मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

२३२ मध्यमशास्त्रे [ १८. १०-
मिति व्यवस्थाप्यते । न च अप्रवृत्तिमात्रं भावोऽभावो वेति परिकल्पयितुं पार्यत इति। एवं न
भावो नाभावो निर्वाणम् ॥
अथवा । येषां संस्काराः संसरन्तीति पक्षः, तेषां प्रतीत्य प्रतीत्य य उत्पाद्यश्च विनाशश्च,
सोऽप्रतीत्याप्रवर्तमानो निर्वाणमिति कथ्यते । येषां तु पुद्गलः संसरति, तेषां तस्य नित्यानित्यत्वेना-
B 530 5 वाच्यस्य तत्तदुपादानमाश्रित्य य आजवंनवीभावः स उपादाय प्रवर्तते, स एवोपादायोपादाय
प्रवर्तमानः सन्निदानीमनुपादायाप्रवर्तमानो निर्वाणमिति व्यपदिश्यते । न च संस्काराणां
पुद्गलस्य वा अप्रवृत्तिमात्रकं भावोऽभावो वेति शक्यं परिकल्पयितुम् । इत्यतोऽपि न भावो नाभावो
निर्वाणमिति युज्यते ॥ ९ ॥
किं चान्यत् –
10 प्रहाणं चाब्रवीच्छास्ता भवस्य विभवस्य च ।
तस्मान्न भावो नाभावो निर्वाणमिति युज्यते ॥ १० ॥
तत्र सूत्र उक्तम्- ये केचिद्भिक्षवो भवेन भवस्य निःसरणं पर्येषन्ते विभवेन वा,
अपरिज्ञानं [ तं ? ] ततेषामिति । उभयं ह्येतत् परित्याज्यं भवे तृष्णा विभवे तृष्णा च । न
चैतन्निर्वाणं प्रहातव्यमुक्तं भगवता, किं तर्हि अप्रहातव्यम् । तद्यदि निर्वाणं भावरूपं
15 स्यादभावरूपं वा, तदपि प्रहातव्यं भवेत् । न च प्रहातव्यम् ।
तस्मान्न भावो नाभावो निर्वाणमिति युज्यते ॥
येषामपि क्लेशजन्मनोस्तत्राभावान्नाभावरूपं निर्वाणं स्वयं च भावरूपत्वाद्भावरूपमित्युभय-
रूपम्, तेषामुभयरूपमिति निर्वाणं नोपपद्यते, इति प्रतिपादयन्नाह –
B 531 भवेद्भावो भावश्च निर्वाणमुभयं यदि ।
20 भवेद्भावो भावश्च मोक्षस्तच्च न युज्यते ॥ ११ ॥
यदि भावाभावोभयरूपं निर्वाणं स्यात्, तदा भावश्च अभावश्च मोक्ष इति स्यात् । ततश्च
यः संस्काराणामात्मलाभः तस्य च विगतः, स एव मोक्षः स्यात् । न च संस्कारा एव मोक्ष इति
