मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् २१८]

२१८ | मध्यमशास्त्रे | [२४. १४-
सर्वं च युज्यते तस्य शून्यता यस्य युज्यते ।
सर्वं न युज्यते तस्य शून्यं यस्य न युज्यते ॥ १४ ॥
यस्य हि सर्वभावस्वभावशून्यतेयं युज्यते, तस्य सर्वमेतद् यथोपवर्णितं युज्यते । कथं
कृत्वा ? यस्मात् प्रतीत्यसमुत्पादं हि वयं शून्यतेति व्याचक्ष्महे —
यः प्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो
न तस्य उत्पादु स्वभावतोऽस्ति ।
यः प्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो
यः शून्यतां जानति सोऽप्रमत्तः ॥
इति गाथावचनात्। “शून्याः सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेन” इति प्रज्ञापारमिताभिधानात् ॥
तस्माद्यस्येयं शून्यता युज्यते रोचते क्षमते, तस्य प्रतीत्यसमुत्पादो युज्यते । यस्य
प्रतीत्यसमुत्पादो युज्यते, तस्य चत्वार्यार्यसत्यानि युज्यन्ते । कथं कृत्वा ? यस्मात् प्रतीत्यसमु-
त्पन्नं हि दुःखं भवति नाप्रतीत्यसमुत्पन्नम् । तच्च निःस्वभावत्वाच्छून्यम् । सति च दुःखे दुःख-
समुदयो दुःखनिरोधो दुःखनिरोधगामिनी च प्रतिपद् युज्यते । ततश्च दुःखपरिज्ञानं समुदय-
प्रहाणं निरोधसाक्षात्कारणं मार्गभावना च युज्यते । सति च दुःखादिसत्यपरिज्ञानादिके फलानि
युज्यन्ते । सत्सु च फलेषु फलस्था युज्यन्ते । सत्सु च फलस्थेषु प्रतिपन्नका युज्यन्ते । सत्सु च
प्रतिपन्नकफलस्थेषु संघो युज्यते । आर्यसत्यानां च सद्भावे सति सद्धर्मोऽपि युज्यते । सति च
सद्धर्मे संघे च बुद्धोऽपि युज्यते । ततश्च त्रीण्यपि रत्नानि युज्यन्ते । लौकिकलोकोत्तराश्च पदार्थाः
सर्वे विशेषाधिगमा युज्यन्ते । धर्माधर्मौ तत्फलं सुगतिदुर्गतिः लौकिकाश्च सर्वसंव्यवहारा
युज्यन्ते । तदेवम् —
सर्वं च युज्यते तस्य शून्यता यस्य युज्यते ।
यस्य सर्वभावस्वभावशून्यता युज्यते, तस्य सर्वमेतद् यथोदितं युज्यते, संपद्यते इत्यर्थः ।
यस्य तु शून्यता यथोदिता न युज्यते, तस्य प्रतीत्यसमुत्पादाभावात् सर्वं न युज्यते । यथा च न
युज्यते, तथा विस्तरेण प्रतिपादयिष्यति ॥ १४ ॥
तदेवमस्माकीने सुपरिशुद्धतरे सर्वव्यवस्थासु अविरुद्धे व्यवस्थिते, अतिस्थूले अत्यासन्ने
तद्विरुद्धे च स्वकीये पक्षे दोषवति अतिमोहो यथावदवस्थितौ गुणदोषावपश्यन् —
स त्वं दोषानात्मनीनानस्मासु परिपातयन् ।
अश्वमेवाभिरूढः सन्नश्वमेवासि विस्मृतः ॥ १५ ॥

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ See under XIII. 2, where this stanza is quoted as from अनवतप्तह्रदापसंक्रमण-
सूत्र ; Mdo xii ; Nanjio, No. 437 under अनवतप्तनागराजपरिपृच्छासूत्र. २ T om. रोचते क्षमते.
३ Compare लौकिकन्यायाञ्जलि, III, अश्वाढः कथं चाश्वान विस्मरेयुः सचेतसः । or शुक्लविदर्शना
as cited by Poussin :
घोटामेवाभिरूढः सन् घोटामेवासि विस्मृतः ॥
स्वभावाद्यदि भावानां सद्भावमनुपश्यसि ।
अहेतुप्रत्ययान् भावांस्त्वमेवं सति पश्यसि ॥

