणत्वाद्विज्ञानवत्, इत्यभिप्रायः ॥
तामेव च जरामरणलक्षणव्यभिचारितां स्पष्टयन्नाह— अस्ति भावो हि न जरामरणं
विनेति । यो हि जरामरणरहितः, स भाव एव न संभवति, खपुष्पवत्, जरामरणरहितत्वात् ॥ ४ ॥
किं चान्यत्—
भावश्च यदि निर्वाणं निर्वाणं संस्कृतं भवेत् ।
नासंस्कृतो हि विद्यते भावः कचन कश्चन ॥ ५ ॥
यदि निर्वाणं भावः स्यात्, तदा तन्निर्वाणं संस्कृतं भवेत्, विज्ञानादिवत् भावत्वात् । यस्तु
असंस्कृतः, नासौ भावः, तद्यथा खरविषाणवदिति व्यतिरेकमुपदर्शयन्नाह —
नासंस्कृतो हि विद्यते भावः कचन कश्चन ।
क्वचनेत्यधिकरणे देशे काले सिद्धान्ते वा । कश्चनेत्याधेये । आध्यात्मिको बाह्यात्मिको
वेत्यर्थः ॥ ५ ॥
किं चान्यत् —
भावश्च यदि निर्वाणमनुपादाय तत्कथम् ।
निर्वाणं नानुपादाय कश्चिद् भावो हि विद्यते ॥ ६ ॥
यदि भवन्मतेन निर्वाणं भावः स्यात्, तदुपादाय भवेत्, स्वकारणसामग्रीमाश्रित्य
भवेदित्यर्थः । न चैवमुपादाय निर्वाणमिष्यते, किं तर्हि अनुपादाय । तद्यदि भावो निर्वाणमनुपा-
दाय, तत् कथं निर्वाणं स्यात् ? नैव अनुपादाय स्यात्, भावत्वात्, विज्ञानादिवत् । व्यतिरेक-
कारणमाह — नानुपादाय कश्चिद्भावो हि विद्यते इति ॥ ६ ॥
अत्राह — यदि भावो हि न निर्वाणम्, यथोदितदोषप्रसङ्गात्, किं तर्हि अभाव एव
निर्वाणम्, क्लेशजन्मनिवृत्तिमात्रत्वादिति ? उच्यते । एतदप्ययुक्तम्, यस्मात्—
यदि भावो न निर्वाणमभावः किं भविष्यति ।
निर्वाणं यत्र भावो न नाभावस्तत्र विद्यते ॥ ७ ॥
यदि भावो निर्वाणं नेष्यते, यदि निर्वाणं भाव इति नेष्यते, तदा किमभावो भविष्यति
निर्वाणम् ? अभावोऽपि न भविष्यतीत्यर्थः । क्लेशजन्मनोरभावो निर्वाणमिति चेत्, एवं तर्हि

पादटिप्पणी:
१ T वेदितव्यम् for वक्तव्यम्.

पृष्ठम् २३१

क्लेशजन्मनोरनित्यता निर्वाणमिति स्यात् । अनित्यतैव हि क्लेशजन्मनोरभावो नान्यत्, इत्यतः
अनित्यतैव निर्वाणं स्यात् । न चैतदिष्टम्, अयत्नेनैव मोक्षप्रसङ्गादित्युक्तमेवैतत् ॥ ७ ॥
