मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

२२४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११०
कृतिलयः, ऐश्वर्यादविघातः यथेष्टसिद्धिरि-
त्यर्थः । अथाधर्मात्तिर्यगादियोनिक्रान्तिः, अ-
ज्ञानान्निरयावाप्तिः, अवैराग्याद्वन्धः, अनैश्व-
र्याद्विघातः ॥ २९ ॥
अथ सांसिद्धिकेषूच्यन्ते
वश्याक्रान्तिस्तत्परिज्ञानयोगो
भोगानिच्छा विघ्नसंघव्यपायः ।
भोगासक्तिर्न्यकृतिर्देहलब्धि-
र्विघ्नश्चार्थास्तेषु सांसिद्धिकेषु ॥ ३०
धर्मादिषु सांसिद्धिकेषु सत्स्विदमिदं संप-
द्यत इति पूर्वेण संबन्धः । किं किमित्यत्राह
वश्याक्रान्तिरित्यादि, वश्याक्रान्तिः सांसिद्धि-
काद्धर्मात्, तत्परिज्ञानयोगस्तादृग्विधाज्ज्ञानात्,
भोगेष्वनभिलाषो वैराग्यात्, विघ्नसमूहापगम
ऐश्वर्यात्, भोगेष्वासक्तिः सांसिद्धिकादधर्मात्,
न्यकृतिर्न्यक्कारस्तथाविधादज्ञानात्, देहलब्धिर-
वैराग्यात्, कार्येषु विघ्नोऽनैश्वर्यादिति ॥ ३० ॥
इति श्रीमद्भट्टविद्याकण्ठात्मजनारायणकण्ठकृतौ मृगेन्द्रवृत्तौ
मायाकार्यविचारप्रकरणं दशमम् ॥ १० ॥

अथ
श्रीमृगेन्द्रतन्त्रे ।
विद्यापादे ।
( एकादशः पटलः )
इत्थं भावान्विचार्य प्रत्ययान् प्रागुद्दिष्टान्
लक्षयितुं समनन्तरोपसंहृतप्रकरणशेषभूतं प्र-
करणान्तरमाह
अथ सिद्ध्यादिवर्गाणां
लेशात्सामान्यलक्षणम् ।
कथ्यते विप्लवो मा भूत्
समासोक्तेः प्रभेदशः ॥ १ ॥
अथेति भावोक्त्यनन्तरं प्रत्ययसंबन्धिनां
सिद्धितुष्ट्यादिवर्गाणां संक्षेपात्साधारणं लक्षणं
कथ्यते । किमर्थमित्याह विप्लवो मा भूदिति,
प्रभेदशः प्रविभागशः वर्गशः या संक्षेपोक्तिः
कृता, तस्याः सकाशाद्विप्लवो मतिसंमोहो मा
भूत् । तेऽष्टौ नव चतुर्गुणाः सप्त पञ्च चेत्ये-
२९

२२६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।११
तावता संक्षिप्तप्रभेदकथनेन बुद्धिविप्लवो यः
शङ्क्यते, स एवंविधा तुष्टिरित्थंविधा सिद्धि-
रित्येवं सामान्यलक्षणे संक्षिप्ते कृते न भव-
तीत्येतदर्थमिदमित्यर्थः ॥ १ ॥
अथ तदुच्यते
पुंप्रकृत्यादिविषया
बुद्धिर्या सिद्धिरत्र सा ।
तुष्टिर्नुरकृतार्थस्य
कृतार्थोऽस्मीति या मतिः ॥२॥
पुंस्यात्मनि, प्रकृतावव्यक्ते आदिग्रहणा-
द्ध्यक्ते च या बुद्धिर्विज्ञानं, सा सिद्धिरित्युच्यते ।
या त्वकृतार्थस्य नुः पुंसः कृतार्थोऽस्मीति बुद्धिः,
सा तुष्टिः ॥ २ ॥
अशक्तिः कारकापाये
सदर्थाप्रभविष्णुता ।
किञ्चित्सामान्यतोऽन्यत्र
मतिरन्या विपर्ययः ॥ ३ ॥
कारकाणामन्तःकरणबहिष्करणानामपाये
विनाशे सति विद्यमानेऽप्यर्थे अप्रभवणशील-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २२०
त्वमशक्तिरन्धबधिरादेरिव रूपशब्दादौ । कि-
ञ्चित्साधारण्यादन्यस्मिन्नन्यादृशी बुद्धिर्विपर्ययः
मरुमरीचिकास्विव जलावगतिः ॥ ३ ॥
प्रकाशकतया सिद्धि-
र्व्यक्तादेः सत्त्वभावजा ।
प्रकाशार्थप्रवृत्तत्वा-
द्रजोंशप्रभवापि च ॥ ४ ॥
सैषा सिद्धिर्व्यक्त्यादिप्रकाशकत्वात् सा-
त्त्विकी सत्त्वस्य प्रकाशस्वरूपत्वात् । किंच
प्रकाशार्थप्रवृत्ततया हेतुभूतया रजोंशप्रभवा-
प्यसौ सिद्धिर्ज्ञेया । नह्यमिश्रा गुणा जनका
इत्युक्तम् ॥ ४ ॥
यतः
तुष्टिर्मिथ्यास्वरूपत्वा-
त्तमोगुणनिबन्धना ।
सुखरूपतया ब्रह्म-
न्सात्त्विक्यप्यवसीयते ॥ ५ ॥