---

[पृष्ठम् २१९]

-२४. १८] | आर्यसत्यपरीक्षा चतुर्विंशतितमं प्रकरणम् । | २१९
यथा हि कश्चिद् यमेवाश्वमारूढः, तमेव विस्मृतः सन्, तदपहारदोषेण परानुपालभते,
एवमेव भवान् प्रतीत्यसमुत्पादलक्षणशून्यतादर्शनाश्वमारूढ एव अत्यन्तविक्षेपात्तमनुपलभमानोऽ-
स्मान् परिवदति ॥ १५ ॥
के पुनस्ते परस्य दोषाः, याननुपलभमानः शून्यतावादिनमेव उपालभते इति, तान्
प्रतिपादयन्नाह —
स्वभावाद्यदि भावानां सद्भावमनुपश्यसि ।
अहेतुप्रत्ययान् भावांस्त्वमेवं सति पश्यसि ॥ १६ ॥
यदि त्वं स्वभावेन विद्यमानान् भावान् पश्यसि, तदा स्वभावस्य हेतुप्रत्ययनिरपेक्षत्वात्
अहेतुप्रत्ययान् अविद्यमानहेतुप्रत्ययान् पदार्थान् बाह्याध्यात्मिकभेदभिन्नान् निर्हेतुकान् त्वमेवं
सति पश्यसि ॥ १६ ॥
सति च अहेतुकत्वाभ्युपगमे —
कार्यं च कारणं चैव कर्तारं करणं क्रियाम् ।
उत्पादं च निरोधं च फलं च प्रतिबाधसे ॥ १७ ॥
कथं कृत्वा ? यदिह घटः स्वभावतोऽस्तीति परिकल्पयसि, तदा अस्य स्वभावतो
विद्यमानस्य किं मृदादिभिर्हेतुप्रत्ययैः प्रयोजनमिति तेषामभावः स्यात् । निर्हेतुकं च कार्यं घटरूपं
नोपपद्यते । असति च दण्डचक्रादिकस्य करणस्य, कर्तुः कुम्भकारस्य घटकरणक्रियायाश्चाभावा-
दुत्पादनिरोधयोरभावः । असतोश्चोत्पादनिरोधयोः कुतः फलम् ? इति सत्स्वभावाभ्युपगमे सति सर्व-
मेतत् कार्यादिकं प्रतिबाधसे । तदेवं भवतः स्वभावाभ्युपगमे सति सर्वमेव न युज्यते ॥ १७॥
अस्माकं तु भावस्वभावशून्यतावादिनां सर्वमेतदुपपद्यते । किं कारणम् ? यस्मादयम् —
यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यतां तां प्रचक्ष्महे ।
सा प्रज्ञप्तिरुपादाय प्रतिपत्सैव मध्यमा ॥ १८ ॥
योऽयं प्रतीत्यसमुत्पादो हेतुप्रत्ययानपेक्ष्य अङ्कुरविज्ञानादीनां प्रादुर्भावः, स स्वभावे-
नानुत्पादः । यश्च स्वभावेनानुत्पादो भावानां सा शून्यता । यथा भगवतोक्तम् —
यः प्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो
न तस्य उत्पादु स्वभावतोऽस्ति ।
यः प्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो
यः शून्यतां जानति सोऽप्रमत्तः ॥ इति ।
तथा आर्यलङ्कावतारे — “स्वभावानुत्पत्तिं संधाय महामते सर्वधर्माः शून्या इति मया
देशिताः” ॥ इति विस्तरेणोक्तम् ॥
द्वयर्धशतिकायाम् — “शून्याः सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेन” ॥ इति ॥
या चेयं स्वभावशून्यता सा प्रज्ञप्तिरुपादाय, सैव शून्यता उपादाय प्रज्ञप्तिरिति