किं चान्यत्—
यद्यभावश्च निर्वाणमनुपादाय तत्कथम् ।
निर्वाणं न ह्यभावोऽस्ति योऽनुपादाय विद्यते ॥ ८ ॥
तत्र अभावः अन

२३२ मध्यमशास्त्रे [ १८. १०-
मिति व्यवस्थाप्यते । न च अप्रवृत्तिमात्रं भावोऽभावो वेति परिकल्पयितुं पार्यत इति। एवं न
भावो नाभावो निर्वाणम् ॥
अथवा । येषां संस्काराः संसरन्तीति पक्षः, तेषां प्रतीत्य प्रतीत्य य उत्पाद्यश्च विनाशश्च,
सोऽप्रतीत्याप्रवर्तमानो निर्वाणमिति कथ्यते । येषां तु पुद्गलः संसरति, तेषां तस्य नित्यानित्यत्वेना-
B 530 5 वाच्यस्य तत्तदुपादानमाश्रित्य य आजवंनवीभावः स उपादाय प्रवर्तते, स एवोपादायोपादाय
प्रवर्तमानः सन्निदानीमनुपादायाप्रवर्तमानो निर्वाणमिति व्यपदिश्यते । न च संस्काराणां
पुद्गलस्य वा अप्रवृत्तिमात्रकं भावोऽभावो वेति शक्यं परिकल्पयितुम् । इत्यतोऽपि न भावो नाभावो
निर्वाणमिति युज्यते ॥ ९ ॥
किं चान्यत् –
10 प्रहाणं चाब्रवीच्छास्ता भवस्य विभवस्य च ।
तस्मान्न भावो नाभावो निर्वाणमिति युज्यते ॥ १० ॥
तत्र सूत्र उक्तम्- ये केचिद्भिक्षवो भवेन भवस्य निःसरणं पर्येषन्ते विभवेन वा,
अपरिज्ञानं [ तं ? ] ततेषामिति । उभयं ह्येतत् परित्याज्यं भवे तृष्णा विभवे तृष्णा च । न
चैतन्निर्वाणं प्रहातव्यमुक्तं भगवता, किं तर्हि अप्रहातव्यम् । तद्यदि निर्वाणं भावरूपं
15 स्यादभावरूपं वा, तदपि प्रहातव्यं भवेत् । न च प्रहातव्यम् ।
तस्मान्न भावो नाभावो निर्वाणमिति युज्यते ॥
येषामपि क्लेशजन्मनोस्तत्राभावान्नाभावरूपं निर्वाणं स्वयं च भावरूपत्वाद्भावरूपमित्युभय-
रूपम्, तेषामुभयरूपमिति निर्वाणं नोपपद्यते, इति प्रतिपादयन्नाह –
B 531 भवेद्भावो भावश्च निर्वाणमुभयं यदि ।
20 भवेद्भावो भावश्च मोक्षस्तच्च न युज्यते ॥ ११ ॥
यदि भावाभावोभयरूपं निर्वाणं स्यात्, तदा भावश्च अभावश्च मोक्ष इति स्यात् । ततश्च
यः संस्काराणामात्मलाभः तस्य च विगतः, स एव मोक्षः स्यात् । न च संस्कारा एव मोक्ष इति