२२८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।११
अकृतार्थस्य कृतार्थोऽस्मीति बुद्धिस्तुष्टि-
र्योक्ता, सेयं मिथ्यारूपत्वात् तमोगुणलक्षणा,
सुखरूपतया सात्त्विक्यप्यवगम्यते ॥ ५ ॥
अशक्तिरप्रवृत्तत्वा-
त्तामसी दुःखभावतः ।
राजस्यपि गुणो दृष्टः
कार्ये कारणसंश्रयः ॥ ६ ॥
अप्रवृत्तिरूपा अशक्तिरुक्ता । अतश्चासौ ता-
मसी, दुःखहेतुत्वाच्च राजस्यपि विज्ञेया। यो हि
कार्येऽशक्त्याख्ये दुःखरूपोऽप्रभविष्णुतारूपो
वा गुणोऽस्ति, सोऽवश्यं कारणाश्रयः रजस्तमो-
लक्षणकारणजनित इत्यर्थः ॥ ६ ॥
विपर्ययस्तमोयोनि-
र्मिथ्यारूपतया स च ।
सामान्यमात्रकाभासा-
त्सत्त्वात्मेति विनिश्चितः ॥७॥
विपर्ययस्य मिथ्यारूपत्वात् तमःप्रभवत्वम्।
स च विपर्ययः साधारण्यमात्रप्रथनात्प्रकाश-
रूपः सत्त्वात्मकोऽपि निश्चितः ॥ ७ ॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २२९
उपसंहरन्नाह
इति बुद्धिप्रकाशोऽयं
भावप्रत्ययलक्षणः ।
बोध इत्युच्यते बोध-
व्यक्तिभूमितया पशोः ॥ ८ ॥
इति एवंप्रतिपादितो भावप्रत्ययलक्षणो
बुद्धिप्रकाशः पशोः संसार्यणोः बोधव्यक्त्या-
श्रयत्वाद्वोधसंज्ञयोच्यते ॥ ८ ॥
अथात्र मुनिः सांख्यच्छायया प्रश्नयति
बुद्धिर्बोधनिमित्तं चे-
द्विद्या तद्व्यतिरिच्यते ।
रागोऽपि सत्यवैराग्ये
कलायोनिः करोति किम् ॥ ९ ॥
उक्तया नीत्या बोधनिमित्तत्वं बुद्धैर्यद्युच्यते
तद्विद्याया आनर्थक्यं तस्या अपि बोधहेतु-
त्वेनाभ्युपगमात् । यदि च सामान्यव्यापारत्वे-
ऽपि तदभ्युपगमः, तदानवस्था । किंच अवै-
राग्यलक्षणे बुद्धिधर्मे रागरूपे सत्यपि कलाज-
न्मा रागः किं करोति, न किञ्चिदप्यस्य कार्य-

