मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् २०४]

इत्यादिना यथा नित्यत्वादिकं करणं न संभवति, तथा प्रतिपादितम्। ग्रहीतापि यथा नास्ति,
तथा—
आत्मनोऽस्तित्वनास्तित्वे न कथंचिच्च सिध्यतः।
[म० शा०—२३.२]
इत्यनेन प्रतिपादितम्। यच्च गृह्यते तदपि नास्ति तथा—
रूपशब्दरसस्पर्शा गन्धा धर्माश्च केवलाः।
[म० शा०—२३.७]
इत्यनेन प्रतिपादितम्। यदा चैवं कर्तृकरणकर्माणि न सिद्धानि, तदा कुतो निर्हेतुको ग्राहो
भविष्यति? ततश्च—
येन गृह्णाति यो ग्राहो ग्रहीता यच्च गृह्यते।
उपशान्तानि सर्वाणि
स्वभावेन अनुत्पन्नत्वान्नितवृत्तानि सर्वाणीत्यर्थः। यतश्च एवमेवम्—
तस्माद् ग्राहो न विद्यते॥
अथवा। प्रत्ययपरीक्षादिभिः प्रकरणैर्ह्यस्मात् सर्वेषामेव करणकर्तृकर्मणां सर्वथानुत्पादः
प्रतिपादितः, तस्मात् सर्वाण्येतानि भावस्वरूपविरहादुपशान्तानि। अतश्च ग्राहो न विद्यते॥ १५॥
अत्राह—विद्यन्त एव विपर्यासाः, विपरीतसद्भावात्। इह हि विपर्यासानुगतो देवदत्तो
नाम विद्यते। न च विना विपर्यासैः स विपर्यासानुगतः संभवति। तस्मात् सन्ति विपर्यासाः
विपर्यस्तसद्भावादिति। उच्यते। इह अस्माभिः करणकर्तृकर्मणामभावात् सर्वथा ग्राह एव
नास्तीति प्रतिपादितम्। ततश्च—
अविद्यमाने ग्राहे च मिथ्या वा सम्यगेव वा।
भवेद्विपर्ययः कस्य भवेत्कस्याविपर्ययः॥ १६॥
सम्यग्वा मिथ्या वा कस्यचित् किंचिदप्यगृह्णतः कुतो विपरीतत्वमविपरीतत्वं वेति।
तस्मान्न सन्ति विपर्ययाः॥ १६॥
अपि च। इमे विपर्ययाः कस्यचिद्विद्यमानाः विपरीतस्य परिकल्प्येरन्, अविपरीतस्य
वा, विपर्यस्यमानस्य वा? सर्वथा च नोपपद्यन्ते इति प्रतिपादयन्नाह—
न चापि विपरीतस्य संभवन्ति विपर्ययाः।
न चाप्यविपरीतस्य संभवन्ति विपर्ययाः॥ १७॥
न विपर्यस्यमानस्य संभवन्ति विपर्ययाः।
विमृशस्व स्वयं कस्य संभवन्ति विपर्ययाः॥ १८॥
तत्र तावद्विपरीतस्य विपर्यया न संभवन्ति। किं कारणम्? यस्मात्, यो हि विपरीत:,
स विपरीत एव। किं तस्य पुनरपि विपर्ययसंबन्धः कुर्यात्? निष्प्रयोजनत्वात्। अविपरीतस्यापि
विपर्यया न युज्यन्ते, विशुद्धबुद्धिनयनानामपि अज्ञाननिद्रातिमिरोपशमाद् बुद्धानां विपर्यय-

---

[पृष्ठम् २०५]

प्रसङ्गात्॥ तथा विपर्यस्यमानस्यापि न सन्ति विपर्ययाः, विपर्यस्यमानस्य भावस्य अभावात्।
को हि नाम असावपरः पदार्थः, यो विपरीताविपरीतविनिर्मुक्तो विपर्यस्यमानो नाम भविष्यति?
अर्थविपरीतो विपर्यस्यमान इति चेत्, अर्थविपरीतो हि नाम यस्य किंचिद्विपरीतं किंचिदविपरीतम्।
तत्र यदस्य किंचिद्विपरीतं तद्विपर्यासो न विपर्यासयति, विपर्यस्तत्वात्। यदप्यस्य अविपरीतम्,
तदपि विपर्यासो न विपर्यासयति, अविपर्यस्तत्वात्। तस्माद्विपर्यस्यमानस्यापि कस्यचिद्विपर्यासा न
संभवन्ति। यदा चैवं विपरीताविपरीतविपर्यस्यमाना न संभवन्ति, भवानिदानीं विमृशतु स्वयं प्रज्ञया
मध्यस्थः सन् कस्य संभवन्ति विपर्यासा इति। तदेवमाश्रयस्याभावान्न सन्ति विपर्ययाः॥ १७-१८॥
किं चान्यत्—
अनुत्पन्नाः कथं नाम भविष्यन्ति विपर्ययाः।
विपर्ययेष्वजातेषु विपर्ययगतः कुतः॥ १९॥
तत्र
न स्वतो जायते भावः परतो नैव जायते।
न स्वतः परतश्चेति विपर्ययगतः कुतः॥ २०॥
कुतो विपरीत इत्यर्थः। ततश्च यदुक्तम्—सन्ति विपर्ययाः विपर्ययगतसद्भावादिति,
तन्न युक्तम्॥ १९-२०॥
यस्यापि कथंचिद्विपर्यासचतुष्टयमस्त्येवेत्यभ्युपगम्यते, तथापि तस्य विपरीतत्वमशक्य-
मास्थातुम्। किं कारणम्? यस्मात्—
आत्मा च शुचि नित्यं च सुखं च यदि विद्यते।
**आत्मा च शुचि नित्य