युज्यते । अत एवाह – तच्च न युज्यते इति ॥ ११ ॥
किं चान्यत् –
25 भवेद्भावो भावश्च निर्वाणमुभयं यदि ।
नानुपादाय निर्वाणमुपादायोभयं हि तत् ॥ १२ ॥
यदि भावाभावरूपं निर्वाणं स्यात्, तदा हेतुप्रत्ययसामग्रीमुपादाय आश्रित्य भवेत्, न
अनुपादाय । किं कारणम् ? यस्मादुपादायोभयं हि तत् । भावमुपादाय अभावः, अभावं
चोपादाय भावः, इति कृत्वा उभयमेतद् भावं च अभावं च उपादायैव भवति, न अनुपादाय ।
30 एवं निर्वाणं भवेद् भावाभावरूपम् । न चैतदेवम्, इति न युक्तमेतत् ॥ १२ ॥
१ The Pali text corresponding to it is उदान, iii. 10.
-२५. १६] निर्वाणपरीक्षा पञ्चविंशतितमं प्रकरणम् । २३३
किं चान्यत् –
भवेद्भावो भावश्च निर्वाणमुभयं कथम् ।
असंस्कृतं च निर्वाणं भावाभावौ च संस्कृतौ ॥ १३ ॥
भावो हि स्वहेतुप्रत्ययसामग्रीसंभूतत्वात् संस्कृतः । अभावोऽपि [ भावं ] प्रतीत्य B 532
संभूतत्वात्, जातिप्रत्ययजरामरणवचनाच्च संस्कृतः । तद्यदि भावाभावस्वभावं निर्वाणं स्यात्, तदा 5
न असंस्कृतम, [ किं तु ] संस्कृतमेव । यस्मान्न च संस्कृतमिष्यते, तस्मान्न भावाभावस्वरूपं
निर्वाणं युज्यते ॥ १३ ॥
अथापि स्यात् – नैव हि निर्वाणं भावाभावस्वरूपम, किं तर्हि निर्वाणे भावाभावान्विति ।
एवमपि न युक्तम् । कुतः ? यस्मात् –
भवेद्भावो भावश्च निर्वाणे उभयं कथम् । 10
[ तयोरेकत्र नास्तित्वमालोकतमसोर्र्यथा ] ॥ १४ ॥
भावाभावयोरपि परस्परविरुद्धयोरेकत्र निर्वाणे नास्ति संभव इति, अतः,
भवेद्भावो भावश्च निर्वाणे उभयं कथम् ।
नैव भवेदित्यभिप्रायः ॥ १४ ॥
इदानीं यथा नैव भावो नैवाभावो निर्वाणं युज्यते, तथा प्रतिपादयन्नाह – 15
नैवाभावो नैव भावो निर्वाणमिति याऽञ्जना ।
अभावे चैव भावे च सा सिद्धे सति सिध्यति ॥ १५ ॥
यदि हि भावो नाम कश्चित् स्यात्, तदा तत्प्रतिषेधेन नैव भावो निर्वाणमित्येषा B 533
कल्पना, यदि कश्चिदभावः स्यात्, तदा तत्प्रतिषेधेन नैवाभावो निर्वाणं स्यात्। यदा च भावाभावावेव
न स्तः, तदा तत्प्रतिषेधोऽपि नास्तीति । तस्मान्नैव भावो नैवाभावो निर्वाणमिति या कल्पना, 20
सापि नोपपद्यत एव । इति न युक्तमेतत् ॥ १५ ॥
किं चान्यत् –
नैवाभावो नैव भावो निर्वाणं यदि विद्यते ।
नैवाभावो नैव भाव इति केन तदज्यते ॥ १६ ॥
यदि एतन्निर्वाणं नैवाभावरूपं नैव भावरूपमस्तीति कल्प्यते, केन तदानीं तदित्यंविधं 25
नोभयरूपं निर्वाणमस्तीति अज्र्यते गृह्यते प्रकाश्यते वा ? किं तत्र निर्वाणे कश्चिदेवंविधः प्रति-
पत्तास्ति, अथ नास्ति? यदि अस्ति, एवं सति निर्वाणेऽपि तवात्मा स्यात् । न चेष्टम्,
निष्पादानस्यात्मनोऽस्तित्वाभावात् । अथ नास्ति, केनैतदित्थंविधं निर्वाणमस्तीति परिच्छिद्यते ?
संसारावस्थितः परिच्छिनत्तीति चेत्, यदि संसारावस्थितः परिच्छिनत्ति, स किं विज्ञानेन
परिच्छिनत्ति, उत ज्ञानेन ? यदि विज्ञानेनेति परिकल्प्यते, तन्न युज्यते । किं कारणम् ? 30
१. This line of the Kārikā is missing in Mss. as also in the Tibetan transla-
tion, but is given in the translation of the text of Kārikās found in Mdo, XVII
and is also cited in the Madhyamakāvatāra by Candrakīrti. Poussin reads
न तयोरेकत्रास्तित्वम्.
म. ३०

..." -> wait, "अ" then "न" or "व्य"?
Look at the first akshara:
It is "अ", then "न" with something? Or "नज्यमानम्"?
Wait, in Poussin: "anajyamānam" or "avyajyamānam"?
Look at the print: "अनज्यमानमप्रकाशयमानमगृह्यमाणं" - wait, look at the letter:
It is "अ" followed by "न" with a loop below, or "नज्य"?
Wait, "न" has a horizontal line, then vertical down, and attached to it is "ज्य": "नज्यमानम्" or "व्यज्यमानम्"?
Wait, look at 'व्य' in line 6 "सर्वथा यथा च निर्वाणे": 'व्य' is not there. Look at line 14: "एतद्द्वयस्याभावात्": 'द्व' has similar shape.
Wait, in Poussin p. 534:
"anajyamānam aprakāśayamānam agṛhyamāṇaṃ tad evam astīti na yujyate || 16 ||"
Wait, some editions have "anajyamānam" (from anj - to manifest).
Here it clearly is printed: "अनज्यमानमप्रकाशयमानमगृह्यमाणं"!