२३० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।११
मवैराग्येणैवातिशयवता तत्प्रयोजनस्य सं-
पत्तेः ॥ ९ ॥
अथैतत्प्रतिक्षेपः
व्यञ्जकान्तरसद्भावे
व्यञ्जकं यद्यपार्थकम् ।
मनोदेवार्थसद्भावे
सति धीरप्यनर्थिका ॥ १० ॥
बोधव्यञ्जकविद्याख्यं तत्त्वं बुद्ध्यात्मकव्य-
ञ्जकान्तरसद्भावे सति यद्यनर्थकं, तर्हि भव-
तोऽपि कापिलस्य मनइन्द्रियलक्षणार्थसद्भावे
बुद्धिरप्यनर्थिका । तथाहि रूपादिग्राहकचक्षु-
रादिकरणावधातरि मनसि व्यञ्जकान्तरेण
बुद्ध्याख्येन किं प्रयोजनं मनोधिष्ठितैरिन्द्रियै-
रेव तत्तत्कार्यसिद्धेः ॥ १० ॥
अथैवं ब्रुवते केचि-
त्करणत्वविवक्षया ।
सोऽपि देवैर्मनःषष्ठैः
पक्षोऽनैकान्तिकः स्मृतः ॥११॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३३१
अथ प्रोक्तवद्बुद्धेरप्यानर्थक्यप्रसङ्गतया व्य-
ञ्जकान्तरसद्भावे व्यञ्जकस्यानर्थक्यं प्रसज्यत इ-
त्येवं न पर्यनुयुज्यते, किंतु करणत्वविवक्षयैवं
केचिद्ब्रुवते चोद्यं कुर्वन्ति—यदुत बुद्ध्याख्ये
करणे सत्यपि किं विद्याभिधानेन करणेन ।
यथोक्तं
‘...............सा विद्या तत्परं करणम् ।’ (त० सं० १२)
इति । इहाप्युक्तं
‘तत्त्वं विद्याख्यमसृजत्करणं परमात्मनः ।’ (१।१०।९)
इति । सोऽप्ययं पक्षो मनःषष्ठैर्बुद्धीन्द्रियैरनै-
कान्तिकः । तथाहि बुद्धीन्द्रियपञ्चकस्य स्वस्व-
विषयग्रहणक्रियायां करणस्य सतः षष्ठेन मनसा
करणान्तरेणाङ्गीक्रियमाणेनानैकान्तिकीकृतमे-
तत्—यत्करणान्तरसद्भावे करणानर्थक्यमिति ।
प्रत्युत करणान्तरापेक्षस्य कासुचित्क्रियासूप-
लम्भः । उक्तं च श्रीमत्पराख्ये
‘करणं करणापेक्षमाजाविभकरास्त्रवत् ।’
इति । यथा चैषां श्रोत्रादीनां पञ्चानां मनः-
षष्ठत्वं करणत्वे सामान्येऽप्यात्मवादिभिरिष्टं,
तथा बुद्धौ सत्यामपि तद्ग्राहिका विद्या सेत्स्य-
तीति न कश्चिद्दोषः ॥ ११ ॥