युज्यते । अत एवाह – तच्च न युज्यते इति ॥ ११ ॥
किं चान्यत् –
25 भवेद्भावो भावश्च निर्वाणमुभयं यदि ।
नानुपादाय निर्वाणमुपादायोभयं हि तत् ॥ १२ ॥
यदि भावाभावरूपं निर्वाणं स्यात्, तदा हेतुप्रत्ययसामग्रीमुपादाय आश्रित्य भवेत्, न
अनुपादाय । किं कारणम् ? यस्मादुपादायोभयं हि तत् । भावमुपादाय अभावः, अभावं
चोपादाय भावः, इति कृत्वा उभयमेतद् भावं च अभावं च उपादायैव भवति, न अनुपादाय ।
30 एवं निर्वाणं भवेद् भावाभावरूपम् । न चैतदेवम्, इति न युक्तमेतत् ॥ १२ ॥
१ The Pali text corresponding to it is उदान, iii. 10.
-२५. १६] निर्वाणपरीक्षा पञ्चविंशतितमं प्रकरणम् । २३३
किं चान्यत् –
भवेद्भावो भावश्च निर्वाणमुभयं कथम् ।
असंस्कृतं च निर्वाणं भावाभावौ च संस्कृतौ ॥ १३ ॥
भावो हि स्वहेतुप्रत्ययसामग्रीसंभूतत्वात् संस्कृतः । अभावोऽपि [ भावं ] प्रतीत्य B 532
संभूतत्वात्, जातिप्रत्ययजरामरणवचनाच्च संस्कृतः । तद्यदि भावाभावस्वभावं निर्वाणं स्यात्, तदा 5
न असंस्कृतम, [ किं तु ] संस्कृतमेव । यस्मान्न च संस्कृतमिष्यते, तस्मान्न भावाभावस्वरूपं
निर्वाणं युज्यते ॥ १३ ॥
अथापि स्यात् – नैव हि निर्वाणं भावाभावस्वरूपम, किं तर्हि निर्वाणे भावाभावान्विति ।
एवमपि न युक्तम् । कुतः ? यस्मात् –
भवेद्भावो भावश्च निर्वाणे उभयं कथम् । 10
[ तयोरेकत्र नास्तित्वमालोकतमसोर्र्यथा ] ॥ १४ ॥
भावाभावयोरपि परस्परविरुद्धयोरेकत्र निर्वाणे नास्ति संभव इति, अतः,
भवेद्भावो भावश्च निर्वाणे उभयं कथम् ।
नैव भवेदित्यभिप्रायः ॥ १४ ॥
इदानीं यथा नैव भावो नैवाभावो निर्वाणं युज्यते, तथा प्रतिपादयन्नाह – 15
नैवाभावो नैव भावो निर्वाणमिति याऽञ्जना ।
अभावे चैव भावे च सा सिद्धे सति सिध्यति ॥ १५ ॥
यदि हि भावो नाम कश्चित् स्यात्, तदा तत्प्रतिषेधेन नैव भावो निर्वाणमित्येषा B 533
कल्पना, यदि कश्चिदभावः स्यात्, तदा तत्प्रतिषेधेन नैवाभावो निर्वाणं स्यात्। यदा च भावाभावावेव
न स्तः, तदा तत्प्रतिषेधोऽपि नास्तीति । तस्मान्नैव भावो नैवाभावो निर्वाणमिति या कल्पना, 20
सापि नोपपद्यत एव । इति न युक्तमेतत् ॥ १५ ॥
किं चान्यत् –
नैवाभावो नैव भावो निर्वाणं यदि विद्यते ।
नैवाभावो नैव भाव इति केन तदज्यते ॥ १६ ॥
यदि एतन्निर्वाणं नैवाभावरूपं नैव भावरूपमस्तीति कल्प्यते, केन तदानीं तदित्यंविधं 25
नोभयरूपं निर्वाणमस्तीति अज्र्यते गृह्यते प्रकाश्यते वा ? किं तत्र निर्वाणे कश्चिदेवंविधः प्रति-
पत्तास्ति, अथ नास्ति? यदि अस्ति, एवं सति निर्वाणेऽपि तवात्मा स्यात् । न चेष्टम्,
निष्पादानस्यात्मनोऽस्तित्वाभावात् । अथ नास्ति, केनैतदित्थंविधं निर्वाणमस्तीति परिच्छिद्यते ?
संसारावस्थितः परिच्छिनत्तीति चेत्, यदि संसारावस्थितः परिच्छिनत्ति, स किं विज्ञानेन
परिच्छिनत्ति, उत ज्ञानेन ? यदि विज्ञानेनेति परिकल्प्यते, तन्न युज्यते । किं कारणम् ? 30
१. This line of the Kārikā is missing in Mss. as also in the Tibetan transla-
tion, but is given in the translation of the text of Kārikās found in Mdo, XVII
and is also cited in the Madhyamakāvatāra by Candrakīrti. Poussin reads
न तयोरेकत्रास्तित्वम्.
म. ३०