Line 6:
"सर्वथा यथा च निर्वाणे एताश्वतस्रः कल्पना न संभवन्ति, एवं निर्वाणाधिग

२३६ मध्यमशास्त्रे [२५. २४-
B 538 स एवं सति व्यर्थ एव जायते । उच्यते – यदि कश्चिद्धर्मो नाम स्वभावरूपतः स्यात्, केचिच्च
सत्त्वास्तस्य धर्मस्य श्रोतारः स्युः, कश्चिद्वा देशिता बुद्धो भगवानात्मभावस्वभावः स्यात्,
स्यादेतदेवम् । यदा तु –
5 सर्वोपलम्भोपशमः प्रपञ्चोपशमः शिवः ।
न क्वचित्कस्यचित्कश्चिद्धर्मो बुद्धेन देशितः ॥ २४ ॥
तदा कुतोऽस्माकं यथोक्तदोषप्रसङ्गः ? इह हि सर्वेषां प्रपञ्चानां निमित्तानां य उपशमोऽ-
प्रवृत्तिस्तन्निर्वाणम् । स एव चोपशमः प्रकृत्यैवोपशान्तत्वाच्छिवः । वाचामप्रवृत्तेर्वा प्रपञ्चोपशमश्चित्त-
स्याप्रवृत्तेः शिवः । क्लेशानामप्रवृत्त्या वा जन्मनोऽप्रवृत्त्या शिवः । क्लेशप्रहाणेन वा प्रपञ्चोपशमो
निरवशेषवासनाप्रहाणे शिवः । ज्ञेयानुपलब्ध्या वा प्रपञ्चोपशमो ज्ञानानुपलब्ध्या शिवः । यदा
10 चैवं बुद्धा भगवन्तः सर्वप्रपञ्चोपशान्तरूपे निर्वाणे शिवेऽस्थानयोगेन नमसीव हंसराजाः स्थिताः
स्वपुण्यज्ञानसंभारपक्षपातवाते वातगगने वा गगनस्याकिंचनत्वात्, तदा सर्वनििमत्तानुपलम्भान्न
B 539 क्वचिद्देवेषु वा मनुष्येषु वा न कस्यचिद्देवस्य वा मनुष्यस्य वा न कश्चिद्धर्मः सांकलेशिको वा
वैयवदानिको वा देशित इति विज्ञेयम् । यथोक्तमार्यतथागतगुह्यसूत्रे – “यां च रात्रिं शान्तमते
तथागतोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धः, यां च रात्रिमुपादाय परिनिर्वास्यति, अत्रान्तरे तथागते-
15 नैकल्पक्षरं नोदाहृतं न व्याहृतं नापि प्रव्याहरति नापि प्रव्याहरिष्यति । अथ च यथाधिमुक्ताः
सर्वसत्त्वा नानाधातवाशयास्तां तां विविधां तथागतवाचं निश्चरन्तीं संजानन्ति । तेषामेवं पृथक्
पृथग्भवति – अयं भगवानस्मभ्यमिमं धर्मं देशयति, वयं च तथागतस्य धर्मदेशनां शृणुमः । तत्र
तथागतो न कल्पयति न विकल्पयति । सर्वकल्पविकल्पजालवासनाप्रपञ्चविगतो हि शान्तमते
तथागतः” । इति विस्तरः ॥
20 तथा –
अवाचऽनक्षराः सर्वशून्याः शान्तादिनिर्मलाः ।
य एवं जानति धर्मान् कुमारो बुद्ध सोच्यते ॥
यदि तर्ह्येवं न क्वचित्कस्यचित्कश्चिद्धर्मो बुद्धेन देशितः, तत्कथमिमे एते विचित्राः
प्रवचनव्यवहाराः प्रज्ञायन्ते ? उच्यते । अविद्यानिद्रानुगतानां देहिनां स्वप्नायमानानामिव
25 स्वविकल्पाम्युदय एषः— अयं भगवान् सकलत्रिभुवनसुरासुरनरनाथः इमं धर्ममस्मभ्यं देशयतीति ।
यथोक्तं भगवता—
B 540 तथागतो हि प्रतिबिम्बभूतः
कुशलस्य धर्मस्य अनास्रवस्य ।
नैवात्र तथता न तथागतोऽस्ति
बिम्बं च संदृश्यति सर्वलोके ॥ इति ।

-२५. २४] निर्वाणपरीक्षा पञ्चविंशतितमं प्रकरणम् । २३७
एतच्च तथागतवाग्गुह्यपरिवर्ते विस्तरेण व्याख्यातम् । ततश्च निर्वाणार्थं धर्मदेशनाया
अभावात् कुतो धर्मदेशनायाः सद्भावेन निर्वाणस्यास्तित्वं भविष्यति ? तस्मान्निर्वाणमपि नास्तीति
सिद्धम् । उक्तं च भगवता –
अनिर्वाणं हि निर्वाणं लोकनाथेन देशितम् ।
आकाशेन कृतो ग्रन्थिराकाशेनैव मोचितः ॥ इति । 5
तथा–न तेषां भगवन् संसारसमतिक्रमो ये निर्वाणं भावतः पर्येषन्ते । तत्कस्य हेतोः ?