२३२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।११
एवं च पक्षद्वयेनाशङ्कितं चोद्यं समर्थ्य,
पक्षान्तरेणाप्याशङ्कमानस्तद्दूषणायाह
अथैकविनियोगित्वे
सत्येकमतिरिच्यते ।
श्रोत्रदृक्पाणिपादादि
ततो भिन्नार्थमस्तु नुः ॥ १२ ॥
नन्वेकस्मिन्विषये विनियोगोऽस्ति यस्य स
पदार्थ एकोऽन्यस्य एकविनियोगित्वे सत्यति-
रिच्यते अधिकीभवति ध्वान्तध्वंसक्षममण्या-
लोकसंभव इव दीपः । ततश्च सुखदुःखमोहा-
त्मकपुंभोगसाधनत्वं बुद्धेरेव पर्याप्तमतस्तदर्थ-
मिष्यमाणायाः पुनरपि विद्याया आनर्थक्य-
मित्याशङ्क्यैतन्निरासः-श्रोत्रदृक्पाणिपादादीति,
तत इति एवमभ्युपगमात्, एकविनियोगित्वे
सत्येकस्यातिरेकत्वाङ्गीकरणे सतीत्यर्थः । नुरिति
पशुत्वयोगिनो भोक्तुः पुंसः । यदुक्तं प्राक्
'भोगभूमिषु ना भुङ्क्ते भोगान्कालानुवर्तिनः।' (१।१०।१३)
इति । तस्य नुः पुंसः श्रोत्रदृगादि पाणिपादादि
च भवत्पक्षे भिन्नार्थमस्तु, एकविषयं मा भूत् ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २३३
ननु केनोक्तं श्रोत्रदृगादेरेकविषयत्वं, नहि
श्रोत्रग्राह्यमर्थं दृक् गृह्णाति, पाणिकार्यं वा पादः
करोति पृथगर्थत्वेनैषां प्रातिस्विकस्वरूपत्वात् ।
सत्यं, किंतु भोगैकसाधनत्वविवक्षयैवमुक्तम् ।
तथाहि भोक्तुः पुंसः आम्रादिसौरभानुभवत-
स्तदन्वेषणोद्यमः, ततश्चाम्राः सन्तीति श्रवणा-
त्तत्र प्रवर्तनं, दृशा तद्दर्शनं, रसनेन चास्वा-
दनमित्येकविनियोगित्वमिन्द्रियाणामनुभूयमा-
नमपि भवत्पक्षे न युक्तमभ्युपगन्तुमानर्थक्य-
भयात् । ततश्च भिन्नार्थमेव श्रोत्रदृगादि पाणि-
पादादि च युष्मद्दृशा भवतु पुंभोगकार्यहेतुत्वे-
नाभिन्नविषयमपि भिन्नफलमस्त्वित्यर्थः । न
चैवमित्थम् ॥ १२ ॥
तृतीयमपि पराशङ्काप्रकारं परिहृत्य पराभि-
मतमेकविनियोगित्वं विद्याबुद्ध्योर्निराकर्तुमाह
न चैकविनियोगित्वं
विद्याबुद्ध्योः कथञ्चन ।
विनियोगान्तरद्वारा
न दृष्टानेकसाध्यता ॥ १३ ॥
३०

२३४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [१।११
न च विद्याया बुद्धेश्चैकार्थविनियोगित्वं भि-
न्नविषयत्वात्। विनियोगान्तरं च तत् द्वारं मुखं
यस्याः सा मुखान्तरेणान्येन विनियोगेन प्रवृत्ता
अनेकसाध्यता न दुष्टा यथा इन्धनोदकद-
र्व्याद्यनेकसाधनसाध्यायाः पाकक्रियायाः पृ-
थक्प्रयोजनत्वे सति भिन्नकारकाभ्युपगमे न
किञ्चिदपकृष्यते ॥ १३ ॥
अथ किं तद्भिन्नविषयत्वं विद्याबुद्ध्योरित्याह
विद्या व्यक्ताणुचिच्छक्ति-
र्नुन्नाशेषाक्षगोचरान् ।
स्वीकृत्य पुंस्प्रयुक्तस्य
करणस्यैति कर्मताम् ॥ १४ ॥
मतिस्तेनेतरा
विद्या तावत् व्यक्ताणुचिच्छक्तिः व्यक्ता
उद्दीपिता अणोश्चिच्छक्तिर्यया, एतावदेवास्याः
करणीयम् । ततस्तु नुन्नं प्रेरितमवधानेन नियो-
जितमशेषं मनो येषां तानि तथाविधानि या-
न्यक्षाणीन्द्रियाणि तद्गोचरांस्तद्विषयान् स्वी-
कृत्य, पुंस्प्रयुक्तस्येति पुंसा प्रकर्षेण युक्तस्य सा-