निर्वाणमिति भगवन् यः प्रशमः सर्वनििमत्तानामुपरतिः सर्वेङ्गितसमिङ्गितानाम् । तदिमे
भगवन् मोहपुरुषा ये स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्य तीर्थिकदृष्टौ निपतिता निर्वाणं भावतः पर्येषन्ते B 541
तद्यथा तिलेभ्यस्तैलं क्षीरात्सर्पिः । अत्यन्तपरिनिर्वृतेषु भगवन् सर्वधर्मेषु ये निर्वाणं मार्गन्ति
तानहमाभिमानिकान् तीर्थिकानिति वदामि । न भगवन् योगाचारः सम्यक् प्रतिपन्नः 10
कस्यचिद्धर्मस्योत्पादं वा निरोधं वा करोति, नापि कस्यचिद्धर्मस्य प्राप्तिमिच्छति नाभिसमियमिति
विस्तरः ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
निर्वाणपरीक्षा नाम पञ्चविंशतितमं प्रकरणम् ॥
१ T om. आभिमानिकान्.

" = "कर्म" (nom/acc singular is 'कर्म', not 'कर्मम्'!).
Wait, can "कर्मम्" exist in Buddhist Hybrid Sanskrit?
Wait, what if the word is NOT "यथाकर्म"? What if it IS "यथास्वमपेक्ष्योपजायन्ते"?
WAIT! Look at "यथास्वम्":
Does it have three syllables: य - था - स्वम्?
Count the letters before 'मपेक्ष्यो':
Letter 1: य
Letter 2: था
Letter 3: स्व? Wait, is letter 3 'स्व' or 'क'?
Wait, what if it's "यथाक्रममपेक्ष्योपजायन्ते"?
"क्रमम्" + "अपेक्ष्य" = "क्रममपेक्ष्य"!
YATHĀKRAMAM!
य (1)
था (2)
क्र (3)
म (4)
म् (5) -> attached to अ = म (6)
पे (7)
क्ष्यो (8)
प (9)
जा (10)
य (11)
न्ते (12)
"यथाक्रममपेक्ष्योपजायन्ते"!
YES! "यथाक्रमम्" (in due order, respectively) + "अपेक्ष्य" (depending on...) + "उपजायन्ते"!
WAIT, does "यथाक्रममपेक्ष्य" make sense?