[header] श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २३५

क्षात्स्वात्मन्येवोपकारकत्वेन स्थितस्यास्यैव वि-
द्याख्यस्य करणस्य बुद्धैर्यतः कर्मतामेति ग्राह्य-
त्वमागच्छति, तेनेतरा विद्या अतो दूरं भिन्ना ॥
तदियता विद्यावैधर्म्यं निराकृत्य, अथ द्वि-
तीयचोद्यस्य निरासः
रागो
न गौणस्तद्विधर्मतः ।
तच्च भोग्यत्वमेतद्वा
वीतरागस्ततो हतः ॥ १५ ॥
रागो न बुद्धिगुणोऽवैराग्यलक्षणः । कुत
इत्याह तद्विधर्मतः, तस्मादागमोक्ताद्रागात् गौ-
णस्य वैधर्म्यं यतः । लुप्तभावप्रत्ययो विधर्म-
शब्दः । किं तद्वैधर्म्यमित्याह तच्च भोग्यत्वमिति,
अवैराग्यलक्षणो बुद्धिधर्मः स्रक्चन्दनवनिता-
दिर्वा विषय एवं बहिष्ठो यः परेषां रागत्वेनेष्टः,
तस्यैतदेव वैधर्म्यं-यद्भोग्यत्वम् । भोगाभिष्वङ्ग-
हेतुना रागेण भोजकेन च भाव्यम् । नच भोग्य-
स्य भोगहेतोश्चाभेदः । एतद्वा भोग्यत्वं रागस्या-
ङ्गीक्रियते, तर्हि वीतरागस्ततो हतः, तत इति
एवमभ्युपगमाद्वीतरागाभावदोषः प्रसज्यते ।

२३६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।११
भोक्तृगतरागानभ्युपगमे बहिष्ठवराङ्गनादिभो-
ग्यविशेषरूपरागोपगमे च सति सरागवीतराग-
संनिकर्षस्थस्रगादौ भोग्यविषये सर्वेषां सराग-
ता प्राप्नोति, नहि कश्चिदत्र वीतरागो भवेत् ।
वस्तुतो वीतरागाणामपि भोग्यविशेषसंनिधि-
मात्रादेव सरागताया दृष्टत्वात् । उक्तं च
सद्योज्योतिःपादैः
'भोग्यविशेषे रागे नहि कश्चिद्वीतरागः स्यात् ।'
(त० सं० १०)
इति । तस्माद्भोक्तृगत एव रागोपगमो, न भो-
ग्यविशेषरूपः स्रगादिः अवैराग्यलक्षणबुद्धिध-
र्मात्मको वा ॥ १५ ॥
अतश्च
रागोऽर्थेष्वभिलाषो यो
न सोऽस्ति विषयद्वये ।
उक्तवद्भोक्तृगतो रागो योऽर्थेषु स्रगादिष्व-
भिलाष इत्यभिलाषहेतुरेवाभिलाषशब्देनोक्तः
कारणे कार्यस्याभेदोपचारात् आयुर्घृतमिति-
वत्, स च रागाख्योऽर्थेषु अभिलाषरूपत्वाद-
भिलाषहेतुर्विषयद्वये एकस्मिन्बाह्ये स्रक्चन्द-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २३७
नादौ वीतरागाभावप्रसङ्गतया नास्तीत्यभ्युपग-
न्तव्यः, द्वितीयस्मिंस्तु अवैराग्यलक्षणे बुद्धि-
धर्मे भोग्यरूपत्वादभिलाषहेतुत्वं नास्ति । त-
स्मादभिलाषहेतुना रागेण जन्यते असौ बु-
द्धिगतस्पृहात्मकः क्रियारूपो भोग्यत्वसंपादक
इत्यलम् ॥
ननु कर्मैव सुखदुःखादिरूपभोग्येऽभिलाष-
हेतुत्वेन भविष्यतीत्याह
कर्मास्तु व्यापकं कल्प्यं
कल्पितेऽपीतरत्र यत् ॥ १६ ॥
प्रागुक्तेऽस्मिन् विषयद्वये सरागवीतरागा-
त्मकस्थितिव्यवस्थापकत्वेन व्यापकं कर्मास्तु,
यत् इतरत्रेति रागे परिकल्पितेऽपि कल्प्यं कि-
लावश्यमभ्युपगन्तव्यम् । तच्छेतोरपि कर्मैष्ट-
व्यम् । तदेव तत्तद्वस्तुवैचित्र्यात् सरागवीतरा-
गताकारणत्वेनास्त्विति पूर्वः पक्षः ॥ १६ ॥
सिद्धान्तस्तु
कर्मणः केवलस्योक्तं
नियतावेव दूषणम् ।