Look at the characters of "यथाक्रममपेक्ष्योपजाय

पृष्ठ २४०

२४० मध्यमकशास्त्रे [२६. २-
सहैव पुनरुद्भूतिर्न युक्ता रागरक्तयोः ।
भवेतां रागरक्तौ हि निरपेक्षौ परस्परम् ॥
नैकत्वे सहभावोऽस्ति न तेनैव हि तत्सह ।
पृथक्त्वे सहभावोऽथ कुत एव भविष्यति ॥
एवं रक्तेन रागस्य सिद्धिर्न सह नासह ।
रागवत्सर्वधर्माणां सिद्धिर्न सह नासह ॥
[म० शा० - ६.३, ४, १०]
इति प्रतिषेधात् कुतः समानकालता भावानां मरणभवोपपत्तिभवयोरिति ? अतः सहभावो विनेय-
जनबोधानुरोधप्रवृत्त एवेति लक्ष्यते । तेन नैकस्मिन्नेव क्षणे नामोन्नामौ तुलायाः संभवतः
नामोन्नामयोः कालभेदात् । बलवत्पुरुषाच्छोटामात्रेण पञ्चषष्टिः क्षणा अतिक्रामन्तीति पाठात्,
उत्पलपत्रशतसहस्रवेधवत् सूच्यग्रेणेति । तथापि अत्र उत्पलपत्रशतसहस्रवेधः सूच्यग्रेण क्रमशो
वेधोऽवसेयः क्षणानामतिसूक्ष्मत्वात् । एकक्षणेन श्लोकाक्षरपदोदाहरणवत् ॥
किं च -
अनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदंमशाश्वतम् ।
अनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गमम् ॥
यः प्रतीत्यसमुत्पादं प्रपञ्चोपशमं शिवम् ।
[म० शा० - १.१ - २]
इति पाठादुत्पादनिरोधयोरसंभव एव प्रतिपादितः शास्त्रे मध्यमके । आगमसूत्रेषु-
अविनाशमनुत्पन्नं धर्मधातुसमं जगत् ।
सत्त्वधातुं च देशेति एषा लोकानुवर्तना ॥
त्रीषु अध्वसु सत्वानां प्रकृतिं नोपलभ्यति ।
सत्त्वधातुं च देशेति एषा लोकानुवर्तना ॥ इत्यादि ।
तथा -
फेनपिण्डोपमं रूपं वेदना बुद्बुदोपमा ।
मरीचिसदृशी संज्ञा संस्काराः कदलीनिभाः ।
मायोपमं च विज्ञानमुक्तमादित्यबन्धुना ॥
एवं धर्मान् वीक्षमाणो भिक्षुरारब्धवीर्यवान् ।
दिवा वा यदि वा रात्रौ संप्रजानन् प्रतिस्मृतः ।
प्रतिविध्येत्पदं शान्तं संस्कारोपशमं शिवम् ॥ इति ।
एताश्च गाथाः सर्वनिकायशास्त्रसूत्रेषु पठ्यन्ते । अतः फेनपिण्डादीनां हेतुप्रत्ययसामग्रीं
प्राप्य प्रतीत्य समुत्पन्नानां सारवस्तुविगतानां कुतः क्षणिकाक्षणिकचिन्तेति ? महायानसूत्रेषु च -
सुपिनोपमा भवगती सक्रला
न हि कश्चि जायति न चो म्रियते ।

पृष्ठ २४१

-२६. २] द्वादशाङ्गपरीक्षा षड्विंशतितमं प्रकरणम् । २४१
न च कर्म नश्यति कदाचि कृतं
फलु देति कृष्णशुभ संसरतो ॥
न च शाश्वतं न च उच्छेद पुनो
न च कर्मसंचयु न चापि स्थितिः ।
न च सोऽपि कृत्व पुनरास्पृशती
न च अन्यु कृत्व पुन वेदयते ॥
[समाधिराजसूत्र-२९.१३-१६]
यथा कुमारी सुपिनान्तरस्मिं
स्वपुत्र जातं च मृतं च पश्यति ।
जातेऽतितुष्टा मृति दौर्मनस्यिता
तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ॥
[समाधिराजसूत्र-९.१७]
यथैव ग्रामान्तरि लेखदर्शनात्
क्रियाः प्रवर्तन्ति पृथक् शुभाशुभाः ।
न लेखसंक्रान्ति गिराय विद्यते
तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ॥
[समाधिराज-९.७]
मुद्राप्रतिमुद्र दृश्यते