२३८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।११
केवलस्य कर्मणो नियतिसिद्धावेव दूषणं
दर्शितम् । तथाचोक्तं
'भोगोऽर्थः सर्वतत्त्वानां सोऽपि कर्मनिबन्धनः ।
कर्मैवास्तु शरीरादि ततः सर्वमपार्थकम् ॥
अथ देहादिसापेक्षं तत्पुमर्थप्रसाधकम् ।
ततो नियतिसापेक्षम्स्तु कर्म नियामकम् ॥' (१।१०।१६)
इति । तस्मात् तनुकरणभोगादिवैचित्र्यमात्र
एव चरितार्थत्वात् कार्यान्तरे प्रमाणाभा-
वाच्च न कर्मणो रागकार्यसंपादकत्वम्, अपि-
तु उक्तप्रयोजनः कलाजन्यो रागः सिद्धः । नच
रागवद्द्वेषस्यापि तत्त्वान्तरत्वं द्वेषादीनां रागज-
नितप्रवृत्तिविशेषात्मकत्वात् । कस्मिंश्चिदभिल-
षणीये वस्तुनि किल व्याहन्यमानेऽस्य द्वेषा-
दयः संजायन्ते ॥
नन्वितरेतरोपमर्देन रागद्वेषयोर्यतोऽवस्थि-
तिस्तस्मादेकस्मिन्पुंसि सहानवस्थानदोषः प्रा-
प्नोतीत्याह
दोषः सहानवस्थानो
नासाम्याद्द्वेषरागयोः ॥ १७ ॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २३९
सर्वस्य सर्वदा सर्वा
प्रवृत्तिः सुखबुद्धिजा ।
प्रवृत्तस्य सुखं दुःखं
मोहो वाप्युपजायते ॥ १८ ॥
प्रवृत्त्यनन्तरं द्वेषो
रागस्तत्पूर्वकालतः ।
द्वेषान्ते स पुनर्येन
वीर्यवद्योगकारणम् ॥ १९ ॥
कस्तावदयं सहानवस्थानदोषः, यद्येकका-
लतया, तदेतन्न दूषणम्, अपितु भूषणमेव ।
नहि यदैव यत्र रागस्तदानीमेव तत्र द्वेषः ।
अथ यस्मिन्नेव भोक्तरि रागस्तत्र द्वेष इत्येतन्नो-
पपन्नं, तदप्ययुक्तम् । नहि अनयोराश्रये वि-
रोधः, किंतु विषये । तुल्यबलत्वेन रागद्वेषयोः
क्रमिकतया एकस्मिन्नाश्रये विषयव्यावृत्तौ न
कश्चिद्दोषो भवद्भिरुद्भावितस्य सहानवस्थान-
स्येष्टत्वात् । तथाहि सर्वस्य व्यवहर्तुः सर्वा व्य-
वहृतिः सुखदुःखबुद्धिसंभवा । प्रवृत्तस्य चास्य
सुखं वा दुःखं वा मोहो वा जायते । भोजना-