मुद्रसंक्रान्ति न चोपलभ्यते ।
न च तत्र न चैव सान्यतो
एवं संस्कारऽनुच्छेदशाश्वताः ॥
बीजस्य सतो यथाङ्कुरो
न च यो बीजु स चैव अङ्कुरो ।
न च अन्यु ततो न चैव तत्
एवमनुच्छेद अशाश्वत धर्मता ॥
यथ मुञ्ज प्रतीत्य बल्वजं
रज्जु व्यायामबलेन वर्तिता ।
घटियन्त्र सचक्र वर्तते
तेषु एकैकेषु नास्ति वर्तना ॥
तथ सर्वभवाङ्गवर्तिनी
अन्यमन्योपचयेन निश्रिता ।
एकैकेषु तेषु वर्तनी
पूर्वमपरान्ततु नोपलभ्यते ॥
[ललितविस्तर-१३.१००-१०३, १०४]

२४२ मध्यमकशास्त्रे [ २६. ३-
अत एवोक्तमाचार्यार्यनागार्जुनपादैः-
स्वाध्यायदीपमुद्रादर्पणघोषार्ककान्तबीजाद्यैः ।
स्कन्धप्रतिसंधिरसंक्रमश्च विद्वद्भिरुपधार्यौ ॥ इति ।
शतकशास्त्रे च आर्यदेवपादैर्महाबोधिचर्यास्थिरप्रस्थानस्थितैः-
अलातचक्रनिर्माणस्वप्नमायाम्बुचन्द्रकैः ।
धूमिकान्तःप्रतिश्रुत्कामरीच्यभ्रैः समो भवः ॥ इति ॥
[ चतुःशतक - १३.२५ ]
तदेवं बिम्बप्रतिबिम्बादिन्यायेन मातुः कुक्षौ विज्ञाने संमूर्च्छिते विज्ञानप्रत्ययं नामरूपं
निष्षिच्यते, क्षरति प्रादुर्भवतीत्यर्थः । यदि इह गतौ विज्ञानं न संमूर्च्छितं स्यात्, तदा
नामरूपाप्रादुर्भावो न स्यात् ।
सचेदानन्द विज्ञानं मातुः कुक्षिं नावक्रामेत, न तत् कललं कललत्वाय संवर्तेत ।
इति वचनात् ॥ २ ॥
तदेवम्-
निष्षिक्ते नामरूपे तु षडायतनसंभवः ।
दुःखोत्पत्त्या आयद्वारभावेन दर्शनश्रवणघ्राणरसरस्पर्शनमनआख्यं षडायतनं नामरूपहेतुकमुप-
जायते । स चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयान्यभिनिविशते, अभिनिविष्टः सन् रागजं द्वेषजं
मोहजं कर्म करोतीत्यादिना दुःखोत्पत्तावायद्वारत्वं षण्णामायतनानाम् । तदेवं संभूते षडायतने
उत्तरकालम्-
षडायतनमागम्य संस्पर्शः संप्रवर्तते ॥३॥
कः पुनरयं संस्पर्शः, कथं वा संप्रवर्तते इति प्रतिपादयन्नाह-
चक्षुः प्रतीत्य रूपं च समन्वाहारमेव च ।
नामरूपं प्रतीत्यैवं विज्ञानं संप्रवर्तते ॥४॥
संनिपातस्त्रयाणां यो रूपविज्ञानचक्षुषाम् ।
स्पर्शः सः
चक्षुरिन्द्रियं प्रतीत्य रूपाणि च समन्वाहारं च प्रतीत्य मनस्कारं विषयादिविलक्षणं
समनन्तरप्रत्ययं विज्ञानबीजभूतं चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते । तत्र चक्षुश्च रूपायतनं च रूपम् । सम-
न्वाहारश्चतुःस्कन्धलक्षणं नाम । तदेतत्त्रयं प्रतीत्योत्पद्यमानं चक्षुर्विज्ञानं नामरूपं प्रतीत्योत्पद्यते ।
तदेवमेषामिन्द्रियविषयविज्ञानानां त्रयाणां यः संनिपातः सहोत्पादः अन्योन्योपकारेण तुल्यं या
प्रवृत्तिः, स स्पृष्टिलक्षणः स्पर्शः । तत उत्तरकालम्-
तस्मात्स्पर्शाच्च वेदना संप्रवर्तते ॥५॥
इष्टानिष्टोभयविपरीतविषयानुभूतिर्विविधानुभवो वेदनं वित्तिर्वेदनेत्युच्यते । दुःखा सुखा
अदुःखासुखा च त्रिविधा । यथा चैषां रूपविज्ञानचक्षुषां त्रयाणां संनिपातलक्षणं स्पर्शमागम्य