२४० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।११
द्विप्रवृत्त्यनन्तरं च तत्रैव द्वेषः, तत्पूर्वकालतस्तु
रागः । पुनश्च द्वेषान्ते कस्मिंश्चित्काले तदभि-
लाषः । यस्माद्यदेव वीर्यवद्वलीयस्तदेव योग-
स्याभिष्वङ्गजनितस्य संश्लेषस्य कारणम् । यत
एवं, तस्माद्रागस्य द्वेषाद्वलीयस्त्वात् सहानव-
स्थानदोषो न दोषः ॥ १९ ॥
इत्थं प्रासङ्गिकीं रागतत्त्वोपपत्तिमुक्त्वा,
अहङ्कारतत्त्वव्यापारमाह
अथ व्यक्तान्तराद्बुद्धे-
र्गर्वोऽभूत्करणं चितः ।
व्यापाराद्यस्य चेष्टन्ते
शारीराः पञ्च वायवः ॥ २० ॥
अव्यक्ताद्व्यक्तं गुणतत्त्वं व्यक्तान्तरं, तत्कार्यं
बुद्धिः, तस्याः सकाशादहङ्कारः चित आत्मनः
संरम्भवृत्त्यन्तःकरणमुपपद्यते, यद्व्यापाराच्छा-
रीराः शरीरान्तश्चराः पञ्च वायवश्चेष्टन्ते स्वं स्वं
व्यापारं विदधति ॥ २० ॥
के त इत्याह
प्राणापानादयस्ते तु
भिन्ना वृत्तेर्न वस्तुतः ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २४१
प्राणापानादयो ये पञ्च वायवस्ते वृत्तेर्व्या-
पारभेदाद्भिन्नाः । नत्वेषां वास्तवो भेदः वायु-
रूपत्वाविशेषात् ॥
अथैषामेव व्यापारभेदं वक्ति
वृत्तिं लेशान्निगदतो
भरद्वाज निबोध मे ॥ २१ ॥
तत्र का प्राणस्य वृत्तिरित्याह
वृत्तिः प्रणयनं नाम
यत्तज्जीवनमुच्यते ।
यत्तदूहं मतिः पुंसां
भ्रमत्यन्धेव मार्गती ॥ २२ ॥
तत्कुर्वन्नुच्यते प्राणः
प्राणो वा प्राणयोगतः ।
चित्यातिवाहिके शक्तौ
प्राणशब्दः कलासु च ॥ २३ ॥
प्रकर्षेण नयनं प्रणयनम्। कोष्ठस्थस्य वायो-
र्बाह्यद्वादशान्तं यावत् यत् प्रापणं, सैषा प्राणस्य
वृत्तिर्व्यापारः । एतच्च व्यापारतो निर्वचनम् ।
३१

२४२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।११
फलतस्तूच्यते-यत्तज्जीवनं नाम सा प्राणस्यैव
वृत्तिः, अयमाशयः-प्रणयनात् प्राण इति
निरुक्तदृशा व्यापारेण प्राणशब्दो लक्षितः,
प्रकर्षेण अननं प्राणनं जीवनं ततोऽपि प्राण
इत्युच्यत इति फलविषयमस्य निर्वचनम् ।
फलतस्तूच्यते-यत्तत् पुरुषाणामूहं मार्गयमाणा
अन्धेव मतिर्भ्रमति, स प्राणस्यैव व्यापारः ।
ऊहो विमर्शात्मकस्तर्कः, तत्रास्या धियः प्राणे-
नैव प्रेरणं क्रियते । प्राणरथाधिरूढा हि सा
संविद्विमृशति । प्राणो वा बलं तद्योगात्प्राण
उच्यते । तस्माच्चिति चैतन्ये, आतिवाहिके क-
लादिक्षित्यन्ते तत्त्वशरीरे, शक्तौ च बलात्मि-
कायां, कलासु च सोमसूर्याद्यात्मिकासु प्राण-
शब्दो ज्ञेयः ॥ २३ ॥
अपानस्य वृत्तिमाह
तथापनयनं भुक्त-
पीतविण्मूत्ररेतसाम् ।
कुर्वन्नपानशब्देन
गीयते तत्त्वदर्शिभिः ॥ २४ ॥

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । २४३
अपनयनमधःप्रापणं भुक्तपीतविण्मूत्ररेतसां
यत् करोति, अतस्तत्त्वज्ञैरपानाख्ययोक्तः ॥
अथ समानव्यानयोर्व्यापारोक्तिः
समन्ततोऽन्नपानस्य
समत्वेन समर्पणम् ।
कुर्वन्समान इत्युक्तो
व्यानो विनमनात्तनोः ॥ २५ ॥
अन्नपानस्य सर्वत्र साम्येन नियमनात्समा-
नस्य समानत्वं, देहस्य विनमनाद्व्यानस्य व्या-
नता ॥ २५ ॥
उदानस्य वृत्तिरुच्यते
विवक्षायत्नपूर्वेण
कोष्ठव्योमगुणध्वनेः ।
वागिन्द्रियसहायेन
क्रियते येन वर्णता ॥ २६ ॥
स उदानः शरीरेऽस्मि-
न्स्थानं यद्यस्य धारणे ।
जयः फलं वाच्यशेषं
पत्या स्कन्धान्तरेरितम् ॥ २७ ॥