१ T resumes the translation from here. २ T om. from स चक्षुषा down to °मायतनानाम्.
-२६. ८ ] द्वादशाङ्गपरीक्षा षड्विंशतितमं प्रकरणम् । २४३
वेदना उक्ता, एवं शेषेन्द्रियविषयविज्ञानत्रयसंनिपातलक्षणस्पर्शहेतुका वेदना व्याख्येया ॥ ५ ॥
तत उत्तरकालम्-
वेदनाप्रत्यया तृष्णा
संप्रवर्तते इति वर्तते । वेदना प्रत्ययो यस्यास्तृष्णायाः सा वेदनाप्रत्यया । किंविषया पुनः सा
तृष्णा ? वेदनाविषयैव । किं कारणम् ? यस्मादसौ तृष्णालुः
वेदनार्थं हि तृष्यते ।
वेदनानिमित्तमेव अभिलाषं करोतीत्यर्थः । कथं कृत्वा ? यदि तावत् सुखा वेदना
अस्योपजायते, स तस्याः पुनः पुनः संयोगार्थं परितृष्यते । अथ दुःखा, तदा तस्या
विसंयोगार्थं परितृष्यते । अथ अदुःखासुखा, तस्या अपि नित्यमपरिनैशार्थं परितृष्यते । स एवम्-
तृष्यमाण उपादानमुपादत्ते चतुर्विधम् ॥ ६॥
स एवं वेदनास्र्वभिनिविष्टः सक्तः तृष्णाप्रत्ययं कामदृष्टिशीलव्रतात्मवादोपादानाख्यं
चतुर्विधं कर्माक्षेपकारणं परिगृह्णाति । तदेवमस्य तृष्णाप्रत्ययमुपादानं भवति ॥ ६ ॥
तत उत्तरकालम्-
उपादाने सति भव उपादातुः प्रवर्तते ।
स्याद्धि यद्यनुपादानो मुच्येत न भवेद्भवः ॥ ७॥
पञ्च स्कन्धाः स च भवः
चतुर्विधस्य यथोक्तस्य उपादानस्य उपादाता ग्रहीता उत्पादयिता । तस्य उपादातुः
उपादानप्रत्ययो भवः उपजायते । किं कारणम् ? यस्मात्, यो हि अनुत्पादितवेदनातृष्णः
प्रतिसंख्यानबलेन तृष्णामस्वीकुर्वन्, चतुर्विधमुपादानं प्रविहाय उपादाता अमलाद्वयज्ञानसंमुखी-
भावात् स्याद्धि यद्यनुपादानो मुच्येत सः । तदानीं तस्य न भवेद्भवः ॥
कः पुनरयं भवः ? पञ्च स्कन्धाः स च भवः । यः उपादानात् प्रवर्तते, स पञ्चस्कन्ध-
स्वभावो वेदितव्यः । त्रिविधमपि कायिकं वाचिकं मानसिकं च कर्म भवत्यस्मादनागतं स्कन्ध-
पञ्चकं भवः इति व्यपदिश्यते । तत्र कायिकं वाचिकं कर्म रूपस्कन्धस्वभावं कर्मविज्ञप्तित्वात् ।
मानसं तु चतुःस्कन्धस्वभावमिति । एवं स भवः पञ्च स्कन्धा इति विज्ञेयम् । तस्मात्-
भवाज्जातिः प्रवर्तते ।
अनागतस्कन्धोत्पादो जातिः । सा च भवात् प्रवर्तते । तत उत्तरकालम्-
जरामरणदुःखादि शोकाः सपरिदेवनाः ॥ ८॥
दौर्मनस्यमुपायासा जातेरेतत्प्रवर्तते ।
जातिहेतुका एते जरामरणादयः प्रवर्तन्ते । एषां च यथासूत्रमेव व्याख्यानं वेदितव्यम् ।
तत्र स्कन्धपरिपाको जरा । जीर्णस्य स्कन्धभेदो मरणम् । म्रियमाणस्य विगच्छतः संमूढस्य
साभिष्वङ्गो हृदयसंतापः शोकः । शोकजमुत्थितो वाक्प्रलापः परिदेवः । पञ्चेन्द्रियासातनिपातो
१ T om. नित्यं. २ T om. कर्मविज्ञप्तित्वात्.